Türkiye

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Türkiye Cumhuriyeti

Bayrak

Bayrak

Slogan: Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir[1]
Ulusal Marş: İstiklal Marşı
Konum
Başkent Ankara
39°55′K 32°50′D / 39.917°K 32.833°D / 39.917; 32.833
Resmî dil(ler) Türkçe
Etnik gruplar (2008[2])
Milliyet Türk
Yönetim biçimi Üniter parlamenter anayasal cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan
 - Başbakan Ahmet Davutoğlu
 - Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Cemil Çiçek
Yasama organı Türkiye Büyük Millet Meclisi
Kuruluş
 - Ankara Hükûmeti 23 Nisan 1920
 - Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923
 - Cumhuriyetin ilanı 29 Ekim 1923
 - Mevcut anayasa 7 Kasım 1982
Yüzölçümü
 - Toplam 783.562 km²  (37.)
302,535 mil²
 - Su (%) 1.3
Nüfus
 - 2014 sayımı 76 667 864 [3] (18.)
 - Yoğunluk 98[3]/km²  (108.)
239,8/mil²
GSYİH (SAGP) 2013
 - Toplam 1,426 trilyon $[4][5] (15.)
 - Kişi başına 19.080 $[5] (54.)
GSYİH (düşük) 2013
 - Toplam 820,827 milyar $[6] (17.)
 - Kişi başına 11.277 $[5] (64.)
Gini (2010) 40.2[7]
orta · 56.
İGE (2013) 0.759[8]
yüksek · 69.
Para birimi Türk lirası (Turkish lira symbol black.svg) (TRY)
Zaman dilimi DAZD (UTC+2)
 - Yaz DAYZD (UTC+3)
Takvim gg/aa/yyyy (AD)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .tr
Telefon kodu +90

Türkiye veya resmî adıyla Türkiye Cumhuriyeti (Bu ses hakkında Türkiye Cumhuriyeti ), Asya ve Avrupa kıtalarının her ikisinde de toprağı bulunan bir parlamenter cumhuriyet ülkesi. Topraklarının büyük bölümü Anadolu'ya, küçük bir bölümü ise Balkanlar'ın uzantısı olan Trakya'ya yayılmıştır. Kuzeybatıda Bulgaristan, batıda Yunanistan, kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, İran ve Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan, güneydoğuda ise Irak ve Suriye komşusudur. Güneyini Akdeniz, batısını Ege Denizi ve kuzeyini Karadeniz çevreler. Marmara Denizi ise İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile birlikte Anadolu'yu Trakya'dan yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır.[9] Türkiye, Avrupa ve Asya'nın kavşak noktasında yer alması sayesinde önemli bir jeostratejik güce sahiptir.[10]

Türkiye toprakları üzerindeki ilk yerleşmeler Aiol ve İyon Yunanlıları, Traklar ve Persler gibi çeşitli Eski Anadolu milletleri tarafından Yontma Taş Devri'nde başlatıldı.[11][12][13][14] Ardından Büyük İskender egemenliği altındaki Helenleştirme dönemi geldi, İskender'den sonra sırasıyla Roma ve Bizans dönemleri yaşandı.[13][15] 11. yüzyılda Selçukluların göçleri sonucunda topraklar üzerinde Türkleştirme başladı ve 1071 Malazgirt Muharebesi sonrasında gelen Selçuklu zaferiyle Anadolu'daki Bizans üstünlüğü büyük ölçüde kırıldı.[16] Anadolu Selçukluları, Anadolu'yu 1243'teki Moğol istilasına kadar yönetti. İstila sonrasında pek çok küçük Türk beyliği ortaya çıktı.

13. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlılar, Anadolu'nun yanı sıra Güneydoğu Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika üzerinde toprakları bulunan büyük bir imparatorluk kurarak erken modern dönemde Avrasya ve Afrika'nın büyük bir gücü oldu. İmparatorluk zirvesini 15. ve 17. yüzyıllar arasında, özelikle Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşadı. 1683 II. Viyana Kuşatması ve 1699 Kutsal İttifak Savaşları sonrasında Türklerin Avrupa topraklarından çekilişi başladı ve Osmanlı İmparatorluğu uzun bir gerileme dönemi yaşadı. Ülkenin birçok alandaki yetersizliğini kanıtlayan 19. yüzyıldaki Tanzimat ıslahatları, modernleşmeyi sağlayamadı ve dağılmayı engelleyemedi.[17] Osmanlı, I. Dünya Savaşı'na (1914-1918) İttifak Devletleri'nin yanında girdi ve yenik düşerek yıkıldı.[18] Savaşın ardından imparatorluğa bağlı milletler ayrılarak çeşitli yeni devletler kurdular.[19] İşgalci kuvvetlere karşı yapılan Kurtuluş Savaşı (1919-1922) başarıya ulaştıktan sonra Mustafa Kemal Atatürk tarafından 1923'te günümüz Türkiye Cumhuriyeti kuruldu.[20]

Türkiye pek çok kültürel mirası barındıran demokratik, laik, üniter bir anayasal cumhuriyettir. Resmî dili, nüfusun %85'inin anadili olan Türkçe'dir.[21] Ülkede yaşayan en büyük etnik grup Türkler, ikinci en büyük etnik grup Kürtlerdir.[2] Nüfusunun büyük bölümü Müslümandır. Avrupa Konseyi, NATO, OECD, AGİT ve G-20 topluluklarına üye olan Türkiye, Batı dünyasıyla bütünleşmiştir. 1963'te Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun ortak üyesi olmuş, 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılmış ve Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine 2005'te başlamıştır. Ülke ayrıca Türk Konseyi, Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı, İslam İşbirliği Teşkilatı ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı gibi örgütlere de üyedir. Büyüyen ekonomisi ve diplomatik girişimleri sayesinde bölgesel güç olarak tanımlanmaktadır.[22][23][24]

Köken[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk Türk-Kağanlığı 552-744 yılları arasında Orta Asya ve Çin bölgelerinde Göktürk Kağanlığı adıyla kurulmaktadır. "Türk" adı bugün kullandığımız şekli ile ilk kez Göktürkler dönemine ait Orhun Yazıtları'nda geçmektedir. Çinliler o dönemde Türklerin adını Tūjué olarak kullanırlar. Tarihçi İlber Ortaylı bir makalesinde Ceneviz ve Venedikli tüccar ve diplomatların, 12. yüzyılda, Türkiye'yi Turchia ve Turkmenia olarak tanımladıklarını belirtir.[25] Ayrıca, Türkiye adı ilk defa 1190'da bir yazılı kaynakta, Haçlı Seferi vak'ayinamesinde geçmektedir.[kaynak belirtilmeli] Abdulhaluk Çay ise Turchia tanımını çok daha gerilere götürür ve Turchia tabirine ilk defa 6. yüzyılda Bizans kaynaklarında rastlandığını belirtir ve şöyle der "Bu tabir 9. ve 10. yüzyıllarda İdil/Volga Nehri'nden Orta Avrupa'ya kadar uzanan saha için kullanılmıştır."[kaynak belirtilmeli] Bu kullanımın Kafkasya bölgesinde Hazar Kağanlığı için Doğu Türkiye’si, Arpad Hanedanı'nın kurduğu Macar Devleti için Batı Türkiyesi şeklinde olduğunu ve aynı tabirin 12. yüzyıldan itibaren Anadolu için kullanıldığını belirtir. Tarihte 13-14. yüzyıllarda Mısır Memlûkleri de Türkiye adını kullanmışlardı: "ed-devlet üt Türkiya" (1250-1387).[kaynak belirtilmeli]Osmanlı Devleti'nde, 19. yüzyıla kadar Türkiye adı kullanılmadı; Devlet-i Âliyye, Devlet-i Osmaniye, Memalik-i Şahane, Diyar-ı Rum adları kullanıldı. Fakat dış dünyanın zaman zaman Osmanlı İmparatorluğu yerine Türkiye adını kullandığı bilinmektedir. O dönemde yabancı dillerle çizilmiş haritalara bakıldığında bu durum açıkça ortadadır. Daha sonra, Jön Türkler arasında Osmaniye yerine Türkistan, Türkeli, Türkili gibi adlar önerildiyse de, Orta Asya'da Türkistan adlı bir bölge olduğundan bu benimsenmedi.[özgün araştırma?] Anayasada (1921) "Türkiye"[26] adı yazıldı ve 1923'te cumhuriyetin ilanı ile devletin resmi adı Türkiye Cumhuriyeti olarak kesinleşti.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türkiye tarihi

Tarih öncesi Anadolu ve Doğu Trakya[değiştir | kaynağı değiştir]

Hitit başkenti Hattuşaş'taki Aslanlı Kapı. Kentin tarihi MÖ 6000'lere kadar uzanır.[27]

Günümüzde Türkiye sınırları içinde kalan Anadolu Yarımadası, dünyanın en eski yerleşim bölgelerinden biridir. Çeşitl Eski Anadolu milletleri bölgede, Cilalı Taş Devri'nin başlangıcına ve Büyük İskender'in fethine kadar varlığını sürdürdü.[13] Bu halkların çoğu Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olarak kabul edilen Anadolu dillerini konuştu.[28] Bazı bilim insanları Hint-Avrupa dillerinin, yine eski Anadolu dillerinden olan Hitit dili ve Luvi dilinden yayıldığını öne sürdü.[29] Ayrıca Türkiye'nin Avrupa kıtasında kalan bölümünü oluşturan Doğu Trakya ise kırk bin yıl öncesine dayanan bir yerleşim tarihine sahiptir ve bölgenin sakinleri tarıma başlayarak milattan 6000 yıl önce Cilalı Taş Devri'ne geçmiştir.[14]

Geçmişi MÖ 10.000 tarihine kadar uzanan Göbekli Tepe, ülke toprakları üzerindeki bilinen en eski dini yapının bulunduğu yerdir.[30] Geçmişinin MÖ 7500'e veya MÖ 5700'e dayandığı sanılan Orta Anadolu'daki Çatalhöyük, Cilalı Taş Devri ile Bakır Çağı'na ait çok büyük bir yerleşim yeridir ve en iyi korunmuş Cilalı Daş Devri kenti ilan edilerek Temmuz 2012'de UNESCO Dünya Mirasları Listesi'ne dahil edilmiştir.[31] Troya antik kentinde ise Cilalı Taş Devri'nde başlayan yerleşmeler, Demir Çağı'na kadar devam etmiştir.[32]

Anadolu'nun bilinen ilk sakinleri, Hatti ve Hurri toplumlarıdır. Hint-Avrupa milletlerinden olmayan bu iki toplum, yaklaşık olarak MÖ 2300'lü yıllarda Orta ve Doğu Anadolu'da yaşadı. Hatti ve Hurriler, Hint-Avrupa milletlerinden Hititler'in MÖ 2000-1700 yıllarında Anadolu'ya gelmesiyle yerini Hititler'e bıraktı. Hititler, bölgedeki ilk büyük krallığı MÖ 13. yüzyılda kurdular. Asurlular, MÖ 1950'den MÖ 612'ye kadar günümüz Türkiye'sinin güneydoğu topraklarını fethetti ve yerleşti.[33][34] Urartular'ın MÖ. 9. yüzyılda Asurlular'ın kuzeyindeki güçlü rakibi olduğu ise Asur kitabeleri aracılığıyla öğrenildi.[35]

Hitit İmparatorluğu'nun MÖ yaklaşık 1180'li yıllarda çöküşünün ardından Hint-Avrupa milletlerinden Friglerin kurdukları Frigya, MÖ 7. yüzyılda Kimmerler tarafından yapılan saldırılara kadar Anadolu'da üstünlük elde etti.[36] Aynı kaderi MÖ 714 ile MÖ 590 yılları arasında Urartular da yaşayarak parçalandı.[37] Frigya'dan sonra Lidya, Karya ve Likya devletleri bölgede güç yakalayarak söz sahibi oldu.[38]

Antik çağ ve Bizans dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

6. yüzyılda Bizans'ın kilise olarak yaptırdığı Ayasofya, sonradan camiye ve müzeye çevrildi.

Anadolu'nun sahil şeridinde MÖ 1200 yıllarında büyük ölçüde Aiol, İyon ve Yunan yerleşimleri başladı. Bu yerleşimciler tarafından Milet, Efes, Smyrna ve Byzantium gibi çok sayıda önemli şehir kuruldu. Son olarak Yunan koloniciler tarafından MÖ 657'de Megara kenti ortaya çıkarıldı. Yine bu dönemlerde, MÖ 6. yüzyılda, Türkiye'nin şu anki doğu toprakları üzerinde Trakya kökenli Ermeni Orontid Hanedanı tarafından bir devlet kuruldu.[39]

Anadolu, MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda Pers Ahameniş İmparatorluğu'nun egemenliğine girdi ve bu egemenlik MÖ 334 yılındaki Büyük İskender'in fethine kadar devam etti.[40] İskender döneminde kültürel kaynaşma ve Helenleştirme hareketi başlatıldı.[13] MÖ 323'te İskender'in ölümünün ardından Anadolu bölünerek küçük Helenistik krallıklar ortaya çıktı. Tüm bu krallıklar, MÖ 1. yüzyıl ortalarında Roma Cumhuriyeti'nin bir parçası haline geldi.[41] Büyük İskender'in fetihleriyle başlattığı Helenleşme hareketi ise Roma döneminde hızlandırıldı, bu nedenle daha önceki yüzyıllarda var olan Anadolu dilleri ve kültürlerinin nesli tükenerek yerini Yunan dil ve kültürüne bıraktı.[15][42]

324 yılında Roma İmparatoru I. Konstantin, imparatorluğun başkentini Byzantium'a taşıdı ve şehrin adını Nova Roma olarak değiştirdi. I. Theodosius'un iki erkek çocuğu, babalarının 395'te ölmesinin ardından Roma İmparatorluğu'nu ikiye bölerek paylaştı. Halk arasında Konstantinopolis olarak yaygınlaşan başkent, Doğu Roma İmparatorluğu'nun da başkenti oldu. Doğu Roma İmparatorluğu daha sonraki yıllarda Bizans İmparatorluğu olarak anılmaya başladı ve günümüz Türkiye topraklarının önemli bir kısmında Orta Çağ sonuna kadar varlığını sürdürdü.[43]

Selçuklular ve Osmanlı İmparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana maddeler: Selçuklular ve Osmanlılar
Konya'daki Mevlânâ Müzesi, 1274'te Selçuklular tarafından inşa edildi. Konya, Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkentiydi.[44]

Selçuklu hanedanının Kınık boyundan olan Oğuz Türkleri, Müslüman olduktan sonra İslam dünyası çevrelerine daha yakın yerlerde ikamet ettiler, 9. yüzyılda Hazar Denizi ve Aral Gölü'nün kuzeyine yerleşmeye başladılar.[45] 10. yüzyılda Selçuklular, Pers yurdunu da sınırları içine katarak atalarının vatanı Orta Asya'dan batıya doğru göç etmeye başladılar ve Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdular.[46]

11. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklular, Anadolu'nun doğu bölgelerine yerleşmeye ve akınlar yapmaya başladı. 1071'de Sultan Alp Arslan döneminde, Selçuklu Türkleri ve Bizans arasında yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra gelen Selçuklu zaferiyle Anadolu toprakları üzerinde Türkleştirme hareketi başladı.[47] Bu hareketle birlikte Anadolu'da Türk dilleri ve İslam tanıtılarak yaygın hâle geldi. Böylece bölgede yaygın olan Hristiyanlık ve Yunanca, yerini yavaş yavaş İslam dini ve Türk dillerine bıraktı.[47]

