Zazaca

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Git ve: kullan, ara
Düzenle Bu madde ya da bir kısmı, Vikipedi standartlarına uygun değildir ve bu nedenle düzenlenmesi gerekmektedir.
Maddeyi Vikipedi standartlarına uygun biçimde düzenleyip, geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. NOT:Gerekli değişiklik yapılmadan bu şablon kaldırılmamalıdır.
Bu madde Şubat 2008 tarihinden beri, düzenleme isteğiyle etiketlidir.
Düzenle Vikipedi'nin kalite standartlarına ulaşabilmesi için, bu maddenin veya bir bölümünün temizlenmesi gerekmektedir.
Görüşlerinizi lütfen tartışma sayfasında belirtiniz.
Bu madde Nisan 2009 tarihinden beri etiketli olarak durmaktadır.
Zazaca
Zazaki, Dımılki, Kırmancki, Zonê Ma, Şo-Bê
Konuşulduğu ülkeler Türkiye, İran, Avrupa, Irak ve Kazakistan daki Zazalar tarafından
Konuşan kişi sayısı 3,800,000[1]4,500,000 milyon [2]
Sıralama 182
Dil grubu sınıflandırması Hint-Avrupa dil ailesi
Hint–İran dilleri
İrani diller
İran Kuzey-Batı
Zazaca
Resmî Durum
Dili düzenleyen kurum Zaza Dil Enstitüsü (Frankfurt)
Dil kodları
ISO 639-1 -
ISO 639-2 zza
SIL ZZA(generic),diq kiu
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış IPA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Vikipedi'nin Zazaca sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Zazaca; Türkiye’de özellikle Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde, ve göç nedeniyle bazı Avrupa ülkelerinde de konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir dildir. Bilimsel sınıflandırmada bu dil ailesinin "Kuzeybatı İranî diller" grubunda yer alır. Zazaca, Türkiye'de Türkçe ve Kürtçe'den sonra en çok konuşulan üçüncü dildir.

Zazaca, Türkiye'de iki ilde Tunceli ve Bingöl'de en fazla konuşulan dildir. Bu iki ilin dışında Erzincan (Tunceli'ye yakın ilçesi Tercan'ın köylerinde), Elazığ, Diyarbakır, Sivas, Muş, Urfa, Adıyaman, Malatya, Batman, Bitlis, Kayseri, Aksaray gibi illerin bazı bölgelerinde konuşulur.

Zazalar kendi dillerini genellikle Zazaki olarak adlandırırlar ve dilbiliminde de daha çok Zazaki (Zazaish, Zazaische) ve Dimli olarak tanınır. Bunun yanında Kırmancki, Dimilki, Zonê Ma, Dersimce gibi kavramlar da Zazaca'nın yerel adlarıdır.

Hint-Avrupa dil ailesinin İrani gurubuna ait olan Zazaca, Alman dilbilimci Prof. Dr. Jost Gippert ve LeCoq'a göre İrani dillerin Kuzeybatı kolunun Hyrkani (< Gurgân) alt gurubuna aittir. Gilanice, Goranice, Mazenderanca, Beluçice, Sengserice dilleri de bu alt guruba aittir.

Konu başlıkları

[değiştir] Zazaca'nın Lehçeleri

Zazaca sözcük dağarcığı ve gramer açısından, İranî diller içerisinde Partça ve Avesta diline en çok benzeyen dildir. Kaynak {Prof. Dr. Jost Gippert}[kaynak belirtilmeli]

Zazaca'nın lehçeleri; Kuzey (Dersimce), Merkez ve Güney Zazaca

Ethnologue'a ve bazı dilbilimcilere göre Zazaca, Kırmancki (Kuzey Zazaca) ve Dimli (Güney Zazaca) olmak üzere iki lehçeden, Almanya Frankfurt'da bulunan Zaza Dil Enstitüsü ve Frankfurt Üniversitesi'ne göre ise üç lehçeden oluşur;

1) Kuzey Zazaca: (Uluslararası SIL Kodu: kiu[3]

Dersim, Erzincan, Sivas, Muş, Erzurum dolaylarında Alevi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun da kendi içinde ağız farklılıkları vardır. Dersim, Sivas, Muş farklılıkları gibi. Kuzey Zazaca'nın Kırmancki adlandırılması ile Kürtçe'nin bir lehçesi olan Kurmanci kavramları birbirine karıştırılmamalıdır.

