Zazaca

Bu madde veya bir kısmı, Vikipedi standartlarına uygun değildir ve bu nedenle düzenlenmesi gerekmektedir. Sayfayı Vikipedi standartlarına uygun biçimde düzenleyip, geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. NOT: Gerekli değişiklik yapılmadan bu şablon kaldırılmamalıdır. Bu madde Mayıs 2011 tarihinden beri, düzenleme isteğiyle etiketlidir.

Zazaca 'Zazaki'
Konuşulduğu ülkeler	Türkiye, Avrupa'daki Zazalar, Gürcistan, Kazakistan, ABD
Konuşan kişi sayısı	730.705 (anadil olarak) 1.114.000-2.000.000
Sıralama	182
Dil grubu sınıflandırması	Hint-Avrupa dil ailesi Hint-İran dilleri İrani diller Kuzeybatı İrani Zazaca
Resmî durum
Dili düzenleyen kurum	Zaza Dil Enstitüsü (Frankfurt)
Alfabe	Latin alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1	-
ISO 639-2	zza
SIL	zza (genel) diq (Güney Zazaca) kiu
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir. Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız.
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Zazaca; (Kırmancki, Dımılki, Zazaki) Türkiye’de özellikle İç Doğu Anadolu'da (Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu) ve İç Anadolu bölgelerinde, ve göç nedeniyle bazı Avrupa ülkelerinde de konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Kuzeybatı-İrani bir dildir. Zazalar kendi dillerini Zazaki, Kırmancki, Dımılki, Kırdki, Zonê Ma olarak adlandırırlar ve dilbiliminde de daha çok Zazaki ve Dımli olarak tanınır.

Dağılım

Bakınız: Zazalar maddesi

Zazaca'nın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazalar ın en yoğun olarak yaşadığı yerler :

1. Tunceli (bütün ilçelerde)
2. Bingöl (bütün ilçelerde)
3. Elazığ (doğu bölgesi,kuzeyi ve güneyi)
4. Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp, Hazro)
5. Urfa (Siverek, Hilvan ilçeleri)
6. Muş (Varto ilçesi)
7. Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri)
8. Adıyaman (Gerger ilçesi)
9. Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı, Refahiye ve yer yer diğer ilçelerde )
10. Batman (Batman, Sason)
11. Bitlis (Mutki, Tatvan)
12. Malatya (doğu bölgesi)
13. Ardahan (Göle'nin iki köyünde)
14. Aksaray (Ekecik bölgesinde 39 köyde)
15. Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ilçelerinde)

Sınıflandırılması

Zazaca dilbiliminde Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İrani (Ari) ana grubunun İrani branşına ait olarak sınıflandırılır. İrani grubunun içinde Kuzeybatı dalına hesaplanır, burda Gorani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan jenetik grubunu oluşturur. Alman dilbilimcisi Prof. Dr. Jost Gippert ve LeCoq Beluçi dilini de aynı alt gruba sayar ve bu gruba tarihi Hyrkania bölgesini anımsatan Hyrkan dilleri adını verir. Hazar Denizi kıyısındakı konuşulan Kuzey-Batı-İrani dilleri de Zazacaya gramer ve sözcük bakımından büyük bir benzerlik arzeder. Zazacanın Kürtçeyle ilişkisi akraba diller arasındaki olan düzeydedir (örneğin Almanca-İngilizce). İlken Peter Lerch ve Oskar Mann/Karl Dahank gibi araştırmacılar çalışmalarıyla Zazacanın başlı başına bir dil olduğunu ispat edebilmişlerdir. Lehçe olduğu yanlışına İranoloji dilbiliminin başlangıçlarında Zazacanın yapısını tam olarak araştırmış olmayan bilimciler kapılmıştır. Misal olarak 1864 yılında F. Müller Zazcanın ve Kürtçenin Yeni Farsçanın birer lehçeleri oldukları görüşünü savunmuştur.

Zazaca ve öbür Kuzeybatı-İrani dillerinin ayrıntılı sınıflandırılması:

• Kuzey-Batı-İrani   24 dil, 31 Mio. konuşan
  • Medce: Medce † (Eski İranca)
  • Partça: Partça: † (Orta İranca)
  • Hazar grubu
    • Gilek-Mazenderan: Gilanca (1,3 Mio.), Mazanderanca (2,2 Mio.), Gurgani †
    • Simnan: Simnanca, Sengiserce, Sorhece, Lasgerdi (beraber 50.000)
    • Taliş: Talişçe (1 Mio.)
    • İrani-Azeri: Güney-Tati (220.000)
  • Kürtçe-Merkez İranca
    • Kürtçe: Kurmanci (15–20 Mio.), Sorani (4 Mio.), Güney Kürtçe (3 Mio.)
    • Merkez İranca: Tafreşi, Mahallati-Çunsari, Kaşani-Natanzi, Gazi, Yazdi-Kermani-Nayini, Kaviri, Sivendi
  • Zaza-Gorani: Zazaca (1,5 Mio.), Goranca (Bacelani, Şabaki, Hewrami ves.) (400.000–500.000)
  • Beluçi: Beluçça (6 Mio.)