1243'te Kösedağ Muharebesi sonrasında Anadolu Selçuklu Devleti orduları Moğol ordularına yenilince devlet parçalandı. Yerine ise küçük Türk beylikleri ortaya çıktı. Bu beyliklerden biri olan Osman Gazi'nin beyliği, sonraki iki yüz yıl içinde büyüyerek Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika ve Levant'ı hâkimiyeti altına alan Osmanlı İmparatorluğu hâline geldi. 1453 yılında, Padişah Fatih Sultan Mehmet dönemi yaşanırken Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis ele geçirildi ve imparatorluk tarihe karıştı.[48]

Topkapı ve Dolmabahçe sarayları, Osmanlı padişahlarına sırasıyla 1465-1856 yılları ile 1856-1922 yılları arasında ev sahipliği yaptı.[49][50]

1514 yılında I. Selim (1512–1520), Çaldıran Muharebesi'nde Safevî hükümdarı Şah İsmail'i yenerek imparatorluğun sınırlarını doğu yönünde genişletti. 1517'de Levant, Mısır ve Cezayir'i ele geçirdi. Ayrıca Kızıldeniz'e ulaşmış oldu ve Memlûk Sultanlığı'nı yıkarak halifeliğin Osmanlı Hanedanı'na geçmesini sağladı. Ardından Kızıldeniz, Umman Denizi ve Basra Körfezi üzerinde Osmanlı ve Portekiz imparatorlukları arasında Hint Okyanusu'nda üstünlüğü ele geçirmek için çeşitli deniz muharebeleri yapıldı. Portekizlilerin Hindistan üzerinde egemenlik sağlaması Osmanlı tarafından bir tehdit olarak algılandı; çünkü 15. yüzyıl sonlarındaki Coğrafi Keşifler sayesinde Ümit Burnu ve Amerika'nın keşfedilmesi, Osmanlı'nın elinde tuttuğu Doğu Asya ile Batı Avrupa arasında ticareti sağlayan eski ticaret yollarının önemini yitirmesine neden olup Osmanlı ekonomisini olumsuz yönde etkilemişti.[51]

Osmanlı 16. ve 17. yüzyılda, özellikle Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde tarihinin zirvesine ulaştı. Bu dönemde batıda Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'na doğru topraklar genişletilerek Balkanlar'ın tamamı, Orta Avrupa ve Lehistan'ın güney kısmı ele geçirildi.[52] Osmanlı Donanması, denizde çeşitli rekabetlere girerek başarılar kazandı. 1538'de yapılan Preveze Deniz Muharebesi'nde Barbaros Hayreddin Paşa'nın Haçlılar'ı mağlup etmesinden sonra imparatorluğun Akdeniz'deki kontrolü arttı. Doğuda ise Safevî Devleti ile mezhep farklılıklarından ve toprak anlaşmazlıklarından kaynaklanan bazı çatışmalar zaman zaman savaşa dönüşerek 16. ve 18. yüzyıl arasında devam etti.[53]

Osmanlı İmparatorluğu, Batı Avrupa'da gerçekleşen Rönesans, Bilimsel Devrim, Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi gibi yeni gelişmeleri ülkesine getiremeyerek çağın gerisinde kaldı.[54] Kutsal İttifak Savaşları'nın bitmesiyle 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması sonrasında Osmanlı İmparatorluğu yavaşça gerilemeye başladı. Yapılan pek çok ıslahat ve 19. yüzyılda ilan edilen Tanzimat Fermanı ülkenin modernleşmesini amaçladı, ancak başarılı olamadı. Bunun yanı sıra ülkede toprak bütünlüğünü korumak için geliştirilen, farklı dinî ve etnik kökenlere sahip kişilerin bir arada yaşaması fikrini içeren Osmanlıcılık akımı da başarıya ulaşamayarak dağılmanın önüne geçemedi.[17] 1854'te Kırım Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu ilk kez dış borçlanmaya gitti, ancak alınan borçlar ödenemedi. Sonraki yirmi yıl içinde yüksek seviyelere ulaşarak ekonominin iflasın eşiğine gelmesine sebep oldu ve Osmanlı hükûmetini zor durumda bıraktı.[55] Bunu 1875-78 Doğu Krizi ve 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı gibi felaketler izledi. Sonuç olarak Osmanlı ekonomisi borçlarını ödeyemeyerek harap duruma gelince alacaklı ülkeler tarafından 1881'de, borçların tahsilatını sağlayacak Düyun-u Umumiye kuruldu. Böylece Osmanlı devletinin gelirlerinin kontrolü alacaklı ülkelerin eline geçti.[56] 20. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu, Avrupalı güçlerle karşılaştırıldığında sanayileşememiş gelişmemiş bir ülke konumuna geldi.[57]

Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarının sınırları, askeri gücü ve zenginlik düzeyi giderek azalınca Balkanlar'da yaşayan Müslümanlar gördükleri eziyetler sebebiyle Anadolu'ya göç etmeye başladı.[58] Aynı şekilde Rusların Kafkasya topraklarını ele geçirmesi sonucunda buradaki Müslümanlar da Anadolu'ya geldi.[59] İmparatorluğun yine son zamanlarında milliyetçilik isyanlarının çıkmasıyla milletler arasında çeşitli etnik gerginlikler yaşandı, bu etnik gerginlikler Ermeni Sorunu gibi çeşitli sorunları ortaya çıkardı.[60] Sultan II. Abdülhamid'in aşırı otoriter yönetimine bir tepki olarak gelişen Jön Türk hareketinin 1908'de yaptığı devrimle II. Meşrutiyet ilan edildi.[61] Ardından 5 Ekim 1908'de Bulgaristan'ın resmen bağımsız olması ve 6 Ekim 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Bosna'yı tek taraflı ilhakı ülkedeki kaos ortamını büyüttü. Bu olayları, pek çok canın ve toprağın kaybına sebep olan Trablusgarp Savaşı (1911-12) ile Balkan Savaşları (1912-13) izledi. 23 Ocak 1913'te, I. Balkan Savaşı sırasında gerçekleşen Bâb-ı Âli Baskını, diktatör Üç Paşalar'ı başa getirdi ve yönetimi ele geçirmelerine yol açtı.

Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin yanında girdi ve savaştan yenik çıktı. Savaş sırasında Ermenilerle yaşanan etnik gerginliklerin tırmanması üzerine çıkarılan Tehcir Kanunu'yla Ermeniler, Doğu Anadolu Bölgesi'nden Suriye'ye devlet eliyle göç ettirildi. Göçlerde farklı kaynaklara göre 300.000 ile 1.500.000 arasında Ermeni hayatını kaybetti. Bu ölümler, çeşitli kaynaklar tarafından Ermeni Soykırımı olarak tanımlandı.[62][63][64][65] Türk tarafı ise olayların soykırım olmadığını ifade ederek Ermenilerin yalnızca yerlerinin değiştirildiğini belirtti.[66] Ermenilerin yanı sıra imparatorlukta savaş devam ederken Rum ve Süryanilerin de öldürüldüğü iddia edildi.[18][67][68][69] 30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu, İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Anlaşması'nı imzaladı. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması ise Osmanlı topraklarını İtilaf Devletleri arasında paylaştırdı ancak yürürlüğe giremedi.[48]

Türkiye Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır.

I. Dünya Savaşı bitiminde imzalanan Mondros'tan sonra İtilaf Devletleri tarafından İstanbul, İzmir ve diğer Osmanlı topraklarının işgali, Türk Ulusal Hareketi'ni ortaya çıkardı.[70] Çanakkale Savaşı'nın öne çıkan isimlerinden biri olan Mustafa Kemal Paşa'nın, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışı ile Sevr Antlaşması'nın getirdiği şartları iptal edip Misak-ı Millî sınırları içinde kalan ülke topraklarının bütünlüğünü korumayı amaçlayan Türk Kurtuluş Savaşı başlatıldı.[71]

18 Eylül 1922 itibarıyla ülkedeki tüm düşman kuvvetleri kovuldu ve Nisan 1920'den beri kendisini ülkenin meşru hükûmeti ilan eden Ankara merkezli Türk rejimi, eski Osmanlı'dan gelen sistemi yasallaştırarak yeni cumhuriyetçi siyasi sisteme geçmeye başladı. 1 Kasım'da Türkiye Büyük Millet Meclisi, saltanatı kaldırdı ve 623 yıllık monarşik Osmanlı resmen tarih sahnesinden silindi. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun devamı niteliğindeki yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağladı ve 29 Ekim 1923'te yeni başkent Ankara'da resmen cumhuriyet ilan edildi.[72] Lozan sonrasında antlaşma maddeleri gereğince yapılan Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında Türkiye'deki 1.1 milyon Rum ile Yunanistan'daki 380.000 Türk yer değiştirdi.[73]

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı olan Mustafa Kemal, eski Osmanlı-Türk devletini yeni bir laik cumhuriyete dönüştürme amacı içeren birçok devrim yaptı.[74] Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1934 yılında çıkan Soyadı Kanunu ile kendisine "Atatürk" soyadını verdi.[75]

II. Dünya Savaşı'nda Türkiye, uzun süre tarafsızlığını korudu ancak savaşın son aylarında, 23 Şubat 1945'te Müttefik Devletler'in yanında yer aldı. 26 Haziran 1945'te ise Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerinden biri oldu.[76] II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan'da çıkan komünist isyanının bastırılmasında karşılaşılan zorluklar ve Sovyetler Birliği'nin Türk Boğazları'nda askeri üs talep etmesi, Amerika Birleşik Devletleri'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilanıyla sonuçlandı. Doktrin, Türkiye ve Yunanistan güvenliğini sağlamayı amaçlayarak askeri ve ekonomik destek sağladı. Her iki ülke de 1948 yılında Avrupa ekonomisinin yeniden inşası için Marshall Planı ve OEEC'ye dahil edildi,[77] daha sonra 1961 yılında OECD'nin kurucu üyesi haline geldi.[78]

Kore Savaşı'na Birleşmiş Milletler kuvvetleri ile birlikte katılan Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katıldı ve Sovyet yayılmacılığına karşı Akdeniz'deki bir siper durumuna geldi. 15 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta gerçekleşen darbe, EOKA-B'nin faaliyetleri, Enosis (adayı Yunanistan ile birleştirme) planları ve yaşanan toplumlar arası çatışmanın tırmanması sonucunda Türkiye, 20 Temmuz 1974'te adaya asker çıkardı.[79] Dokuz yıl sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kurularak ada ikiye bölündü ancak ülke yalnızca Türkiye tarafından tanındı.[80]

Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partili dönemi, 1946'da son buldu. Ardından gelen çok partili demokrasi dönemi 1960, 1971, 1980 ve 1997 yıllarındaki askerî müdahalelerle kesintiye uğradı.[81][82] 1984'ten itibaren ayrılıkçı bir Kürt örgütü olan PKK, Türk hükûmetine karşı ayaklanma ve saldırı kampanyalarına başladı, örgütün faaliyetleri sonucunda 40.000'den fazla insan hayatını kaybetti.[83] Günümüzde Türk tarafı, örgütle çözüm süreci görüşmelerini başlattı.[84][85] 1980'li yıllarda Türk ekonomisinin liberalleştirilmesinden bu yana ülke güçlü bir ekonomik büyüme ve siyasi istikrar yakaladı.[86] 2013'te Gezi Parkı'ndaki düzenlemeler nedeniyle başlayan protestolar, daha sonra hükûmet karşıtı protestolara dönüşerek birçok ilde patlak verdi ancak hükûmet tarafından bastırıldı.[87]

İdari bölünüş[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, idari açıdan üniter bir yapıya sahiptir ve bu durum Türk kamu yönetimine şekil veren en önemli etkenlerdendir. Devletin temel işleyişindeki üç güç olan yasama, yürütme ve yargı dikkate alındığında, yerel yönetimlerin hemen hemen herhangi bir gücü yoktur. İllerin ve diğer birimlerin yönetimi, merkezi yönetimden sonra gelir. Yerel yönetimler yalnızca bulunduklara hizmet vermek amacıyla kurulmuşlardır. İllerin başında valiler, ilçelerin başında kaymakamlar yönetici olarak görevlidir. Vali ve kaymakamın yanı sıra, merkezi yönetimi ve belediye başkanları tarafından atanan diğer üst düzey yetkililer de vardır.[88]

Türkiye'nin başkenti Ankara'dır. Ülkenin en büyük idari birimleri illerdir ve 81 il vardır. Bu iller ilçelere ayrılmıştır, toplamda 923 ilçe mevcuttur.[89] Ayrıca ülke coğrafi, demografik ve ekonomik koşullar göz önüne alınarak 7 bölge ve 21 alt bölgeye ayrılmıştır ancak bu bölgeler herhangi bir idari yapıyı temsil etmemektedir.[90]

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, parlamenter temsilî demokrasinin uygulandığı bir ülkedir. 1923 yılında cumhuriyetin ilanından bu yana ülkedeki laiklik güçlü bir şekilde gelişmiştir.[91] Türkiye'nin anayasası, ülkenin yasal sistemini ortaya koyar. Hükûmetin temel ilkelerini içerir ve üniter bir merkezi devlet olarak Türkiye'yi tanımlar. Cumhurbaşkanı, ülkenin başkanıdır ancak büyük ölçüde törensel bir role sahiptir. Beş yıllık aralıklarla yapılan doğrudan seçimlerle göreve gelir. Recep Tayyip Erdoğan, ülkenin halk oylamasıyla seçilen ilk cumhurbaşkanıdır.