2) Merkez Zazaca:

Palu ilçesi başta olmak üzere Elazığ ve Bingöl illerinde genellikle Şafi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun içinde de şive farklılıkları vardır, Palu, Eğil, Solhan, Hîni (Hani), Ergani, Kulp, Piran, Maden.. şiveleri gibi.

3) Güney Zazaca: (Uluslararası SIL Kodu: diq [3])

Siverek (Şanlıurfa), Gerger (Adıyaman), Mutki (Bitlis), Kuzey Diyarbakır Malatya dolaylarında Hanefi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun içinde de kendi ağız farklılıkları vardır ; Çermik, Gerger ve Siverek gibi.

Kaynak: Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.

Kuzey ile Güney lehçeleri, Merkez Zazacaya oranla gramer ve sözcük dağarcığı bakımından birbirine daha yakındır. Örneğin, Kuzey lehçesini (Dersimce) konuşan bir Tuncelili Zaza ile Merkez lehçesini konuşan Bingöllü bir Zaza'nın anlaşması oldukça zordur.

[değiştir] Zaza Alfabesi

Zaza Alfabesi 32 harften oluşmaktadır. Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı Jacobsun Alfabesi olarak da bilinir. Alfabedeki 32 harf şunlardır;

A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z

(î harfi de kullanılır.Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

I ve Ü harfleri Zazaca'da sözcük başına gelmez. Ayrıca bu alfabe dışında Vate Grubu olarak bilinen Stockholm merkezli bir Zaza grubu vardır ki; yayınlarında Bedîrxan Alfabesi'ni kullanırlar. Bu alfabede bazı harfler ve anlamları şöyledir; î=i, i=ı, û=ü/uı. Zazaca'nın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan standart bir alfabesi henüz yoktur; genelde Jacobson alfabeleri kullanılırlar.

[değiştir] Zaza Edebiyatı

İlk Zazaca kitap Zerdüşt'ün ölümünden sonra yazılan ve onun öğretilerini içeren Avesta'dır.Bunun dışında 1817 bir eser yayınlanmıştır.Kitap şu an Almanya da Deli Dewreş diye tanınan şahısın elindedir. Diğer eserler ise, Osmanlı döneminde Rusya'ya savaşa gönderilen Zazaların dilini inceleyen dilbilimci Peter Lerch tarafindan 1850 yılında yazılmıştır. Diğer iki önemli eser dini kitaplardır. "Mewlid" adında iki kitap, ilki "Ahmedé Xasi" tarafından 1899'da ve diğeri "Osman Efendio Babıc" tarafından 1933'de Şam'da yayınlanmıstır. Bunun yanında Tunceli'ye özgü koç heykelli mezar taşlarının üzerinde Arap alfabesiyle yazılmış Zazaca yazılar tespit edilmiştir.[kaynak belirtilmeli]

Zazaca Latin harfleri ile Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından yazılmıştır. Ardından İstanbul'da Zazaca kitap ve dergiler çıkarılmıştır.2004'te yapılan AB uyum paketlerinden sonra, TRT Pazartesi günleri otuz dakikalık Zazaca yayın yapmaktaydı. TRT-6 'nın kurulmasından sonra bu yayınlar günde 10 dk Zazaca haber şeklinde bu kanala kaydırıldı. Ayrıca Yol TV, Su TV gibi Alevi televizyonlarında Zaza diline ve müziğine yer verilmektedir. Roj TV'de de kısmen Zazaca yayın yapılmaktadır.

Avrupa'da çıkan Ware, Tija Sodıri, Kormışkan, Piya, Ayre, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vate gibi dergiler dışında, İstanbul'da Tij Yayınları ve Vate Yayınları tarafından Zaza dilinde kitaplar yayınlanmaktadır. Ayrıca Dersim (Tunceli)'de yayınlanan ilk Zazaca gazete ise Munzur Haber'dir. Türkiye'de tamamı Zazaca olarak yayınlanan ilk dergi ise Erzurum'da yayınlanan "Vatı" dergisidir. Halen Malatya'da Miraz adında iki aylık felsefe ve edebiyat dergisi yayınlanmaktadır. Ayrıca Yılmaz Güney'in Duvar filmi, tarihte Zazaca'nın sinemada kullanıldığı ilk film olması nedeniyle önemlidir. Zazaca'nın kullanıldığı diğer filmler arasında şunlar sayılabilir.