Türkiye'de yürütme gücünün ve Bakanlar Kurulu'nun başında başbakan vardır. Yasama görevi ülkenin tek parlamentosu olan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir. Yargı, yasama ve yürütme güçlerinden bağımsızdır. Anayasa Mahkemesi, yapılan yasaların ve alınan kararların anayasa ile uygunluğunu denetlemekle yükümlüdür. Danıştay, idari davalar için başvurulabilecek en son mahkemedir. Yargıtay ise karar ve hükümlerin son inceleme merciidir.[92]

Başbakan, genellikle parlamentoda en fazla sandalyeye sahip olan partinin başkanıdır ve ülkenin hükûmetini oluşturmakla görevlidir, bu hükûmet ise güvenoyu toplamak zorundadır. Adalet ve Kalkınma Partisi (kısaca AKP veya AK Parti olarak bilinir) çıkışlı önceki başbakan Recep Tayyip Erdoğan, 2011 genel seçimleri de dahil olmak üzere üç kez halk oylarıyla başbakan seçilmiştir.[93]

Her iki cinsiyet için genel oy hakkı, 1933 yılından bu yana Türkiye genelinde uygulanmaktadır ve 18 yaşına girmiş her Türk vatandaşı seçme hakkına sahiptir. Türkiye'de 85 seçim bölgesi vardır ve bu seçim bölgelerinden aday olan kırk yaş üstü kişilerden 550 tanesi dört yıl aralıklarla liste usulü nispi temsil yoluyla milletvekili olarak seçilir. Anayasa Mahkemesi, laiklik karşıtı veya ayrılıkçı gördüğü siyasi partilerin kamu finansmanını veya tamamen varlıklarını ortadan kaldırma hakkına sahiptir.[94][95] Ülkede %10 seçim barajı uygulaması vardır.[96]

Türkiye'de İslamcılar ve Atatürk'ün yaptığı devrimleri destekleyen Kemalistler, kamu hayatında dinin uygun rolü konusunda tartışmalar yaşayan iki uç taraftır.[97] Kemalistler, laik anayasal demokrasinin ve batılı laik yaşam tarzının savunucusu konumundadırlar. Ekonomi, eğitim ve diğer kamu hizmetlerinde ise devlet müdahalesinin destekçisidirler.[97]

Türkiye'de insan hakları, uluslararası ortamda kınamalara maruz kalmış ve çeşitli tartışmalara yol açmıştır. 1998 ve 2008 yılları arasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından özellikle yaşama hakkı olmak üzere genel insan hakları ihlalleri ve özgürlük ihlalleri nedeniyle Türkiye aleyhinde 1.600 karar alınmıştır. Aynı zamanda Kürt hakları, kadın hakları ve basın özgürlüğü gibi diğer konular da tartışmalara sebep olmuştur. Günümüzde Türkiye'nin insan hakları ihlallerindeki sicili, AB üyeliğine bir engel teşkil etmeye devam etmektedir.[98] Gazetecileri Koruma Komitesi'ne göre uzun yıllardır ülkeyi yöneten AKP hükûmeti, basın özgürlüğü açısından dünyanın en büyük baskılarından birini uygulamaktadır.[99] Ülkede çok sayıda gazeteci Ergenekon ve Balyoz davaları gibi çeşitli davalar kapsamında "terörizm" ve "devlet karşıtı faaliyetler" ile suçlanarak tutuklandı. "Türklüğü aşağılamak" ve "yargıyı etkilemek" suçlarıyla da gazetecilere karşı çeşitli kovuşturmalar başlatıldı, ayrıca hükûmetin basındaki oto-sansürü içselleştirdiği iddia edildi.[99] 2013 yılında Gazetecileri Koruma Komitesi, Türkiye'de 211 gazetecinin hapse atıldığını rapor ederek ülkenin bu rakamla en fazla gazeteci tutuklayan ülke sıralamasında tepeye yerleştirdiğini bildirdi.[100]

Hukuk[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de, tamamı Avrupa kıtasıyla uyumlu hâle getirilmiş olan bir hukuk sistemi vardır. Örneğin Borçlar Kanunu ve Türk Medeni Kanunu, İsviçre'den alınmıştır. Medeni Kanun, İsviçre'nin medeni kanununun Türk kültürüne uyarlanmasıyla hazırlanmıştır. İdare Hukuku kuralları Fransa'daki muadili ile benzerlikler taşır, Ceza Kanunu ise İtalya'dan alınmıştır.[101]

Türkiye'de güçler ayrılığı ilkesi benimsemiştir. Bu ilke doğrultusunda, yargı gücü Türk milleti adına yalnızca bağımsız mahkemeler tarafından kullanılabilir. Mahkemelerin bağımsızlığı ve kuruluşu, hâkim ve savcıların görev süreleri boyunca güvenliklerinin sağlanması, hâkim ve savcıların görevleri, hâkim ve savcıların denetlenmesi, askerî mahkemeler ve kuruluşu, yüksek mahkemelerin yetki ve görevleri Türkiye Anayasası ile belirlenir.[102]

Türkiye Anayasası'nın 142. maddesine göre mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ile yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Bu yasada ve ilgili diğer anayasa maddeleri doğrultusunda Türkiye'deki mahkeme sistemi üç ana başlık altında toplanır: Yargı Mahkemeleri, İdare Mahkemeler ve Askerî Mahkemeler. Her başlık, birinci derece mahkemeler ile yüksek maddeleri bünyesinde barındırır. Ülkedeki adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemek için Uyuşmazlık Mahkemesi kurulmuştur.[102]

Türkiye'de kolluk kuvvetleri Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı gibi çeşitli birimlere ayrılmaktadır. Tüm bu kolluk kuvvetleri Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlığı'na veya çoğunlukla İçişleri Bakanlığı'na bağlı olarak hareket ederler. Adalet Bakanlığı tarafından Kasım 2008'de açıklanan rakamlara göre, Türkiye cezaevlerinde bulunun kişi sayısı 100.000'i aşmıştır ve bu rakam 2000'lerin başındaki sayının iki katıdır.[103]

Dış ilişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

1963'ten bu yana AET'nin ortak üyesi olan ve 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılan Türkiye, 2005 yılında Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine başladı.[104]

Türkiye, Birleşmiş Milletler (1945),[105] OECD (1961),[106] İslam İşbirliği Teşkilatı (1969),[107] AGİT (1973),[108] EİT (1985),[109] KEİ (1992),[110] D-8 (1997)[111] ve G-20 (1999)[112] gibi uluslararası örgütlerin kurucu üyelerinden birisidir. 1951-1952, 1954-1955, 1961 ve son olarak 2009-2010 yıllarında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde geçici üye olarak görev yapmıştır.[113]

Geleneksel Batı yönelimi doğrultusunda, Avrupa ile ilişkiler her zaman Türk dış politikasının merkezî bir parçası olmuştur ve günümüzde Türkiye için stratejik bir hedef ve devlet politikası olarak kabul edilmektedir.[114] 1949 yılında Avrupa Konseyi'ne üye olan ülke, 1963 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu (sonradan Avrupa Birliği'ne dönüştü) ile ortaklık ilişkisi kurdu. Uzun yıllar devam eden siyasi görüşmelerin ardından, 1987 yılında AET'ye tam üyelik için başvurdu, 1992 yılında Batı Avrupa Birliği'nin ortak üyesi oldu, 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katıldı ve nihayet 2005 yılında Avrupa Birliği ile tam üyelik müzakerelerine başladı.[104] Türkiye'nin Kıbrıs Sorunu'nda AB üyelerinin aksine Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni desteklemesi, AB ilişkilerini zorlaştırmakta ve ülkenin AB'ye üyelik sürecindeki önemli bir engel olmaya devam etmektedir.[115]

Türkiye'nin dış ilişkilerinin bir diğer belirleyici unsuru Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkiler olmuştur. Sovyetler Birliği'nin oluşturduğu ortak tehdit sebebiyle Türkiye, 1952'de NATO'ya üye oldu ve Soğuk Savaş boyunca Washington hükûmetleri ile yakın ikili ilişkiler içinde bulundu. Türkiye, Avrupa Birliği'ne üyelik gibi önemli konular da dahil olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'nin siyasi, ekonomik ve diplomatik desteğinden yararlandı.[116] Soğuk Savaş sonrasındaki dönemde Türkiye'nin jeostratejik önemi, çevresine bulunan Orta Doğu, Kafkasya ve Balkan coğrafyalarına doğru kaydı.[117]

1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının üzerine Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını elde ettiler. Türkiye, Ön ve Orta Asya'da bulunan bu cumhuriyetler ile ikili ilişkilerini, aralarında bulunan derin kültürel ve dilsel bağ sebebiyle ilerletme çabası içine girdi.[118] Özellikle Azerbaycan, Türkiye ile ilişkilerinin önemini vurguladı.[119][120] Bakü'den Ceyhan'a uzanan Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC), Hazar Denizi'ndeki petrolü küresel pazara aktarmayı sağlamakta ve Türkiye'nin dış politika stratejisinin bir bölümünü oluşturmaktadır.[121] Azerbaycan'ın Ermenistan ile yaptığı Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan'ı destekleyen Türkiye, savaş yıllarından bu yana Ermenistan ile var olan sınır kapılarını kapalı tutmaktadır.[122] Günümüzde AK Parti hükûmeti dönemi, Türkiye'nin Yeni Osmanlıcılık dönemi olarak adlandırıldı ve ülkenin etkisi stratejik konumuna bağlı olarak Ortadoğu'da arttı.[123][124] Bu politikalar Türkiye'nin çevresindeki Arap ülkeleriyle sorunlar yaşamasına yol açtı. Örneğin Suriye İç Savaşı'ndan sonra Suriye ile, Muhammed Mursi'nin devrilmesinden sonra Mısır ile Türkiye'nin arası bozuldu.[125][126]

Türkiye, 1950'den bu yana Birleşmiş Milletler ve NATO bünyesi dahilinde uluslararası alanda çeşitli güçlerin korunmasına yardımcı olmuştur. Somali ile eski Yugoslavya'da barış ortamının korunmasına destek sağlamış ve Birinci Körfez Savaşı'nda koalisyon güçlerini desteklemiştir. Bunun yanı sıra varlığı tartışmalı olsa da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti topraklarında 36.000 askerini bulundurmaktadır.[127] Afganistan'da Amerika Birleşik Devletleri'nin istikrar gücü, BM yetkilisi ve 2001'den bu yana NATO komutası altında Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti'nin bir parçası olarak bulunmaktadır.[128] 2003'ten beri Türkiye, Avrupa Kolordusu'na askerî personel sağlamakta ve AB Savaş Grupları'nda yer almaktadır.[129]

Ordu[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Silahlı Kuvvetleri, ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra NATO'nun en büyük ikinci askerî gücüdür. Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır.[130]

Türkiye'nin silahlı kuvvetleri, NATO üyesi ülkeler arasında ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra gelen en büyük ikinci askerî güçtür ve 2011 NATO sayımlarına göre tahmini 495.000 konuşlandırılabilir kuvveti bulunmaktadır.[131] Almanya, Belçika, Hollanda ve İtalya ile birlikte NATO'nun nükleer paylaşım politikasının bir parçası olan beş ülkeden biridir.[132] İncirlik Hava Üssü'nde toplam 90 tane B61 nükleer bombası bulunmaktadır, bunlardan 40 tanesi nükleer bir çatışma durumunda NATO'dan onay almak şartıyla Türk Hava Kuvvetleri'nin kullanması için tahsis edilmiştir.[133]

Türk Silahlı Kuvvetleri üç bölümden oluşur: Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Hava Kuvvetleri. İç emniyeti sağlama ve askeri işlevleri olan Jandarma ile Sahil Güvenlik, barış zamanında İçişleri Bakanlığı'na, savaş zamanında Kara ve Deniz kuvvetlerine bağlıdır.[134]

Türk Silahlı Kuvvetleri'ni komuta edip yönlendiren en üst düzey birim olan Genelkurmay Başkanı, cumhurbaşkanı tarafından atanır ve başbakana karşı sorumludur. Bakanlar Kurulu, millî güvenlik ve ülke savunması için yeterli silahlı kuvvetlerin hazırlanması konularında meclise karşı sorumludur. Ancak savaş ilan etme, dış ülkelere asker gönderme veya dış ülke askerlerinin Türkiye'ye konuşlanmasına izin verme yetkileri yalnızca meclise aittir.[134]

Başkomutanlık,Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.Genelkurmay Başkanı;Silahlı Kuvvetlerin başı olup savaşta Başkomutanlık görevlerini ve yetkilerini Cumhurbaşkanı namına yerine getirir.[135]

Sağlık sorunu olmayan her erkek Türk vatandaşının eğitim durumu ve iş yerine bağlı olarak üç hafta ile bir yıl arasında değişen bir süreliğine askerî hizmet yapması zorunludur.[136] Türkiye'de vicdanî ret uygulaması bulunmamaktadır ve askerlik yerine sivil bir alternatif sunulmamaktadır.[137]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin topoğrafik haritası.

Türkiye, iki kıtada toprağı bulunan bir Avrasya ülkesidir.[138] Birinci jeolojik zamanda (Paleozik) Topraklarının %97'si Asya üzerinde bulunur ve bu kısım Anadolu diye adlandırılır. Kalan %3'lük kısım ise Avrupa kıtasında kalır ve Doğu Trakya diye adlandırılır. Marmara Denizi, Çanakkale ve İstanbul Boğazı Anadolu'yu Trakya'dan, Asya'yı Avrupa'dan ayırır.[139]

Türkiye toprakları kabaca bir dikdörtgen şeklini andırır, 1.600 kilometre (1.000 mi) uzunluğunda ve 800 km (500 mi) genişliğindedir.[140] 36° ve 42° kuzey paralelleri ile 26° ve 45° doğu meridyenleri arasına yerleşmiştir. Gölleriyle birlikte 783.562 kilometre karelik (300,948 sq mi) bir alanı kaplar.[141] Bunun 755.688 kilometre karesi (291.773 sq mi) Asya topraklarını oluştururken, geriye kalan 23.764 kilometre karesi (9.174 sq mi) Avrupa topraklarını oluşturur.[140] Bu rakamlarla, yüzölçümü açısından dünyanın en büyük 37. ülkesidir. Üç tarafı denizlerle çevrilidir. Batısında Ege Denizi, kuzeyinde Karadeniz ve güneyinde Akdeniz bulunmaktadır. Kuzeybatısında ise Marmara Denizi yer alır.[142]

Türkiye'nin Avrupa'daki kısmı olan Doğu Trakya'da Yunanistan ve Bulgaristan ile sınırı bulunmaktadır. Asya'daki kısmı olan Anadolu'da ise dar kıyı ovalarıyla çevrilmiş yüksek bir merkezi platodur. Kuzeyde Köroğlu ve Kuzey Anadolu Dağları ile, güneyde Toros Dağları ile çevrilmiştir. Türkiye'nin doğusuna gidildikçe yükselti artar ve burası Fırat, Dicle, Aras gibi çeşitli nehirlerin kaynağıdır. Ayrıca 5.137 metre (16.854 ft) yüksekliğindeki Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı ve en büyük gölü olan Van Gölü de Doğu Anadolu'da yer alır.[142][143] Türkiye, Anadolu toprakları üzerinde kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran, güneydoğuda Irak ve Suriye ile komşudur.

Türkiye, yedi coğrafi bölgeye bölünmüştür. Bunlar Akdeniz, Doğu Anadolu, Ege, Güneydoğu Anadolu, İç Anadolu, Karadeniz ve Marmara bölgeleridir. Dar bir kemere benzeyen Karadeniz Bölgesi, Kuzey Anadolu boyunca düzensiz bir şekilde uzanır ve ülkenin toplam yüzölçümünün altıda birini oluşturur. Geleneksel bir eğilim olarak, doğuya doğru gidildikçe engebenin artmasına paralel olarak yaylacılığın arttığı görülür.[142]

Türkiye'nin yer şekillerinin çeşitliliği, binlerce yıldır bölgenin arazisini şekillendiren yerin hareketliliğinin bir sonucudur. Üzerinde sönmüş volkanlar bulundurur ve hâlâ daha sıklıkla depremler meydana gelmektedir. Çanakkale ve İstanbul Boğazları, varlıklarını ülkedeki fay hatlarına borçludurlar. Ülkenin kuzeyinde ve doğusunda günümüzde de depremlere sebep olan büyük fay hatları vardır. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde 1999'da meydana gelen büyük Marmara depremi, binlerce insanın hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.[38]

Biyoçeşitlilik[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Anadolu Dağları'ndaki Sümela Manastırı. Bu dağlar, ılıman yağmur ormanları, flora ve faunalarıyla birlikte bir ekolojik bölge oluşturur.