  • Beyaz Melek, Mahsun Kırmızıgül
  • Tüyü Takip Et (Perre Dıma So), Nuray Şahin (İlk Zazaca uzun metrajlı film olarak kabul edilmektedir; Zazaca-Almanca)
  • Şıhsenem, Star Tv (dizi müziği)
  • Can Baz (belgesel)
  • Was (Ot) (belgesel), Caner Canerik.
  • Dersim 38 (belgesel)

Zazaca yazıya geç geçirildiği için sözlü edebiyatı oldukça zengindir.Zazaca'da deyr(türkü), kılam(şarkı), dêse(ilahi), şanke(fabıl), hêkati(öykü), qesê werênan(atasözleri ve deyimler)... gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır.

Bazı Zazaca Eserler:

  • Mesut ÖZCAN "Zazaca-Türkçe Sözlük"Kaynak Yayınları, İstanbul 1997
  • Fahri Pamukçu, "Gıramerê Zazaki" (Gramer), Tij Yayınları, İstanbul 2002.
  • Zülfü Selcan, Grammatik Der Zaza Spreche(Zaza Dili Grameri)
  • Ali Himmet Dağ, "Mısaibê Mı Mase" (Şiir), Kendi Yayınevi, Hollanda 2002.
  • M. Jacobson, "Rastnustena Zonê Ma" (Gramer), Tij Yayınları, İstanbul.
  • Sait Çiya, "Her Çi Beno Sanike" (Roman), Tij Yayınları, İstanbul.
  • Faruk Iremet, "Dilimiz Zazaca, Zonê Ma Zazaki" İremet Yayınları, Eylül/Elun, 1996, Stockholm/Sweden, ISBN: 91-972069–8-9
  • Faruk İremet, "Antolojiyê hozanwanê Swêdi" İremet Yayınları, 1995, About Swedish writers, ISBN: 91-972069-0-X
  • Faruk İremet "Zeritenık" Poems, İremet Yayınları, 1996, ISBN: 91-972069-7-0
  • Faruk İremet "Rondıkê Çavên ti" Poems, 1993, APEC, Stockholm/Sweden ISBN: 91-87730-27-8
  • Koyo Berz "Namdarê Sêweregı" İremet Yayınları, 1995, Stockholm/Sweden ISBN: 91-972069-6-2
  • Koyo Berz "Kole Nêba" Poems, İremet Yayınları, 1995, Stockholm/Sweden ISBN: 91-97-2069-3-4
  • Koyo Berz "Ewro şori, meştı bêri" Novel, İremet Yayınları1996, ISBN: 91-972069-3-4
  • Koyo Berz "gramerê zazaki" Grammar, İremet Yayınları, 2002, Stockholm/Sweden ISBN: 91-973977-1-7
  • Terry Lynn Todd "A grammar of Dimili—Also known as Zaza" About the zazaish grammar, second edition İremet Yayınları, 2002, Stockholm/Sweden, ISBN: 91-973977-0-9
  • Safiya Pak "Xeribey ıd, keye dı / In der fremde zu hause" Poems, İremet Yayınları, 1997 ISBN: 91-972069-9-7

[değiştir] Zazaca'nın konuşulduğu coğrafya

Bakınız: Zazalar maddesi

Zazaca'nın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazalar ın en yoğun olarak yaşadığı yerler :

  1. Tunceli (bütün ilçelerde)
  2. Bingöl (bütün ilçeleri ile)
  3. Elazığ (doğu bölgesi,kuzeyi ve güneyi)
  4. Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleriÇermik,Çümgüş,Ergani,Eğil,Dicle,Lice,Hani,Kulp,Hazro)
  5. Urfa (Siverek, Bucak ilçesi)
  6. Muş (Varto ilçesi)
  7. Erzurum (batı bölgeleri Hınıs,Aşkale,Tekman,Çat)
  8. Sivas (Zara, İmranlı, Ulaş, Kangal,Hafik,Divriği,Gürün ilçeleri)
  9. Adıyaman (Gerger ilçesi)
  10. Erzincan (dağınık şekilde.. çoğunlukla merkez de ve Tunceli'ye yakın yerlerde)
  11. Batman (Batman, Sason)
  12. Bitlis (Mutki, Tatvan)
  13. Malatya (Pötürge, Doğanyol, Arguvan)