Türkiye'nin olağanüstü ekosistemi ve habitat çeşitliliği, ülkede önemli bir tür çeşitliliğinin oluşmasını sağlamıştır.[144] Anadolu, üzerinde tarımın yapılmaya başladığı yıllardan itibaren birçok bitkinin anavatanı olmuştur ve günümüzde bu bitkiler Türkiye'de yaşayan insanlar tarafından kullanılmaktadır. Türkiye'nin faunasının çeşitliliği, florasının çeşitliliğinden bile büyüktür. Tüm Avrupa genelindeki hayvan türlerinin sayısı 60.000 iken, bu rakam Türkiye'de 80.000'den fazladır ve alt türler dahil edildiğinde 100.000'i geçmektedir.[145]

Kuzey Anadolu kozalaklı ve yaprak döken karışık ormanları, Türkiye'nin kuzeyindeki Kuzey Anadolu Dağları'nın büyük bir bölümünü kaplar ve bir ekolojik bölge oluşturur. Bu dağların doğu ucunda Kafkasya karışık ormanları yer alır. Bölge ayrıca Avrasya yaban hayatına da ev sahipliği yapar. Bayağı atmaca, kaya kartalı, şah kartal, küçük orman kartalı, kafkas kara orman tavuğu, kara iskete ve duvar tırmaşık kuşu gibi hayvanlar burada yaşar.[146] Kuzey Anadolu Dağları ve Karadeniz arasındaki dar kıyı şeridinde, Dünya'da az sayıda bulunan ılıman yağmur ormanlarından biri olan Euxine-Kolşik yaprak döken ormanlarına rastlanır.[147]

Türkiye'de 40 tane millî park, 189 tane doğal park, 31 tane doğal koruma alanı, 80 tane yaban hayatını koruma alanı ve 109 tane doğal anıt bulunur. Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı, Nemrut Dağı Millî Parkı, Antik Troya Millî Parkı, Ölüdeniz Doğal Parkı ve Polenezköy Doğal Parkı bunlara örnektir.[148]

Türkiye'nin başkenti Ankara, kendi adını taşıyan Ankara kedisi, Ankara tavşanı ve Ankara keçisi gibi hayvanlarıyla ünlüdür. Ülkenin diğer ulusal sembollerinden biri ise Van kedisidir ve adını Doğu Anadolu'da yer alan Van ilinden alır. Ayrıca Türkiye'ye has çeşitli köpek türleri de vardır: Anadolu çoban köpeği, kangal, Aksaray Malaklısı ve Akbaş.[149]

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin iklim grafiği[150]

Türkiye'de üç farklı iklim tipine rastlanmaktadır. Genel anlamda Ege Denizi ile Akdeniz kıyılarında görülen Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır.[150] Bitki örtüsü makidir. Karadeniz kıyılarında görülen bir ılıman okyanus iklim tipi olan Karadeniz ikliminde her mevsim yağış görülmektedir, doğal bitki örtüsü ormandır. Karadeniz kıyıları, Türkiye'nin yıl boyunca yüksek yağış alan tek bölgesidir ve Doğu Karadeniz bölümü yıllık 2000-2500 milimetre yağış almaktadır.

Ege Denizi ile Karadeniz'i birbirine bağlayan Marmara Denizi'nin kıyılarında geçiş iklimi görülmektedir; denizin güneyinde Akdeniz, kuzeyinde Karadeniz ve kuzeybatısında Karasal iklime rastlanmaktadır. Marmara ve Karadeniz bölgelerinde hemen hemen her yıl kar yağışı gözükse de kar ancak birkaç gün yerde kalır. Ülkede, Karadeniz ve Akdeniz'de kıyıya paralel uzanan dağlar, denizlerden gelen ılıman hava kütlelerinin iç kesimlere ulaşmasını engeller.

İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yani iç kesimlerde Karasal iklime rastlanır. Bu iklimde yıllık ve günlük sıcaklık farkları yüksektir; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Doğu bölgelerde, kışlar oldukça sert geçer. Doğu Anadolu'da sıcaklıklar −30 °C ve −40 °C'ye (−22 °F to −40 °F) kadar düşebilir ve kar yılın en az 120 günü yerde kalır. Batıda ise kış sıcaklıkları ortalama 1 °C (34 °F) olarak gözlemlenmektedir. Yazları sıcak ve kurak, Ülke genelinde genellikle Temmuz ve Ağustos en kurak ay iken Mayıs en çok yağışın alındığı aydır, sıcaklıklar gün içinde 30 °C (86 °F) üzerine çıkabilmektedir.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, GSYİH (SAGP) sıralamasında 16. sırada, GSYİH (nominal) sıralamasında 17.sırada yer almaktadır.[151] OECD ile G-20 büyük ekonomileri topluluklarının kurucularından bir tanesidir. I. Dünya Savaşı ile Türk Kurtuluş Savaşı sonrası ortaya çıkan cumhuriyetin, ilk altmış yılında, 1923 ve 1983 yılları arasında devlet, sıkı bir yarı-devletçi yaklaşımın içinde bulundu; özel sektör katılımı, dış ticaret, döviz akışı ve doğrudan yabancı yatırım tutarı gibi konularda çeşitli sınırlamalar konuldu, çeşitli bütçe planlamaları yapıldı. Ancak 1983 yılına gelindiğinde Başbakan Turgut Özal, özel sektörü daha ön plana çıkaran bir dizi reform başlattı.[86]

Büyük miktarlarda alınan dış kredilerle birlikte reformlar, hızlı bir ekonomik büyümenin önünü açtı fakat bu büyüme özellikle 1994, 1999 (o yıl gerçekleşen Gölcük depremi sonrası)[152] ve 2001[153] yıllarında yaşanan finansal krizler ve durgunluklar sebebiyle sürekli kesintiye uğradı. 1981 ile 2003 yılları arasında ülkenin yıllık GSYİH büyüme ortalaması %4 olarak belirlendi.[154] Büyüyen kamu açıkları ve yaygın yolsuzluk ile birlikte ek mali reformların eksikliği, yüksek enflasyon ve zayıf bankacılık sektörü, makroekonomi dalgalanmasının artmasına sebep oldu.[155] 2001 yılındaki kriz sonrası dönemin maliye bakanı Kemal Derviş tarafından başlatılan reformlardan bu yana, enflasyon tek haneli rakamlara düştü, yatırımcı güveni ile yabancı yatırım arttı, işsizlik oranı geriledi.

Devlet Demiryolları tarafından kullanılan TCDD HT65000 modeli bir yüksek hızlı tren.

Türkiye, dış ticaret üzerindeki devlet kontrolünü yavaş yavaş azaltarak ekonomik düzenlemeler yoluyla çeşitli pazarlar açtı, kamuya ait çeşitli kurumları özelleştirme yoluna gitti, birçok sektörün liberalleştirilmesi ile yabancı katılımı ise çeşitli siyasi tartışmalar arasında devam etti.[156] Kamu borçlarının GSYİH'ye oranı, 2001 yılındaki durgunlukta seviyenin altına düşse de, 2010 yılının üçüncü yarısında %46'ya yükseldi. 2002 ve 2007 yılları arasındaki yıllık GSYİH büyüme oranı ise ortalama %6,8 olarak belirlendi; bu rakam Türkiye'yi o yılların en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri haline getirdi.[157] Ancak büyüme, 2008 yılında %1 oranında yavaşladı ve ekonomi, 2009 yılında yaşanan küresel ekonomik krizden %5 kadarlık bir oranla durgunluktan etkilendi. 2010 yılında ise ülkenin ekonomisinin %8 büyüdüğü tahmin edildi.[2]

2000'lerin ilk yıllarında ülkedeki yüksek enflasyon kontrol altına alındı ve bu yeni bir para biriminin piyasaya sunulmasına yol açtı; Yeni Türk Lirası, 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe girdi.[158] 1 Ocak 2009'da Yeni Türk Lirası yerini yeni banknot ve madeni paraların tanıtılmasıyla Türk Lirası'na bıraktı. 2012 yılında ülkedeki enflasyon rakamı %6,16, işsizlik oranı ise %9,2 olarak belirlendi.[159][160]

Türkiye'de turizm, ekonominin büyük bölümünü oluşturmaktadır ve son yirmi yılda hızlı bir büyüme yakalamıştır. 2011 yılında ülke, 33,3 milyon turist tarafından ziyaret edilerek dünya turizm sıralamasında altıncı sırada yer aldı ve misafirlerden 23 milyar dolar gelir elde etti.[161] Türk ekonomisinin diğer önemli bölümlerini ise bankacılık, inşaat, beyaz eşya, elektronik, tekstil, petrol arıtma, petrokimya ürünleri, gıda, madencilik, demir-çelik, makine sanayi ve otomotiv sektörleri oluşturmaktadır. Dünya'nın 16. büyük otomotiv üreticisi olan ülkede, 2012 yılı içinde 1.072.339 motorlu araç üretildi.[162] 2011 yılında Türk gemi yapım sektörü, 1,2 milyar ABD doları kadar bir gelir elde etti.[163] Malta, Marshall Adaları, Virjin Adaları ve Norveç, Türkiye'nin gemi sektöründeki ihracatını yaptığı ülkelerden bazılarıdır.[163] Akdeniz, Karadeniz, Marmara bölgelerinde yer alan Türk tersanelerinde, farklı boyutlarda 15 yüzer iskele ve bir kuru havuz bulunmaktadır.[163] 2012 verilerine göre Türkiye'de aktif olarak çalışan 87 tersane vardır.[163]

Türk ekonomisi, büyük şehirlerde sanayiye daha çok bağlıdır ve daha çok batı illerinde yoğunlaşmıştır, bu kesimde tarım daha az yapılmaktadır. Yine de geleneksel tarım Türk ekonomisinin hala önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. 2010 yılında, tarım sektörü, GSYİH'nin %9'unu, sanayi sektörü %26'sını, hizmet sektörü %65'ini kapsadı.[2] Ancak tarım, hâlâ istihdamın %24,7'lik bir kısmını oluşturmaktaydı.[164]

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Nüfus sayımları[165]
Yıl Nüfus  %±
1927 14.874.387
1935 16.158.567 8.6 %
1940 17.821.543 10.3 %
1945 18.790.987 5.4 %
1950 20.947.155 11.5 %
1955 24.065.544 14.9 %
1960 27.755.532 15.3 %
1965 31.391.651 13.1 %
1970 35.605.653 13.4 %
1975 40.348.789 13.3 %
1980 44.737.321 10.9 %
1985 50.664.654 13.2 %
1990 56.473.653 11.5 %
2000 67.804.543 20.1 %
2007 70.586.256 4.1 %
2010 73.722.988 4.4 %
2013 76.667.864 4.0 %
İstiklal Caddesi, Nisan 2011.
Kapalıçarşı, Temmuz 2010.

Türkiye'nin nüfusu, kurulduğu ilk yıllardan bu yana artış göstermektedir. 1927 yılında yapılan ilk resmî nüfus sayımıyla 13.648.987 olarak belirlenen nüfus, 1940'da 17.821.543'e, 1960'da 27.755.532'ye, 1980'de 44.737.321'e ve 2000'de 67.804.54'e yükseldi.[165] Ülkenin nüfus rakamı, 2007 yılından bu yana Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi ile belirlenmektedir. 2012 yılında nüfus, 75.627.384 rakamına ulaşmıştır; km² başına düşen insan sayısı ise 98 olarak saptanmıştır.[3] Yine aynı yılın verilerine göre nüfusun %67.6'sı 15–64 yaş grubunda, %24.9'u 0–14 yaş grubunda, %7.5'i 65 üstü yaş grubunda yer alır ve erkek nüfus ile kadın nüfus oranı birbirine oldukça yakındır.[3] Nüfusun %77.3'lük bir kesimi il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır.[3] Ayrıca ortanca yaş 30.1 ve beklenen yaşam süresi 74.6'dır.[166] Türkiye İstatistik Kurumu'na göre, ülkenin nüfusunun 2050 yılında 94 milyon 585 bin olacağı tahmin edilmektedir.[166] Bunların yanı sıra, ülkede 6–15 yaş aralığında eğitim zorunlu ve ücretsizdir; okuryazar nüfus oranı 2010 itibarıyla %94.1'dir.[167]

Türkiye Anayasası'nın 66. maddesi, "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan" herkesi, bir "Türk" olarak tanımlar. Türkiye nüfusunun büyük kısmının etnik kökeni Türk'tür. CIA World Factbook'a göre bu rakam %70–75 arasında değişir.[2] Ülkedeki Ermeniler, Rumlar ve Yahudiler, resmi olarak tanınan azınlıklardır (Ülkenin çoğunluğunu oluşturan Müslümanlar Lozan Antlaşması'nda tek bir etnik-dini grup olarak kabul edildi). 30 Ocak 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesi yapılmasını öngören bir sözleşme imzalandı. Daha sonralarda yapılan mübadele sonucunda, Anadolu'daki 1,1 milyon Rum-Ortodoks nüfus ile Yunanistan'daki 380.000 Türk-Müslüman yer değiştirdi. Mübadele yıllarında İstanbul'da bulunan 110.000 kişilik Rum nüfusu, şimdilerde yaklaşık 3.000'e kadar geriledi.[168][169] Abazalar, Azeriler Arnavutlar, Araplar, Boşnaklar, Çerkezler, Çingeneler, Gürcüler, Hemşinliler,Kürtler, Lazlar, Zazalar, Pomaklar ve Süryaniler, Türkiye'de yaşayan etnik gruplardan bazılarıdır.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türkiye'de din
İstanbul'daki Sultan Ahmet Camii, içerisinin İznik çinileriyle süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır.[172]

Türkiye, resmî dini olmayan laik bir devlettir. Din ve vicdan özgürlüğü, ülkenin anayasasıyla güvence altına alınmıştır.[173][174] Ancak ülkede çeşitli İslami partilerin kurulmasıyla birlikte, dinin yönetimdeki rolüyle ilgili tartışmalar ortaya çıkmıştır.[175] Ülkede kamu kurumlarında ve okullarda uzun yıllar boyunca İslami siyaset sembolü olarak görüldüğü için başörtüsü takılması yasaklandı. Bu yasağa 2011 yılında üniversitelerde, 2013 yılında kamu kurumlarında ve 2014 yılında diğer okullarda son verildi.[176][177]

Türkiye'de baskın din İslam'dır ve çeşitli verilere göre nüfusun %99.8'i Müslüman'dır.[2][178][179] Ancak farklı kaynaklara göre bu rakam farklılık göstermektedir ve %96.4 olarak geçmektedir.[180] Yaygın mezhep ise Sünnilik mezheplerinden biri olan Hanefiliktir. Ülkedeki en yüksek İslami makam Diyanet İşleri Başkanlığı'dır ve Hanefi mezhebinin kurallarına göre dini yorumlar. Ülke topraklarındaki 80.000'i aşkın kayıtlı camiden ve buralarda görevli imamlardan da sorumludur.[181] Ayrıca ülkede Alevilik de yer yer yaygındır ve akademisyenler Alevi sayısının 15-20 milyon arasında olduğunu öne sürmektedir.[182][183] Aksiyon dergisine göre ise, Aleviler hariç ülke nüfusunun 3 milyonu (%4.2) Şii Onikicilerden oluşur.[184] Ayrıca Sufizm'e bağlı olanlar da vardır ve nüfusun %2'si herhangi bir mezhebe bağlı olmayan Müslümanlardır.[185][186]

Türkiye topraklarında Müslüman olmayanların sayısı 1914'te %19 iken bu sayı 1927'de %2.5'e düşmüştür.[187] Günümüzde ülkede Rum Ortodoksları ve Katolikler dahil olmak üzere çeşitli mezheplerden 120.000 Hristiyan bulunmaktadır ve bu rakam Türkiye'nin nüfusunun %0.2'sinden daha azdır.[188][189][190] Ülkede açık olan kilise sayısı ise 236'dır.[191] İstanbul, 4. yüzyıldan bu yana Doğu Ortodoks Kilisesi'nin merkezi konumundadır.[192][193]

Türkiye'de, çoğu Sefarad kökenli olan 26.000 Yahudi yaşamaktadır.[194] MÖ 5. yüzyıldan itibaren Anadolu topraklarında Yahudi toplulukları yaşamaya başladı ve yirmi yüzyıl sonra, 15. yüzyıl sonlarında İspanyol ve Portekiz Yahudileri'nin İspanya'dan kovulmasıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu, bu Yahudilerin günümüzdeki Türkiye topraklarına yerleşmesine izin verdi. Böylece Anadolu'daki Yahudi nüfusu arttı (bkz. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Yahudilerin tarihi). 20. yüzyıldaki göçlere rağmen, bugün hâla küçük bir Yahudi nüfusu Türkiye'de bulunmaktadır.[195]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluş yıllarında toplam 12 milyonluk nüfusun büyük çoğunluğu cumhuriyetin ilk yıllarında, alfabenin değiştirilmiş olmasından dolayı okur-yazar değildi. Arap alfabesi ile okuryazar oranı ise %2 ler civarındaydı. Günümüzde de Osmanlıca popülerliğini sürdürmekte ve özel çabalarla öğrenilmektedir. Ayrıca üniversitelerde ders olarak verilmektedir. Osmanlıca basılan kitaplar günümüzde de mevcuttur. Günümüz alfabesi ile okuma yazma oranı ise son rakamlarla %95'tir. Türkiye eğitim sistemi; 12 yıllık temel eğitime dayanır. İlk 4 yıl ilkokul + 4 yıl ortaokul +4 yıl lise öğrenim dönemi vardır. Üniversiteye geçiş Yükseköğretime Geçiş Sınavı ile gerçekleştirilir. Yaygın eğitim kurumları bazında halk eğitimler bulunmaktadır. Açık öğretim sistemi de pek çok öğrenci tarafından kullanılmaktadır.