Zazalar, nüfusu tahminen 4 ile 6 milyon arasında olan bir halk olarak Doğu, İç ve Güneydoğu Anadolu’nun Fırat ve Dicle su havzasında ve dağlık alanlarda yaşarlar. Sükun ettikleri yer enlem 37,8°- 42° ve boylam 37,8°- 40° arası arasında yer alan bölgede, il olarak Sivas’tan Muş-Erzurum’a, Gümüşhane'den Urfa’ya kadar uzanır. Ağırlıklı olarak Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazığ, Sivas, Diyarbakır, Erzurum.. illerinde yaşarken, Kangal, Zara, Ulaş, İmranlı, Hafik, Gürün (Sivas), Varto (Muş), Tekman , Hınıs, Çat, Aşkale (Erzurum), Gerger (Adıyaman), Pötürge, Mutki (Bitlis), Sason (Batman) ilçesinde meskendirler. Bunun dışında İstanbul,İzmir Ankara, Bursa, Kocaeli, Aksaray ve birçok ilçeye göçetmiş Zaza mevcuttur. Almanya, Avusturya, İsviçre, Hollanda, Belçika, Fransa, İsveç, Danimarka gibi Avrupa ülkelerinde bulunan Zaza sayısı tahminen 300.000’dir.[kaynak belirtilmeli]

Cambul (Kazakistan), Hawraman, Deylem İran ve Musul (Irak) bölgelerinde de Zazalar vardır. Zazaların nüfusu hakkında kesin bir bilgi mevcut değildir.[kaynak belirtilmeli]

Anadolunun pek çok yöresinde ana dili Zazaca olan ve zamanla Kürtçenin Kurmancî lehçesi ile konuşmaya başlayan köyler de vardır. Tunceli'nin Mazgirt yöresindeki bazı köyler, Bingöl, Elazığ, Erzurum, Sivas Koçgiri Yöresi ve Erzincan'ın Refahiye ilçesindeki bazı yerleşimler, bugün Kürtçe konuşmalarına rağmen aslen Zaza kökenli yerleşimlerdir ve Zaza aşiretlerinin devamıdırlar.[kaynak belirtilmeli] Ana dili Zazaca olan Lolan, Kureyşan, Hormekan (Hiran/Zerikan/Alikan/Sormemedan), Alan, Demenan, Şeyh Hasanan, Pevruzan, Laçinan, Karsan gibi Dersim aşiretlerinin bazı kolları, bugün ana dilleri olan Zazaca'dan kopup zamanla Kurmancî (Kürtçe) konuşmaya başlamışlardır.[kaynak belirtilmeli]

[değiştir] Bazı Zazaca kelimeler ve Türkçe karşılıkları

Zazaca ve Diğer İrani Diller (Frankfurt Üniversitesi Tarafından Hazırlanmıştır) [2]

Namê to çıko?/çıto?/çıçiyo? : adın ne?
Namê şıma çıko?/çıto?/çıçiyo? : isminiz nedir?
Tı çend serre" Tı çond serriya? : kaç yaşındasın?
Senêna, rında? / çıturia, wesa? / Tı senin hol ?: nasılsın iyimisin?
Tı weş be / berxudar be : sağol, (teşekkür).
Teşekür konu / tesekur kenane : teşekkür ederim.
Heq raji bo / Homa to ra razi bu : Allah senden razı olsun.
" ını çınaw In çıto? / Nu çıko? : bu nedir?
Tı se kena ? : ne yapıyorsun?
Şıma xêr amey/ Sıma xêr amê : Hoşgeldiniz
est/ esto / esta : var
çin/ çino / çina : yok
Yâ / Heya : evet
Nê : hayır
şo : git
bê : gel
vace / vaje / vaze : söyle
Tı sa vana / Tı vuni se : Ne diyorsun?
bon : ev (inşaat) (ing: house)
çê/keye : ev (ing: home)


  • renkler

khewe / moy : mavi
kesk / zırg : yeşil
gewr : gri
çeqer / zerd : sarı
sur : kırmızı
sis / sıpê : beyaz
sia / şia : siyah
qewa : kahverengi
khez / khej : sarışın (insanlar için)

  • akrabalık

mae / dae : anne
pi / bav : baba
wae : kızkardeş
bıra : erkek kardeş
ma u pi : ebeveyn
ap / ded : amca
najni / datcéni / naçıki : amcanın karısı
xal : dayı
xalcêni : dayının karısı
amıke : hala
xalıke / yayik :teyze

[değiştir] Zazaca Ve Bazı Diller Arasında Bir Karşılaştırma

Zazaca Türkçe Kürtçe İngilizce Farsça
Balişna yastık Balinj pillow bâleş
Berbaene ağlamak girîn cry gerye
Dewe köy dê / gund village deh
Ostor at Esp / êstir horse asp / astar
Heq / Huma tanrı xwedê god / deity xoda
Bêçıkı / Gışt parmak tili/bêçî/engust finger angoşt
Mase / Mosa balık masî fish mahi
Tari karanlık tarî dark tarîk
Vızêri dün duh yesterday dirouz
Waşti sözlü / nişanlı dergisî fiancé nâm-zad
Xoz domuz xoz, beraz / berez pig xok

[değiştir] Zazaca'nın Sınıflandırılması Üzerine Tartışma

Zazaca'nın İran dilleri arasındaki yeri politik bir tartışma konusudur. Bu tartışmada üç grup vardır.

  • 1.grup: Dil bilimcileri ve Zazalar Zazaca'yı bir dil olarak kabul eder. İranoloji dilbilimine göre, Zazaca başlıbaşına bir dildir. Oskar Mann ve Karl Hadank'ın 20. yy.ın başında yaptığı araştırmalar sonucu derleyip 1932'de Leipzig'de çıkan kitabında, ilk kez bilimsel olarak Zazaca'nın bir Kürt lehçesi olmadığı kanıtlanmış[kaynak belirtilmeli], ondan beri Zazaca dilbiliminde ayrı bir dil olarak kabul edilmiştir.Zazaca eski dillerden Partça ve Avestçenin devamı olarak kabul edilir
  • 2. grup: Özellikle Kürt bilim insanları, Zazaca'yı Kürtçe'nin dört lehçesi arasında saymaktadır. [kaynak belirtilmeli]
  • 3. grup: Cumhuriyetin ilk dönemlerindeki Türkologlar, Zazaca'yı Türkçe'nin bir lehçesi olduğunu varsayar ve Zazaların Horasan'dan gelen bir Türk boyu olduğunu iddia etmektedir.[kaynak belirtilmeli]

Zazaca'nın Kürtçe'nin bir lehçesi olduğuna dair iddialar[4] mevcut olup Kürtçe'nin Güney İranî dil grubuna ait olup, Zazaca'nın Kuzey İranî dil grubuna ait olduğuna dair iddialar[5] da mevcuttur.

Kürdolog Izady de Zazaca ile Kürtçe'nin aynı dilin şivesi olmadığını ve farklı diller olduğunu söylemektedir.[6] Zaza ve Gorani dili birbirine çok yakındır ve İrani diller ailesinde Zaza-Gorani dil grubu olarak aynı kategoride yer alırlar.

İsan/merdum - İnsan

Cüamêrd - Erkek

Cênıke - Kadın

Heywan Hayvan

Kutık - Köpek

Mirçıke/Theyre - Kuş

Mosa - Balık

Pisınge - Kedi

Mor - Yılan

Beqe - Kurbağa

Phirke - Örümcek

Heş - Ayı

Astor - At

Kerge - Tavuk

Morcela - Karınca

Dare - Ağaç

Vilıke - Çiçek

Meywa - Meyve

[değiştir] Zazaca Üzerine Yapılan Bilimsel Çalışmalar

  • Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan, [4].
  • Jost, Gippert. (1996) "Zazaca’nin Tarihsel Gelisimi" Frankfurt University,[5].
  • Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg,[6].
  • Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology,[7].
  • Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking". Stony Brook University,[8].
  • C.M. Jacobson: Rastnustena Zonê Ma - Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1993, Bonn
  • C.M. Jacobson: Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1997, Bonn.
  • Faruk Iremet, Eylül 1996, "Dilimiz Zazaca, Zonê Ma Zazaki" ISBN: 91-972069–8-9, İremet Yayınları, Stockholm/Sweden, [9].

[değiştir] Referanslar

  1. ^ http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=diq
  2. ^ Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives, Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. Accessed online at Google book search.
  3. ^ [1]
  4. ^ Hadank, 1932: 4-6; Minorsky, 1928: 91,105 ve van Bruinessen,1992a dip not 115:30
  5. ^ MacKenzie, 1961; 68-86; Minorsky, 1964; 13-14 ve Izady, 1988:23
  6. ^ Izady 2, 2:1988: ss. 13-24, Izady, 1992: s. 170
  • Extra, Guus. and Gorter Durk. (2001) The Other Languages of Europe.
  • Raymond Gordon, Jr. (2005) Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
  • Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
  • www.zazaki.de , Zazas and Zazaki. (Zaza Edebiyatı)
  • Faruk Iremet, "Dilimiz Zazaca, Zonê Ma Zazaki" İremet Yayınları, Eylül/Elun, 1996, Stockholm/Sweden, ISBN: 91-972069–8-9
  • Koyo Berz "gramerê zazaki" Grammar, İremet Yayınları, 2002, Stockholm/Sweden ISBN: 91-973977-1-7

[değiştir] İlgili konular

[değiştir] Dış bağlantılar

"http://tr.wikipedia.org/wiki/Zazaca" adresinden alındı.