1930'lara kadar İstanbul Teknik Üniversitesi ile birlikte İstanbul Üniversitesi ülkedeki sadece iki üniversite iken, günümüzde üniversite sayısı 174'dür. Üniversitesi olmayan il yoktur. 2013 yılında Times Higher Education ve Thomson Reuters tarafından yapılan araştırmada, Dünya`nin en saygin üniversiteleri sıralamasında Orta Doğu Teknik Üniversitesi 53. sirada yer alarak dünyanın en iyi 100 üniversitesi arasına girme basarisi göstermisdir.[196]

Türkiye'nin en eski üniversitesi olan İstanbul Üniversitesi'nin kuruluş tarihi 1453 yılına, en eski teknik üniversitesi olan İstanbul Teknik Üniversitesi'nin kuruluş tarihi ise 1773 yılına dayanır. 1946 yılında daha eski tarihlere dayanan köklü fakültelerin aynı çatı altında birleştirilmesiyle kurulan Ankara Üniversitesi Üniversite Kanunu ile kurulan ve Cumhuriyetin ilk üniversitesi niteliğini taşıyan bir eğitim kurumu olarak ön plana çıkmıştır. Ankara Üniversitesi'nin en eski ve köklü fakültesi 1859 yılında kurulmuş olan Siyasal Bilgiler Fakültesi (Mekteb-i Mülkiye)'dir. Mülkiye, Türkiye'nin sivil yöneticilerini yetiştirmek üzere kurulmuş ilk eğitim kurumudur.

1961 Anayasasının 120. maddesinde üniversiteler özerk kuruluşlar olarak yer alırken, 27 Ekim 1960 tarihli 115 sayılı yasa, 1946 tarihli 4936 sayılı yasanın bazı maddelerini değiştirip yeni maddeler eklemiştir. Bu yasayla Milli Eğitim Bakanlığı'nın Üniversite üzerindeki yetkileri azalmış, fakülte kurullarına daha geniş katılım sağlanmış ve kadro tıkanıklıklarını aşmak üzere yeni düzenlemeler getirilmiştir. Kısaca yönetim, teşkilat, öğretim üyeliği ve yardımcılığı konularında daha geniş özerklik koşullarında yeni esaslar konmuştur.[197]

2002 MEB istatistiklerine göre; toplam 6065 lise (ortaöğretim) bulunmaktadır. Bunların 2637'si genel(düz) lise (özel liseler dahil), 3428 tanesi ise mesleki lisedir. [1]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk kültürü
Türk şair, yazar ve düşünür Namık Kemal
Cumhuriyet Dönemi'nin önemli kadın yazarlarından Halide Edip Adıvar
18.yy'de bir Türk ozanı

Felsefe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk felsefesi

Tanzimat dönemiyle Batılılaşmaya başlayan Türklerde modern felsefe ilk olarak askeri ve teknik alanlarda, medrese dışında kurulan yeni okullarda yerleşti. Yanyalı Esat Efendi yeni Aristocu çeviriler yaptı.

19. yüzyıldaki yenileşme hareketlerinde Münif Paşa’yla başlayan Batı etkisi, Osmanlı aydınlarını üstün Batı siyaset ve bilimini memlekete uyarlamaya sevk etmiştir. Yeni Osmanlılar derneğinde toplanan Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi, Agah Efendi, Ahmet Mithat Efendi, Ahmet Vefik Paşa Fransız düşünürlerinin etkisinde kaldılar, laik felsefenin ilk başlatıcıları oldular, bu aydınlar geç kalmış Osmanlı aydınlanmacıları ve ansiklopedistleriydi.

Cumhuriyetten sonra yayımlanan ilk felsefe dergisi Felsefe ve İçtimaiyat Mecmuası’dır (1927). Kurucuları Mehmet Servet ile Hilmi Ziya Ülken'dir. Kadrocular bir siyaset felsefesi geliştirmeye çalıştılar.

Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk edebiyatı

Türkçe, Ural-Altay dil ailesi Altay koluna dahil bir dildir.

Türklerin tarihine paralel olarak Türkçenin yayıldığı coğrafi alan çok geniştir. Bugünkü Moğolistan'dan Doğu Avrupa'ya kadar konuşulan Türkçe pek çok lehçe ve şiveye ayrılmaktadır. Tarihi gelişimi içinde Türkçe, VIII-XIII. Asırlar arasında Eski Türkçe, XIII-XX. Asırlar arasında Orta Türkçe, XX asırda yeni Türk Yazı Dilleri ana başlıkları altında üç grupta incelenmektedir. Türkiye Türkçesi, Orta Türkçenin, Batı Türkçesi kolunun günümüzde kullanılan bölümüdür.

Bugün Türkçe, yaklaşık 250 milyon insan tarafından; Türkiye Türkçesi dünyada 80 milyon insan tarafından konuşulmaktadır.

Batı Türkçesinin ikinci devri olan Osmanlıca (Osmanlı Yazı Dili) İstanbul'un fethinden Osmanlı İmparatorluğu'nun sonuna kadar XV-XX. asırlar arasında devam eden yazı dilidir. İngiltere, Fransa, İspanya gibi memleketler gittikleri yerlere dillerini de götürdükleri halde Türkler bu dil sömürgeciliğinden uzak durmuştur. Eğer Osmanlı Devleti de gittiği her yere Türkçeyi de götürseydi bugün Türkçe dünyada en çok konuşulan dillerden biri olacaktı. Cumhuriyetten sonra 1928'de yapılan Harf İnkılabı ile Arap harfleri terk edilip Latin harflerinin kabulü Türkçenin yabancı unsurlardan arındırılmıştır. Türk Dili'ni araştırmak ve tabii mecrasında gelişmesine katkıda bulunmak üzere 1932 yılında Türk Dil Kurumu kurulmuştur.

Türk Edebiyatı, Türklerin dahil oldukları üç medeniyet ve kültür dairesine paralel olarak üç safhada incelenmektedir:

  • İslamiyet öncesi Türk Edebiyatı
  • İslamî dönem Türk Edebiyatı
  • Batı etkisindeki Türk Edebiyatı

Türk dilinin ve edebiyatının tespit edilebilen en eski yazılı metinleri VII. Asrın sonlarına ve VIII. Asrın ilk yarısına ait olan dikili taşlardır. Bunlar arasında yer alan 732'de Kültigin, 735'de Bilge Kağan, 720'de Tonyukuk adına dikilen Orhun Yazıtları gerek muhtevaları, gerekse mükemmel dil ve üsluplarıyla Türk dili ve edebiyatının ve tarihinin şaheserleri arasında yer almaktadır. Bu dönemden günümüze ulaşan Türk destanları arasında Yaratılış, Saka, Oğuz Kağan, Göktürk, Uygur, Manas destanları sayılabilir. XIV. asırda yazıya geçirilen "Dede Korkut Kitabı" destan döneminin hatıralarını saklayan, gerek muhteva gerekse dil ve üslup mükemmeliyeti bakımından önem arz eder.

Türk edebiyatının bir yazarı olan Orhan Pamuk, 2006 yılında Nobel Edebiyat Ödülü 'ne layık görülmüştür.

Halk Bilimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Halkıyat karşılığı vererek bilimi ilk olarak Ziya Gökalp ile Fuad Köprülü 1913’te dile getirdiler. Halkbilimi veya yaygın kullanımıyla folklorun ilk Türk kaynakları Orhun Abideleri’dir. Bilimsel döneme kadar çeşitli kaynaklarda atasözleri, efsaneler, hikâyeler, masallar, türküler, seyahatnameler bulunmaktadır.

Türkiye’de folklor araştırmalarında halk edebiyatı, etnoloji ve Türkiyat ile halk kültürünün belli başlıkları ortaya çıkarılmıştır. Gelenekler ve töreler doğum, düğün, ölüm kültürleriyle yaygın bir folklor ağıdır.

Mutfak[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk mutfağı
Turkishcoffee.jpg T Honey.jpg
Türk Kahvesi Türk Lokumu
Beypazarı yöresine ait, geleneksel bir Türk sofrası.

Her yörenin ve köyün kendine özgü yemekleri bulunmaktadır.

Türk mutfağı, Çin ve Fransız mutfaklarıyla beraber dünyanın en zengin mutfaklarındandır. Coğrafyası ve tarihi gereği, Türk mutfağı çok büyük bir çeşitlilik oluşturur. Türk mutfağı, Mezopotamya ve Balkan mutfaklarıyla etkileşime girmiştir, İstanbul Osmanlı Saray mutfağı da Türk mutfağının önemli bir kısmını oluşturur.

Osmanlı Saray Mutfağı'nda çok çeşitli çorba, zeytinyağlı sebze, etli yemek, balık, börek, tatlı mönüleri mevcuttur. Saray mutfağı, Bizans İmparatorluğu'undan Osmanlı'ya yüzyılların saray zevki ve tecrübesiyle oluşan elit bir mutfaktır. O dönemlerde, Halk ve köy mutfağı ise sade ve basittir.

Günümüzde, Saray kültürü ile halk kültürünün karışımı bir "Türk mutfağı" ortaya çıkmıştır. Birçok saray yemeği, halk tarafından benimsenmiştir.

Türk mutfağı;

  • Akdeniz kültürü
  • Doğu kültürü
  • Saray kültürü
  • Bozkır kültürü olarak sınıflandırılmıştır.

Basın - yayın[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de Radyo ve Televizyonculuk basın özgürlüğüne göre yürütülmektedir. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu kamu yayıncılığı yapmakta olup Türkiye'nin ilk televizyon kanalıdır.[198]

Türkiye'de 21 ulusal, 14 bölgesel ve de 229 yerel televizyon kanalı yayın yapmaktadır. 3984 sayılı Kanuna göre, Türkiye'de özel yayıncılığı RTÜK denetlemektedir.[199]

Sinema[değiştir | kaynağı değiştir]

Hülya Koçyiğit Türk sinemasının önemli kadın oyuncularından biridir ve 180 kadar filmde rol almıştır.

İlk Türk filmi Fuat Uzkınay tarafından çekilen 'Ayastefanos'daki Rus Abidesinin Yıkılışı'[200] (1914) oldu. Metin Erksan'ın yönettiği siyah beyaz film Susuz Yaz 1964 Berlin Uluslararası Film Festivali'nde Altın Ayı ödülünü kazanmıştır.[201] 1960'lı yıllarda Yeşilçam film sektörü Türkiye'ye sayısız film kazandırdı ve önemi bugün de her zaman belirtilmektedir. Türkân Şoray, Filiz Akın, Hülya Koçyiğit, Yılmaz Güney, Sadri Alışık, Kadir İnanır, Cüneyt Arkın, Ediz Hun, Kartal Tibet, Kemal Sunal, Şener Şen, Münir Özkul, Adile Naşit gibi daha birçok sanatçının profesyonel oyunculukları bugün bile bir örnek teşkil etmektedir. Fakat 1970'li yılların ortalarına doğru pornografik içerikli filmlere ağırlık verilmesiyle, film sektöründe bir yozlaşma süreci başladı. Bunun sonucunda eskisi gibi önemli filmler çekilememeye ve de Türkiye genelinde önceden dolup taşan sinemalar bir bir kapanmaya başladı.

Politik yaşamın durduğu 80'li yıllarda cezaevinden kaçarak Fransa'ya yerleşen Yılmaz Güney'in Yol filmi Yılmaz Güney ve Şerif Gören'e Altın Palmiye ödülünü getirmiştir.[202]

1990'lı yıllarda sinemanın canlanmasında "Eşkıya" filmi bu bağlamda adeta ön rol oynamıştır. 2000'li yıllara girilmesiyle Türkiye'de birçok film çekilmeye başlanmıştır. Her ne kadar Yeşilçam'da olduğu gibi henüz bir sektör haline gelmese de, bazı yönetmenlerin çabalarıyla iyi işler çıkartılabilmektedir. Örneğin Nuri Bilge Ceylan yönetmenliğindeki "Uzak" adlı film 2003 Cannes Film Festivali'nde "Jüri Büyük Ödülü"nü kazanmıştır. Aynı şekilde Fatih Akın'ın yönetmenliğinde çekilen "Gegen die Wand" (Duvara Karşı) adlı film, Berlin Film Festivali'nde "Altın Ayı" ödülünü kazanmıştır.[203]

Fetih 1453, İstanbul'un Fethi'ni konu alan ve Ulubatlı Hasan'ın hayat hikâyesi çevresinde kurgulanan Türk yapımı geniş bütçeli sinema filmidir.

17.000.000$ olarak duyurulan bütçesiyle en pahalı Türk filmi olma özelliğini taşıyan[204] filmin yapımcı şirketi Aksoy Filmdir.

"Kurtlar Vadisi Irak" adlı 10 Milyon dolar bütçeyle Türkiye'nin Fetih 1453' ten sonra en masraflı yapımı unvanını taşıyan film, Anti-Amerikanizm içerdiği iddialarıyla Türkiye'de olduğu kadar yurt dışında da çok tartışılmaktadır.

2014 yılında Nuri Bilge Ceylan Kış Uykusu filmiyle Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye ödülü kazanmıştır.[205] Böylece Türk Sineması Cannes'da bir kez daha yer edinebilmiştir. Film ayrıca FIPRESCI En İyi Film Ödülünü de kazanmıştır.[206]

Müzik[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk müziği
2004 Eurovision Şarkı Yarışması Türkiye'de düzenlenmiştir.

Geleneksel Türk müziğinin kökleri iki ana kol olarak; Selçuklu dönemine değin uzanır. Bunlar; halk çevresinde gelişen halk müziği ve aristokrasi çevresinde gelişen Klasik Türk Müziği'dir. Zira Osmanlı döneminde; şehirlerde, saray çevresinde ve konaklarda "kâr, beste, semai, şarkı" adı verilen ezgilere rastlanırken; halk arasında ve köylerde "türkü, bozlak, uzun hava, zeybek, oyun havası" adı verilen ezgilere rastlanmaktadır. Bu yüzden, şehir ve saray çevresinde gelişen müzik bugünkü Türk Sanat Müziğinin temelini; halk arasında gelişen müzik ise Türk Halk Müziğinin dayanağını oluşturmuştur. Cumhuriyet döneminde köy türküleri üzerine yapılan araştırmalar yoğunlaşmış ve pek çoğu derlenerek korunmaya çalışılmıştır.

Klasik Batı Müziği ise, cumhuriyet dönemi devrimler sonrası Türkiye'de gelişmiş ve Klasik Batı müziğine oldukça önem verilmiştir. 1924'de Ankara'da Musiki Muallim Mektebi kurulmuş ve yetenekli gençlerin Avrupa ülkelerine gönderilip yetiştirilmesi hareketi başlamıştır. İstanbul'da çalışmalarını sürdüren Darrültalimi Musiki adlı okul yeni bir yönetmelikle konservatuvar haline getirilmiştir. Çok sesli sanat müziğinde sesini Batı'da ilk duyuran Türk sanatçı Cemal Reşit Rey olmuştur.

1970'lerden sonra popüler kültürle birlikte gelişmeye başlayan popüler müzik ise, farklı kesimlerce farklı biçimlerde algılanmıştır. Önce Türk pop müziği ve Anadolu rock doğmuştur. 1980lerde gettolarda Türkiye'ye özgü arabesk müzik türemiştir; protest ve özgün müzik türleri ortaya çıkmıştır. 90lı yılların sonlarında alternatif rock, karadeniz rock, Türkçe rap, Türkçe jazz gibi türler doğmuştur. Türk Sanat Müziğinin klasik kalıplarından oldukça uzaklaşılmasıyla fantezi müzik ortaya çıkmıştır. Daha sonraları pop müzik sırasıyla arabesk ve fantezi ile karışmış; Türkiye'ye özgü arabesk-pop ve fantezi-pop türleri popüler müziğin büyük kısmını kaplamıştır.2003 yılında Eurovision Şarkı Yarışmasında Sertab Erener, Everyway That I Can adlı şarkıyla birinci olmuştur. Ayrıca, Tarkan, Mustafa Sandal, Ajda Pekkan, Sezen Aksu, İbrahim Tatlıses gibi, uluslararası alanda da kabul görmüş Türk sanatçılar da vardır.

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türkiye'de spor
Sinan Erdem Spor Salonu Türkiye'nin en büyük, Avrupa'nın ise 3. büyük spor salonudur.

Türkiye’de spor kulübü sayısı, 2010 verilerine göre 9.979’dur. Bunun 6.828’i futbol dalında, 3.151’i ise diğer spor dallarında faaliyet göstermektedir. Yani, her 7.275 kişiye bir spor kulübü düşmekte, futbol dalı temel alındığında ise her 10.632 kişiye bir futbol spor kulübü düşmektedir. İl bazında ise, Uşak'ta 3874 kişiye bir spor kulübü düşerken, Ankara’da 14.004 kişiye, İstanbul’da 14.474 kişiye bir spor kulübü düşmektedir. Böylece, Ankara, İstanbul gibi büyük iller Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır. Nüfusa göre spor kulübü başına düşen en fazla insan sayısı ise Kilis'te bulunmaktadır (36.681). Yine özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinden Mardin, Şırnak, Van, Şanlıurfa ve Diyarbakır'da da kulüp başına düşen insan sayısı oranları açısından iyi durumda değillerdir.[207]

Türkiye'de spor yapan insanların toplam nüfusa oranı % 1-2 kadardır. Mevcut spor federasyonlarının lisanslı sporcu sayısı 122.939'dur. Spor federasyonları şu dallarda kurulmuştur: Atletizm, avcılık ve atıcılık, badminton, beyzbol, basketbol, bedensel engelliler, bilardo, binicilik, bisiklet, bocce, boks, briç, buz pateni, jimnastik, dağcılık, eskrim, futbol, geleneksel spor, golf, güreş, halk oyunları, halter, hapkido, hentbol, izcilik, judo, kano ve salcılık, karate, kayak, kikboks, kürek, masa tenisi, modern pentatlon, motosiklet, muay tay, okçuluk, otomobil ve motor, oryantiring, satranç, sayokan, sualtı ve can kurtarma, sutopu, tekvando, tenis, triatlon, üniversite sporları, voleybol, vücut geliştirme, yelken, yüzme.

Nüfusa göre sporcu oranı 509 iken bu oran futbol dalında 148’dir. Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü ve Futbol Federasyonu'na kayıtlı toplam lisanslı sporcu sayısı 544.572’dir. Türkiye nüfusuna göre oranı ise 115’dir. Bu orana göre her 115 kişiden biri spor yapmaktadır.

Nüfus başına düşen sporcu oranı en iyi durumdaki il Yalova’dır (37). İkinci olarak Kırklareli gelmektedir (55). Sayısal açıdan en kötü durumda olan illerimiz ise Diyarbakır (375) ve Şırnak (383) gözükmektedir. Bu arada İzmir ili nüfusu başına düşen sporcu sayısı 99, İstanbul ilinde 107, Ankara ilinde ise 153’tür. Bu verilere göre başkent Ankara dahi Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır.

Halter[değiştir | kaynağı değiştir]

Cep herkülü olarak bilinen Naim Süleymanoğlu halter dalında 45 olimpiyat ve dünya rekoru kırmış, Seul Barcelona ve Atlanta olimpiyatlarında altın madalya almıştır. 1992 yılında Uluslararası Halter Basın Komisyonu tarafından "Dünyanın En İyi Sporcusu" seçilmiştir.

Halil Mutlu olimpiyat tarihinde üst üste 3 kez madalya alan 4. sporcu olarak halter dalında tarihe geçmiştir.

Güreş[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel bir Türk sporu olan güreşin en önemli karşılaşması Kırkpınar Yağlı Güreşleri'dir. Türklerin MÖ 4. yy.dan beri güreş yaptıkları bilinmektedir. İlkbahar aylarında doğanın canlanışı için yapılan kutlamalarda, evlenme merasimlerinde, zafer şölenlerinde hep güreş müsabakaları yapılırdı. 1996 yılında Geleneksel Spor Dalları Federasyonu kurulmuş ve yağlı güreş için önemli bir adım atılmıştır.

Futbol[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de en çok sevilen sporlardan biri de futboldur. Futbol ligler halinde oynanmakta ve bunların en büyüğü Spor Toto Süper Lig'dir. Lig şampiyonu olabilmiş olan takımların üçü (Beşiktaş, Fenerbahçe ve Galatasaray) İstanbul takımı, iki tanesi (Trabzonspor) ve (Bursaspor) ise Anadolu takımıdır. Futbol kulüpleri Türkiye Futbol Federasyonu çatısı altında toplanmıştır.[208]

Galatasaray Avrupa'da kupa kazanan ilk ve tek Türk futbol takımıdır. 2000 yılında UEFA Kupası ve UEFA Süper Kupa'yı kazanmıştır.

Türkiye Millî Futbol Takımı Euro 2000'de 6., 2002 FIFA Dünya Kupası'nda, 2003 FIFA Konfederasyonlar Kupası'nda ve Euro 2008'de 3. olmuştur.

Basketbol[değiştir | kaynağı değiştir]

Basketbol Türkiye'de en çok ilgi gören sporlardan biridir. Basketbol'un en büyük ligi Beko Basketbol Ligi'dir.

Anadolu Efes Spor Kulübü, Galatasaray Medical Park, Fenerbahçe Ülker, Beşiktaş Erkek Basketbol Takımı gibi takımlar Euroleague'de ve diğer özel turnuvalarda çok büyük başarılar göstermişlerdir. Ayrıca Anadolu Efes 1996 yılında Koraç Kupası'nı kazanarak, Avrupa Kupası kazanan ilk Türk takımı olma unvanını elde etmiştir.[209]

2012 yılında FIBA EuroChallenge Şampiyonluğu kupasını kazanan Beşiktaş Milangaz Avrupa'da kupa kazanabilen 2. Türk takımı'dır.

Türkiye Millî Basketbol Takımı'da turnuvalarda büyük başarı elde etmiştir. Örneğin 2001 Avrupa Basketbol Şampiyonası gümüş madalya ve 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası gümüş gibi.

2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası, 28 Ağustos ve 12 Eylül tarihleri arasında Türkiye'de gerçekleştirilmiştir. Şampiyonayı FIBA, Türkiye Basketbol Federasyonu ve 2010 Organizasyon Komitesi ortaklaşa organize etmiştir ve 2. olmuştur.

1986'dan beri üçüncü defa 24 ülkenin katıldığı turnuvanın takım karşılaşmaları İstanbul, Ankara, İzmir ve Kayseri'de, bitiş aşaması İstanbul Sinan Erdem Spor Salonu'nda oynanmış, kazanan ise bitişte Türkiye'yi 64-81 mağlup eden Amerika Birleşik Devletleri olmuştur. Kadın Milli Basketbol Takımı 2011 Avrupa Kadınlar Şampiyonası'nda ikinci olmuştur. Ayrıca 2013 Akdeniz Oyunlarında Erkek Milli Basketbol Takımı altın madalya almıştır.

Ulaşım ve taşımacılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de 8779 kilometresi elektrikli, 3167 kilometresi elektriksiz ve 888 kilometresi yüksek hızlı tren hattı olmak üzere toplam 11.940 km demiryolu[210], 450.000 km karayolu, 1.200 km suyolu, 12.528 km doğalgaz[211] , 3038 km ham petrol borusu[212] bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye'de 120 havalimanı[213], 850 helikopter alanı bulunmaktadır.

TÜRKIYE'den yönler
Flag of Bulgaria.svg Bulgaristan ve Flag of Greece.svg Yunanistan Black Sea Nasa May 25 2004.jpg Karadeniz
 
Flag of Georgia.svg Gürcistan
Aegeansea.jpg Ege Denizi
Compasspoint-nw.png K Compasspoint-ne.png
B RoseVents.svg D
Compasspoint-sw.png G Compasspoint-se.png
Flag of Armenia.svg Ermenistan

Flag of Iran.svg İran ve Flag of Azerbaijan.svg Nahçıvan (Azerbaycan)

Mediterranian Sea 16.61811E 38.99124N.jpg Akdeniz Flag of Syria.svg Suriye ve

Mediterranian Sea 16.61811E 38.99124N.jpg Akdeniz
 

Flag of Iraq.svg Irak

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel[değiştir | kaynağı değiştir]
  • Atatürk, Mustafa Kemal (1927). 'Nutuk, Cilt 1-2-3, Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, İstanbul 1970.
  • De Lamartine, Alphonse. Osmanlı Tarihi, Cilt 1, Sabah Yayıncılık, İstanbul 1991.
  • Öztürk, Kazım (1992). Atatürk'ün TBMM Açık ve Gizli Oturumlarındaki Konuşmaları, Cilt 1-2, Kültür Bakanlığı-Atatürk Dizisi. ISBN 975-17-0635-1
  • Akay, Oğuz (2006). Atatürk'ün Sofrası. Truva Yayınları. ISBN 975-6237-54-6
  • Meydan Larousse, Meydan Yayıncılık, 1988, Cilt 12, Sh. 357-388, Türkiye Cumhuriyeti.
  • Temel Britannica, Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. ISBN 975-7760-02-1
  • Türklerin ve Türkiye'nin Tarihi Ansiklopedisi, Milliyet Yayınları, 1982.
Atıflar[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ "Milli Egemenlik". tbmm.gov.tr. 23 Şubat 2013. http://www.tbmm.gov.tr/kultursanat/milli_egemenlik.htm. Erişim tarihi: 23 Şubat 2013. 
  2. ^ a b c d e f "Turkey". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  3. ^ a b c d e "Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2014". TÜİK. 29 Ocak 2014. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=15974. Erişim tarihi: 29 Ocak 2014. 
  4. ^ OECD Data GDP, US $, current prices, current PPPs, millions, OECD. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2013.
  5. ^ a b c The World Bank: World Development Indicators Database. Turkey. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2013.
  6. ^ The World Bank: World Development Indicators Database. Gross Domestic Product 2012. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2013.
  7. ^ "Gini Index". CIA. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2014. 
  8. ^ "2014 Human Development Report". 14 Mart 2013. ss. 21-25. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2014. 
  9. ^ National Geographic Atlas of the World (7th bas.). Washington, D.C.: National Geographic. 1999. ISBN 0-7922-7528-4.  "Europe" (ss. 68-69); "Asia" (ss. 90-91): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
  10. ^ "The Economist: "Turkey in the Balkans: The good old days?"". http://www.economist.com/node/21536647. Erişim tarihi: 5 Kasım 2011. 
  11. ^ Stiner, Mary C.; Kuhn, Steven L.; Güleç, Erksin. "Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories". Journal of Human Evolution 64 (5): 380–398. doi:10.1016/j.jhevol.2013.01.008. ISSN 0047-2484. PMID 23481346. 
  12. ^ Douglas Arthur Howard. The History of Turkey. Greenwood Publishing Group. ss. xiv–xx. ISBN 978-0-313-30708-9. http://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C. Erişim tarihi: 2 Nisan 2013. 
  13. ^ a b c d Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (15 September 2011). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE). Oxford University Press. ss. 3-11, 37. ISBN 978-0-19-537614-2. http://books.google.com/books?id=7ND_CE9If3kC. Erişim tarihi: 23 March 2013. 
  14. ^ a b Casson, Lionel (1977). "The Thracians". The Metropolitan Museum of Art Bulletin 35 (1): 2–6. doi:10.2307/3258667. http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf. 
  15. ^ a b David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. ss. 61. ISBN 978-0-8028-2400-4. http://books.google.com/books?id=P9sYIRXZZ2MC&pg=PA61. Erişim tarihi: 24 Mart 2013. 
  16. ^ "Turkey: Turkish Origins". Countrystudies.us. http://countrystudies.us/turkey/5.htm. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2011. 
  17. ^ a b Yalçın, Özgür. "Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt". http://www.academia.edu/3118454/Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014. 
  18. ^ a b Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820
  19. ^ Roderic H. Davison; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in Slavic Review, Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975), ss. 186–187
  20. ^ "Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23". Encyclopædia Britannica. 2007. http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey. Erişim tarihi: 29 Ekim 2007. 
  21. ^ "Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor". Milliyet.com.tr. http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html. Erişim tarihi: 4 Kasım 2012. 
  22. ^ "Turkey and Russia on the Rise". Stratfor. 17 Mart 2009. http://www.stratfor.com/weekly/20090317_turkey_and_russia_rise. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2011. 
  23. ^ "Can Turkey Be a Source of Stability in the Middle East?". heptagonpost.com. 18 Aralık 2010. http://www.heptagonpost.com/Dessi/can_turkey_be_a_source_of_stability_in_the_middle_east. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2011. 
  24. ^ "Turkey: A Welcome Return To The Balkans?". eurasiareview.com. 3 Ocak 2012. http://www.eurasiareview.com/03012012-turkey-a-welcome-return-to-the-balkans-analysis/. Erişim tarihi: 15 Kasım 2012. 
  25. ^ "Tarihportalı.net- Türkiye Kelimesi". http://www.tarihportali.org/turkiye-tarihi-arastirmalar/449-turkiye-kelimesi.html. Erişim tarihi: 8 Kasım 2008. 
  26. ^ "tbmm.gov.tr - 1921 anayasası". http://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa21.htm. Erişim tarihi: 8 Kasım 2008. 
  27. ^ "Hattusha: the Hittite Capital". http://whc.unesco.org/en/list/377. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  28. ^ "The Position of Anatolian" (PDF). 5 Mayıs 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6GNtCVWdz. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013. 
  29. ^ Balter, Michael (27 Şubat 2004). "Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?". Science 303 (5662): 1323. doi:10.1126/science.303.5662.1323. PMID 14988549. 
  30. ^ "The World's First Temple". Archaeology magazine. Kasım-Aralık 2008. ss. 23. http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html. 
  31. ^ "Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List". Global Heritage Fund. 3 Temmuz 2012. http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  32. ^ "Troy". http://www.ancient.eu/troy/. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  33. ^ "Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site". uakron.edu. http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010. 
  34. ^ "Assyrian Identity In Ancient Times And Today'" (PDF). http://www.aina.org/articles/assyrianidentity.pdf. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010. 
  35. ^ Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire. ss. 103. 
  36. ^ The Metropolitan Museum of Art, New York (Ekim 2000). "Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. 2006-09-10 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20060910042040/http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm. Erişim tarihi: 21 Aralık 2006. 
  37. ^ Roux, Georges. Ancient Iraq. ss. 314. 
  38. ^ a b "About Turkey - Etymology And Climate". http://www.ktu.edu.tr/obsen-aboutturkeyetymologyandclimate. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  39. ^ D. M. Lewis; John Boardman (1994). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. ss. 444. ISBN 978-0-521-23348-4. http://books.google.com/books?id=vx251bK988gC&pg=PA462. Erişim tarihi: 7 Nisan 2013. 
  40. ^ Hooker, Richard (6 Haziran 1999). "Ancient Greece: The Persian Wars". Washington State University, Washington, United States. 20 Kasım 2010 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/5uNLYWJA2. Erişim tarihi: 22 Aralık 2006. 
  41. ^ The Metropolitan Museum of Art, New York (Ekim 2000). "Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. 14 December 2006 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20061214003932/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm. Erişim tarihi: 21 Aralık 2006. 
  42. ^ Theo van den Hout (27 Ekim 2011). The Elements of Hittite. Cambridge University Press. ss. 1. ISBN 978-1-139-50178-1. http://books.google.com/books?id=QDJNg5Nyef0C&pg=PA1. Erişim tarihi: 24 Mart 2013. 
  43. ^ Daniel C. Waugh (2004). "Constantinople/Istanbul". University of Washington, Seattle, Washington. http://depts.washington.edu/silkroad/cities/turkey/istanbul/istanbul.html. Erişim tarihi: 26 Aralık 2006. 
  44. ^ "Anadolu Selçuklu Devleti". http://www.turktarihim.com/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti.html. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2014. 
  45. ^ Wink, Andre (1990). Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers. ss. 21. ISBN 90-04-09249-8. 
  46. ^ "THE SELJUK TURKS". http://peter.mackenzie.org/history/hist2021.htm. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  47. ^ a b Rafis Abazov (2009). Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-34215-8. http://books.google.com/books?id=kx-hnRY6E94C. Erişim tarihi: 25 Mart 2013. 
  48. ^ a b Kinross, Patrick (1977). The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow. ISBN 0-688-03093-9. 
  49. ^ Simons, Marlise (22 Ağustos 1993). "Center of Ottoman Power". New York Times. http://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html. Erişim tarihi: 4 Haziran 2009. 
  50. ^ "Dolmabahce Palace". http://www.dolmabahcepalace.com/listingview.php?listingID=3. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2014. 
  51. ^ "TheOttomans.org - Discover The Ottomans". http://www.theottomans.org/english/history/history1800_2.asp. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  52. ^ Stanford J. Shaw (29 Ekim 1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. 1. Cambridge University Press. ss. 213. ISBN 978-0-521-29163-7. http://books.google.com/books?id=Xd422lS6ezgC&pg=PA213. Erişim tarihi: 15 June 2013. 
  53. ^ Kirk, George E. (2008). A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers. ss. 58. ISBN 1-4437-2568-4. 
  54. ^ Yavuz, Erdal. "The Industrial Revolution and Consequences". yeditepe.edu.tr. https://www.yeditepe.edu.tr/dotAsset/74101.pdf. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014. 
  55. ^ Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", sayfa 71.
  56. ^ Krasner, Stephen D.. "Sovereignty: Organized Hypocrisy". http://books.google.com.tr/books?id=tHJ5m56sBX4C&pg=PA135&lpg=PA135&dq=the+Ottoman+Empire+took+its+first+foreign+loans&source=bl&ots=z8eQRDEkwj&sig=zTCxdqm0YkHcjhb9skWZ-IIIFKU&hl=tr&sa=X&ei=kdr8U_mCN8fNygOqlYC4BQ&ved=0CCsQ6AEwAg#v=onepage&q=the%20Ottoman%20Empire%20took%20its%20first%20foreign%20loans&f=false. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014. 
  57. ^ "The Ottoman Empire". globaled.org. http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/modernization.html. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014. 
  58. ^ Todorova, Maria (18 Mart 2009). Imagining the Balkans. Oxford University Press. ss. 175. ISBN 978-0-19-972838-1. http://books.google.com/books?id=WZweAIJI0ZwC&pg=PA175. Erişim tarihi: 15 June 2013. 
  59. ^ Mann, Michael (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press. ss. 118. ISBN 978-0-521-53854-1. http://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA118. Erişim tarihi: 28 Şubat 2013. 
  60. ^ "Collapse of the Ottoman Empire, 1918-1920". nzhistory.net.nz. http://www.nzhistory.net.nz/war/ottoman-empire/collapse. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  61. ^ Chambers, Robert. "Liberty and The Ottoman". University of Toronto. http://www.archive.org/stream/universityoftoro10univuoft#page/14/mode/2up. 
  62. ^ "Death toll of the Armenian Massacres". Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres/35323suppinfo/Supplemental-Information. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  63. ^ "Fact Sheet: Armenian Genocide". Michigan Üniversitesi. http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/genocide.html. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2010. 
  64. ^ Freedman, Jeri (2009). The Armenian genocide (1st ed. bas.). New York: Rosen Pub. Group. ISBN 1-4042-1825-4. http://books.google.com/books?id=cuqxYldvClQC. 
  65. ^ Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 19. ISBN 0-313-34642-9.
  66. ^ Patrick J. Roelle, Sr. (27 Eylül 2010). Islam's Mandate- a Tribute to Jihad: The Mosque at Ground Zero. AuthorHouse. ss. 33. ISBN 978-1-4520-8018-5. http://books.google.com/books?id=KL0RTx77lrwC&pg=PA33. Erişim tarihi: 9 February 2013. 
  67. ^ Donald Bloxham (2005). The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press. ss. 150. ISBN 978-0-19-927356-0. http://books.google.com/books?id=TSRkGNoEPFwC&pg=PA150. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  68. ^ Levene, Mark (Winter 1998). "Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923". Holocaust and Genocide Studies 12 (3): 393–433. doi:10.1093/hgs/12.3.393. http://hgs.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/12/3/393. 
  69. ^ Ferguson, Niall (2007). The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group (USA) Incorporated. ss. 180. ISBN 978-0-14-311239-6. 
  70. ^ Atay, Mehmet. "19 Mayıs-Türk Ulusal Kurtuluş Hareketinin Başlangıcı". T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI. http://www.meb.gov.tr/belirligunler/19mayis/makaleler/1919a_bakis.html. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  71. ^ Mango, Andrew (2000). Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. Overlook. ss. lxxviii. ISBN 1-58567-011-1. 
  72. ^ Axiarlis, Evangelia (2014). Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris. 
  73. ^ Clogg, Richard (20 Haziran 2002). A Concise History of Greece. Cambridge University Press. ss. 101. ISBN 978-0-521-00479-4. http://books.google.com/books?id=H5pyUIY4THYC. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  74. ^ Gerhard Bowering; Patricia Crone; Wadad Kadi; Devin J. Stewart, Muhammad Qasim Zaman, Mahan Mirza (28 Kasım 2012). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. ss. 49. ISBN 978-1-4008-3855-4. http://books.google.com/books?id=JHcZlo12SGoC&pg=PA49. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2013. "Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé ... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. ... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens." 
  75. ^ "Kemal Öz Adlı Cumhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun" (PDF). Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Kanun/pdf/kemal_oz_kanun.pdf. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013. 
  76. ^ "Growth in United Nations membership (1945–2005)". United Nations. 3 Temmuz 2006. http://www.un.org/Overview/growth.htm. Erişim tarihi: 30 Ekim 2006. 
  77. ^ Huston, James A. (1988) (İngilizce). Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953. Susquehanna University Press. ss. 134. ISBN 0-941664-84-8. http://books.google.com/?id=ID4E3Lm8TsgC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=turkey+cold+war. 
  78. ^ "Members and partners". http://www.oecd.org/about/membersandpartners/list-oecd-member-countries.htm. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  79. ^ Uslu, Nasuh (2003). The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959–2003. Nova Publishers. ss. 119. ISBN 978-1-59033-847-6. http://books.google.com/books?id=RYHWMKL2-CQC&pg=PA119. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2011. 
  80. ^ "Timeline: Cyprus". BBC. 12 Aralık 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm. Erişim tarihi: 25 Aralık 2006. 
  81. ^ Hale, William Mathew (1994). Turkish Politics and the Military. Routledge, UK. ss. 161, 215, 246. ISBN 0-415-02455-2. 
  82. ^ Arsu, Sebsem (12 Nisan 2012). "Turkish Military Leaders Held for Role in ’97 Coup". The New York Times. http://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2014. 
  83. ^ "Turkey's PKK peace plan delayed". BBC. 10 Ekim 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm. Erişim tarihi: 6 Şubat 2010. 
  84. ^ Sebnem Arsu (25 April 2013). "Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey". The New York Times. http://www.nytimes.com/2013/04/26/world/europe/kurdish-rebel-group-to-withdraw-from-turkey.html?_r=0. Erişim tarihi: 29 Nisan 2013. 
  85. ^ "Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey". BBC. 25 Nisan 2013. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22293966. Erişim tarihi: 29 Nisan 2013. 
  86. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; 80sLiberalization isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  87. ^ Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah (4 Haziran 2013). "What's driving unrest and protests in Turkey?". CNN. http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1. Erişim tarihi: 6 Haziran 2013. 
  88. ^ "General Structure of Turkish Public Administration". Ministry of Justice. http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014. 
  89. ^ "Turkey Districts". http://www.statoids.com/ytr.html. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  90. ^ Yiğit, Ali. "Geçmişten Günümüze Türkiye'yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler". Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi. http://web.sakarya.edu.tr/~ayigit/ESERLER/TRbolgeayirm.pdf. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014. 
  91. ^ Çarkoğlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5. http://books.google.com/?id=t5G_zw9exMQC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Religion+in+Turkey. 
  92. ^ Turkish Directorate General of Press and Information (17 Ekim 2001). "Turkish Constitution". Turkish Prime Minister's Office. 3 Şubat 2007 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20070203170110/http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm. Erişim tarihi: 16 Aralık 2006. 
  93. ^ "Erdogan's sudden crackdown rocks Istanbul". The Globe and Mail. 11 Haziran 2013. http://www.theglobeandmail.com/news/world/hundreds-of-police-move-past-barricades-in-istanbuls-taksim-square/article12467831/. Erişim tarihi: 12 Haziran 2013. 
  94. ^ "Euro court backs Turkey Islamist ban" (İngilizce). BBC. 31 Temmuz 2001. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm. Erişim tarihi: 14 Aralık 2006. 
  95. ^ "Turkey's Kurd party ban criticised" (İngilizce). BBC. 14 Mart 2003. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm. Erişim tarihi: 14 Aralık 2006. 
  96. ^ Turkish Directorate General of Press and Information (24 Ağustos 2004). "Political Structure of Turkey". Turkish Prime Minister's Office. 3 February 2007 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20070203025134/http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm. Erişim tarihi: 14 Aralık 2006. 
  97. ^ a b Kate Fleet; Suraiya Faroqhi; Reşat Kasaba (17 Nisan 2008). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press. ss. 357–358. ISBN 978-0-521-62096-3. http://books.google.com/books?id=iOoGH4GckQgC&pg=PA357. Erişim tarihi: 13 Haziran 2013. 
  98. ^ "Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria". European Parliament Human Rights committee. 26 Ekim 2010. http://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  99. ^ a b "Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi". Gazetecileri Koruma Komitesi. http://cpj.org/tr/2012/10/turkiyenin-basin-ozgurlugu-krizi.php. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  100. ^ "Türkiye utanç listesinde yine birinci sırada". CNN Türk. 18 Aralık 2013. http://www.cnnturk.com/turkiye/-turkiye-utanc-listesinde-yine-birinci-sirada. Erişim tarihi: 9 Eylül 2014. 
  101. ^ "Turkish Legal System". http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014. 
  102. ^ a b "THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY". Ministry of Justice. http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014. 
  103. ^ "Cezaevleri nüfusu 100 bin kişiyi aştı". Sabah. 15 Aralık 2008. http://arsiv.sabah.com.tr/2008/12/15/haber,8870970522F94848B2AA3FA509EC80C3.html. Erişim tarihi: 10 Eylül 2014. 
  104. ^ a b "Chronology of Turkey-EU relations". Turkish Secretariat of European Union Affairs. 15 Mayıs 2007 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm. Erişim tarihi: 30 Ekim 2006. 
  105. ^ "Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye". http://www.mfa.gov.tr/birlesmis-milletler-teskilati-ve-turkiye.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  106. ^ "İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD)". http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelisme-teskilati-_oecd_.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  107. ^ "İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)". http://www.mfa.gov.tr/islam-isbirligi-teskilati.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  108. ^ "Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT)". http://www.mfa.gov.tr/turkiye-ve-avrupa-guvenli-ve-isbirligi-teskilati-_agit_.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  109. ^ "Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT)". http://www.mfa.gov.tr/ekonomik-isbirligi-teskilati-_eit_.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  110. ^ "Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ)". http://www.mfa.gov.tr/karadeniz-ekonomik-isbirligi-orgutu-_kei_.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  111. ^ "Gelişen Sekiz Ülke (D-8)". http://www.mfa.gov.tr/gelisen-sekiz-ulke-_d-8_.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  112. ^ "G-20 ÜLKELERİ". http://www.mfa.gov.tr/g-20-ulkeleri.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  113. ^ "Türkiye'nin üyeliği kabul edildi". Hürriyet. 17 Ekim 2008. http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10149253&tarih=2008-10-17. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2013. 
  114. ^ Şablon:Haber kaynağı kaynağı
  115. ^ Mardell, Mark (11 December 2006). "Turkey's EU membership bid stalls". BBC. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6170749.stm. Erişim tarihi: 17 Aralık 2006. 
  116. ^ Ziya Öniş, ŞuhnazYılmaz. "Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity?". http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2014. 
  117. ^ Mitrovic, Marija. "Turkish Foreign Policy towards the Balkans". http://edoc.hu-berlin.de/series/getmaseries/2014-10/PDF/10.pdf. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  118. ^ İdris Bal (2004). Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Universal-Publishers. ss. 269. ISBN 978-1-58112-423-1. http://books.google.com/books?id=vDzjkrTDKjYC&pg=PA269. Erişim tarihi: 15 Haziran 2013. 
  119. ^ Kardas, Saban. "Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan". Eurasia Daily Monitor Volume. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=34116. Erişim tarihi: 23 Aralık 2010. 
  120. ^ Katik, Mevlut. "Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position". EurasiaNet. http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042304.shtml. Erişim tarihi: 23 Aralık 2010. 
  121. ^ Baran, Zeyno (2005). "The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey" (PDF). The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West (The Central Asia-Caucasus Institute, Silk Road Studies Program): 103–118. http://www.silkroadstudies.org/BTC_6.pdf. Erişim tarihi: 30 Aralık 2007. 
  122. ^ Koçbaş, Uğur (11 Haziran 2012). "Ağrı Dağı’nın ötesi!". Vatan. 15 Haziran 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20120615235401/http://haber.gazetevatan.com/agri-daginin-otesi/457164/1/Gundem. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2013. 
  123. ^ Taşpınar, Ömer (Eylül 2008). "Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism". Carnegie Endowment for International Peace. http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209. Erişim tarihi: 5 Haziran 2010. 
  124. ^ Murinson, Alexander (Aralık 2009). Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge. ss. 119. ISBN 0-415-77892-1. 
  125. ^ "Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support". Euronews. 4 Ekim 2013. http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/. 
  126. ^ "Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence". Bloomberg. 16 Ağustos 2013. http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors. 
  127. ^ Richmond, Oliver P. (1998). Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations. Psychology Press. ss. 260. ISBN 978-0-7146-4877-4. http://books.google.com/books?id=_6wRdE2ZH4gC&pg=PA260. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  128. ^ "Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkıları". Türk Silahlı Kuvvetleri. http://www.tsk.tr/4_uluslararasi_iliskiler/4_1_turkiyenin_barisi_destekleme_harekatina_katkilari/konular/turk_silahli_kuvvetlerinin_barisi_destekleme_harekatina_katkilari.htm. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2014. 
  129. ^ "Enter the EU Battle Groups". Chaillot Paper no.97. European Union Institute for Security Studies. Şubat 2007. ss. 88. http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf. 
  130. ^ "Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü - NATO". http://www.mfa.gov.tr/turkiye-nato-iliskileri.tr.mfa. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  131. ^ "Financial and Economic Data Relating to NATO Defence". NATO. 13 Nisan 2012. http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2012_04/20120413_PR_CP_2012_047_rev1.pdf. Erişim tarihi: 16 Haziran 2013. 
  132. ^ "Der Spiegel: Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany (10 April 2009)". Der Spiegel. 30 Mart 2009. http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,618550,00.html. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  133. ^ Hans M. Kristensen. "NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe" (PDF). Natural Resources Defense Council, 2005. http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  134. ^ a b Turkish General Staff (2006). "Turkish Armed Forces Defense Organization". Türk Silahlı Kuvvetleri. 18 Şubat 2009 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm. Erişim tarihi: 15 Aralık 2006. 
  135. ^ Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Madde:117
  136. ^ United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division (Temmuz 2001). "Turkey/Military service" (İngilizce) (PDF). UNHCR. 2006-11-22 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://classic-web.archive.org/web/20061122042609/http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf. Erişim tarihi: 27 Aralık 2006. 
  137. ^ "EBCO – European Bureau for Conscientious Objection". Ebco-beoc.eu. http://www.ebco-beoc.eu/. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010. 
  138. ^ Immerfall, Stefan (1 Ağustos 2009). Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century. Springer. ss. 417. ISBN 978-0-387-88198-0. http://books.google.com/books?id=880rr6t5POQC&pg=PA417. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2011. 
  139. ^ "Turkey". Turkish Odyssey. 2 Şubat 2000. http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  140. ^ a b Şablon:Web kaynağu
  141. ^ "UN Demographic Yearbook" (PDF). http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  142. ^ a b c "Geography of Turkey" (İngilizce). Turkish Ministry of Tourism. 2005. http://www.turizm.net/turkey/info/geography.html. Erişim tarihi: 13 Aralık 2006. 
  143. ^ "Mount Ararat (Ağrı Dağı), Turkey". NASA: Earth Observatory. 2001. http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996. Erişim tarihi: 27 Aralık 2006. 
  144. ^ "Biodiversity in Turkey". http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  145. ^ "Turkey's flora and fauna". http://www.allaboutturkey.com/turkfauna.htm. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  146. ^ Couzens, Dominic (2008). Top 100 Birding Sites of the World. University of California Press. ss. 73–75. ISBN 978-0-520-25932-4. 
  147. ^ "Pontic Mountains and highlands". http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014. 
  148. ^ "Statistics". Ministry of Forest and Water - General Directorare of Nature Conservation and National Parks. http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  149. ^ "Specific Animals of Turkey". http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  150. ^ a b "Climate of Turkey". General Directorate of Meteorology. http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf. Erişim tarihi: 24 Ocak 2014. 
  151. ^ "Gross Domestic Product 2010" (PDF). The World Bank: World Development Indicators Database. http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  152. ^ "Turkish quake hits shaky economy" (İngilizce). BBC. 17 Ağustos 1999. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/422653.stm. Erişim tarihi: 12 Aralık 2006. 
  153. ^ "'Worst over' for Turkey" (İngilizce). BBC. 4 Şubat 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1800869.stm. Erişim tarihi: 12 Aralık 2006. 
  154. ^ World Bank (2005). "Turkey Labor Market Study" (İngilizce) (PDF). World Bank. http://siteresources.worldbank.org/INTTURKEY/Resources/361616-1144320150009/Labor_C2.pdf. Erişim tarihi: 10 Aralık 2006. 
  155. ^ (İngilizce) OECD Reviews of Regulatory Reform – Turkey: crucial support for economic recovery : 2002. Organisation for Economic Co-operation and Development. 2002. ISBN 92-64-19808-3. http://books.google.com/?id=ufYU_fR7mLgC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Turkey. 
  156. ^ Madslien, Jorn (2 Kasım 2006). "Robust economy raises Turkey's hopes". BBC. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6103008.stm. Erişim tarihi: 12 Aralık 2006. 
  157. ^ "Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past?" (İngilizce). Economic Papers 386. Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission. Ekim 2009. ss. 10. http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication16004_en.pdf. 
  158. ^ "Turkey knocks six zeros off lira". BBC. 31 Aralık 2004. http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4137469.stm. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2008. 
  159. ^ "2012 yılı enflasyonu yüzde 6,16". Posta. 3 Ocak 2013. http://www.posta.com.tr/ekonomi/HaberDetay/2012-yili-enflasyonu-yuzde-6-16.htm?ArticleID=155531. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2013. 
  160. ^ "İşsizlik 2012 yılında yüzde 9 oldu". CNN Türk. 6 Mart 2013. http://www.cnnturk.com/2013/ekonomi/03/06/issizlik.2012.yilinda.yuzde.9.2.oldu/698991.0/index.html. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2013. 
  161. ^ "UNWTO Tourism Highlights, 2012 Edition". UNWTO. 2012. http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights12enlr_1.pdf. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2013. 
  162. ^ "2012 Production Statistics". Organisation Internationale des Constructeurs d’Automobiles. http://oica.net/category/production-statistics/. Erişim tarihi: 7 Mart 2013. 
  163. ^ a b c d "Gemi İnşa Sektörü". İhracat Bilgi Platformu. 2012. 18 Mayıs 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20130518052647/http://www.ibp.gov.tr/pg/sektorpdf/sanayi/gemi_insa_sanayi_2012.pdf. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2013. 
  164. ^ "Turkey – Agriculture and Enlargement" (PDF). http://ec.europa.eu/agriculture/enlargement/countries/turkey/profile_en.pdf. Erişim tarihi: 9 Aralık 2012. 
  165. ^ a b "Şehir ve Köy Nüfusu" (xls). Türkiye İstatistik Kurumu. 29 Ocak 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20120719172948/http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=15974. Erişim tarihi: 29 Ocak 2014. 
  166. ^ a b "Türkiye İstatistik Kurumu, Türkiye'nin Demografik Yapısı Ve Geleceği, 2010-2050". Türkiye İstatistik Kurumu. 11 Temmuz 2012. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13140. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2013. 
  167. ^ "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (adnks) Veri Tabanı". Türkiye Istatistik Kurumu. http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_cinsiyet_yas_egitim_top.RDF&p_xkod=okuryazar_kod&p_yas=15&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  168. ^ Victor Roudometof; Roland Robertson (2001). Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group. ss. 186. ISBN 978-0-313-31949-5. http://books.google.com/books?id=I9p_m7oXQ00C&pg=PA186. Erişim tarihi: 9 February 2013. 
  169. ^ Renée Hirschon (1 Kasım 2003). Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange Between Greece and Turkey. Berghahn Books. ss. 120. ISBN 978-1-57181-562-0. http://books.google.com/books?id=8jJTge-_444C&pg=PA120. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  170. ^ "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2013". Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). 31 Aralık 2013. http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=15974. Erişim tarihi: 01 Şubat 2014. 
  171. ^ "Tablo-1: İllere göre il/ilçe merkezi, belde/ köy nüfusu ve yıllık nüfus artış hızı". Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). 31 Aralık 2013. http://www.turkstat.gov.tr/HbGetir.do?id=15974&tb_id=1. Erişim tarihi: 01 Şubat 2014. 
  172. ^ "Blue Mosque". http://www.bluemosque.co/. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014. 
  173. ^ Axel Tschentscher. "International Constitutional Law: Turkey Constitution". Servat.unibe.ch. http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  174. ^ "Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society" (PDF). Peace Research Institute Frankfurt. http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf. Erişim tarihi: 19 Ekim 2008. 
  175. ^ Steunebrink, Gerrit; van der Zweerde, Evert (2004). Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context : Russia, Japan, Turkey. Rodopi. ss. 175–184. ISBN 978-90-420-1665-1. http://books.google.com/books?id=KSbiKEhsxT0C&pg=PA175. Erişim tarihi: 5 Haziran 2013. 
  176. ^ "Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices". NY Times. 8 Ekim 2013. http://www.nytimes.com/2013/10/09/world/europe/turkey-lifts-ban-on-head-scarves-in-state-offices.html?_r=0. Erişim tarihi: 1 Şubat 2014. 
  177. ^ http://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923
  178. ^ From the introduction of Syncretistic Religious Communities in the Near East edited by her, B. Kellner-Heinkele, & A. Otter-Beaujean. Leiden: Brill, 1997.
  179. ^ "TURKEY" (PDF). Library of Congress: Federal Research Division. http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  180. ^ "Country - Turkey". Joshua Project. http://joshuaproject.net/countries/TU?page=1. Erişim tarihi: 27 Nisan 2014. 
  181. ^ "Bureau of Democracy, Human rights and Labor: International Religious Freedom Report 2007 – Turkey". State.gov. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  182. ^ "Turkey: International Religious Freedom Report 2007". State.gov. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2011. 
  183. ^ "Turkey's Alevi strive for recognition". Asia Times Online. 18 Şubat 2010. http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/LB18Ak04.html. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2011. 
  184. ^ "Caferi İmamlar" (Turkish). Aksiyon.com.tr. 11 Ekim 2004. http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010. 
  185. ^ "Sufism". All about Turkey. 20 Kasım 2006. http://www.allaboutturkey.com/sufi.htm. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010. 
  186. ^ Pew Forum on Religious & Public life. 9 Ağustos 2012. Erişim tarihi: 29 Ekim 2013.
  187. ^ Içduygu, Ahmet; Toktas, Şule; Ali Soner, B. (1 Şubat 2008). "The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey". Ethnic and Racial Studies 31 (2): 358–389. doi:10.1080/01419870701491937. 
  188. ^ "Religions". Central Intelligence Agency. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  189. ^ "Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey". Today's Zaman. 15 Aralık 2008. http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2011. 
  190. ^ "Roman Catholics by country". Fact-Archive.com. http://www.fact-archive.com/encyclopedia/Roman_Catholics_by_country. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2011. 
  191. ^ "Life, Culture, Religion". Official Tourism Portal of Turkey. 15 Nisan 2009. 15 April 2009 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20090415000147/http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013. 
  192. ^ William G. Rusch (2013). The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch. Wm. B. Eerdmans Publishing. ss. 31. ISBN 978-0-8028-6717-9. http://books.google.com/books?id=ZMgC0VsRee0C&pg=PA31. "Constantinople has been the seat of an archiepiscopal see since the fourth century; its ruling hierarch has had the title of"Ecumenical Patriarch" ..." 
  193. ^ Erwin Fahlbusch; Geoffrey William Bromiley (2001). The Encyclopedia of Christianity. Wm. B. Eerdmans Publishing. ss. 40. ISBN 978-90-04-11695-5. http://books.google.com/books?id=yaecVMhMWaEC&pg=PA40. "The Ecumenical Patriarchate of Constantinople is the ranking church within the communion of ... Between the 4th and 15th centuries, the activities of the patriarchate took place within the context of an empire that not only was ..." 
  194. ^ "An Overview of the History of the Jews in Turkey" (PDF). American Sephardi Federation. 2006. http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf. Erişim tarihi: 11 Haziran 2013. 
  195. ^ "Turkish Jews - Brief History". http://www.science.co.il/hi/Turkish/. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2014. 
  196. ^ http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2013/reputation-ranking/range/51-60
  197. ^ Milli Eğitim Bakanlığı
  198. ^ "trt.net.tr - Tarihçe". http://www.trt.net.tr/wwwtrt/tarihce.aspx. Erişim tarihi: 9 Kasım 2008. 
  199. ^ Radyo ve Televizyon Üst Kurulu
  200. ^ telifhaklari.gov.tr
  201. ^ Berlin International Filmfestspiale-Annual Ardhives-1964
  202. ^ Cannes Film Festivali resmi sitesi, 1982 Yılı sonuçları
  203. ^ Berlin International Filmfestspiale-Annual Ardhives-2004
  204. ^ "17 milyon dolarlık Osmanlı filmi vizyonda" (Türkçe). dipnot.tv. 16 Şubat 2012. http://www.dipnot.tv/23940/17-milyon-dolarlik-Osmanli-filmi-vizyonda.aspx. Erişim tarihi: 10 Mart 2012. 
  205. ^ "Altın Palmiye Kış Uykusu’nun". Milliyet. 25 Mayıs 2014. http://www.milliyet.com.tr/altin-palmiye-kis-uykusu-nun-magazin-1887449/. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2014. 
  206. ^ "‘Kış Uykusu’na ilk ödül". Hürriyet. 23 Mayıs 2014. http://www.hurriyet.com.tr/gundem/26476029.asp. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2014. 
  207. ^ Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü
  208. ^ Türkiye Futbol Federasyonu resmi internet sitesi
  209. ^ "Anadolu Efes Spor Kulübü!". Wikipedia. http://tr.wikipedia.org/wiki/Anadolu_Efes_Spor_Kul%C3%BCb%C3%BC. Erişim tarihi: 02.01.2011. 
  210. ^ "tuik.gov.tr - Demiryolu hat uzunluğu (xls belgesi)". http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=371. Erişim tarihi: 12 Ocak 2013. 
  211. ^ "tuik.gov.tr - xls belgesi". http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=351. Erişim tarihi: 12 Ocak 2013. 
  212. ^ "tuik.gov.tr (xls belgesi)". http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=350. Erişim tarihi: 12 Ocak 2013. 
  213. ^ "DHMİ.gov.tr - Havalimanı ve bedestenler". http://www.dhmi.gov.tr/dosyalar/limanvemeydanlar/limanvemeydanlar.asp. Erişim tarihi: 2 Kasım 2008. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Türkiye ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisözlük'te Türkiye ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

Vikitür'de Türkiye ile ilgili tür rehberi bulunmaktadır.

Vikikitap'ta Türkiye ile ilgili kılavuz veya ders kitapları bulunmaktadır.

VikiKaynak'ta Türkiye ile ilgili belge kayıtları bulunmaktadır.

Vikisöz'de Türkiye ile ilgili alıntılar bulunmaktadır.

Vikihaber'de Türkiye ile ilgili haberler bulunmaktadır.

Vikiversite'de Türkiye ile ilgili eğitim kaynakları bulunmaktadır.

Wikimedia koordinasyon merkezinde Türkiye ile ilgili bilgi bulunmaktadır.