Lehçeler

Gruplar

Prof. Dr. Ludwig Paul ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü’ne göre Zazaca üç ana lehçeye ayrılır, bunun yanı sıra özel bir konuma sahip olan ve hiç bir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcut. Bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimlerine uğramışlardır, telaffuz farkından öte Zaza lehçeleri sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. Zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiştir, ya tam unutulmuştur ve başka kelime biçimlerine değiştirilmiştir ya da kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür. Zazaların üç mezhebe (Şafi, Hanefi, Alevi) bölünmesi lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Zaza ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da var, bazı yöreler komşu dillerden daha çok etkilenebilmiştir. Örneğin Dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır, bundan Ermenicenin sorumlu olduğu tahmin ediliyor. Aynı lehçe grubuna ait olan Varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır.

Lehçeler:

• Kuzey Zazacası: Dersim, Erzincan, Gümüşhane (Kelkit), Varto, Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale, Sivas (Koçgiri ve Karabel)
• Merkez Zazacası: Palu-Bingöl, Hani, Elazığ, Piran (Dicle)
• Güney Zazacası: Çermik, Siverek, Gerger, Çüngüş
• Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız
• Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden

Özekllikler

Kuzey	Güney ve Merkez	Anlam
doman	qeçek, qıc, tût, leyr	“çocuk”
nas kerdene	şınasnayış, sılasnaene	“tanımak”
bazar	bazar, kırê, kıri (< Erm. < Yun.)	“pazar”
nia daene, sêr kerdene, qayt k.	cı ra ewniyaene, cı onyayış	“bakmak”
werte (< Trk.)	miyan	“orta, ara”
thal	veng	“boş”

Kuzey, Merkez ve Güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir.

• Kuzey lehçesinin en önemli özelliği k ve g ünsüzlerini bir ê veya i ünlüleri yanına geldiğinde palatize etmesidir (damaksıllaştırma). Fakat bu k/g sesini Hozat ve Kiğının bazı köyleri koruyabilmiştir.

Kuzey (genel)	çê	çêna	çêf (< Ar.)	cên-	cênc (< Trk.)	cêraene	ci
Kuzey (azınlık)	kê	kêna	kêf	gên-	gênc	gêraene	gi
Güney ve Merkez	keye	keyna	keyf	gên-	gênc	geyraene, geyrayış	gi/gı
Anlam	ev	kız	keyif	almak (şmdk. zmn.)	genç	dolaşmak	dışkı

Örneklerdeki sözcükler Orta İranca, Eski İranca ve Eski Hintçede de k/g ile başlardı (örneğin Avesta/Sanskrit kenyā 'kız', Pehlevice gertīten 'dolaşmak').

• Kuzey ve Güneyde iki boyutlu mastar varken (-ene fiil için, -ış isim için) Merkezde tek bir biçime indirilmiştir.

Kuzey ve Güney	Merkez	Anlam
vuriya-ene	vuriya-y-ış	değişmek
vuriya-y-ış	vuriya-y-ış	değişim

Bunun Farsçada karşılığı -en ve -ëš'tir (örnek: dānëst-en دانستن 'bilmek', dān-ëš دانش 'bilgi'), Pehlevicede -ten ve -išn (örnek: germ xwerišn 'sıcak yemek', xwerten 'yemek' fiili) olarak geçer. Türkçe -iş ile benzerlik tesadüftür.

• Merkez Zazacasını öbür lehçelere karşı arkaik yapan Orta Çağ İrancasından kalmış yew 'bir' rakamanı kullanmasıdır.

Kuzey	Güney	Merkez	Anlam
jü, zû	jew (eril), jû (dişil)	yew (> yo)	bir

Partça'da bu rakam ēw, Pehlevicede ēwek ^Nişanyan olarak kayıtlı (Farsça/Kürtçe yek bundan türeme), ikisi Eski İranca eive- şekline dayanır. Farsçada sıfat ve isim türetme eki -ek^Nişanyan takılmıştır.

• Dahi bağlacı her lehçede ayrı bir ses yapısı gösterir.

Kuzey	Güney	Merkez	Anlam
ki	ji	zi	de, dahi

Diyarbakır Kulp’ta da ki, tek tük olarak Bingöl’ün de bazı ağızlarında zi ki şeklinde var. Bazı ağızlardaki ji varyantı ise Kürtçeden alınmıştır.

• Merkez Zazacası (Palu-Bingöl ağzı ve kısmen Diyarbakır) kelimelerin sonunda Eski İranca ç'den (örn. Soğdca rōč 'gūn' ^Nişanyan) türemiş olan c sesini korurken Kuzeyde z veya dz'ye dönüşür, Güneyde j olur. Bu erteleme yabancı uyruklu kelimelerde de görünür.

Merkez	ruec/roc	zewec (< Ar.)	sac (< Trk.)	lac	vac-	dec	poc-
Güney	roj	zewej	saj	laj	vaj-	dej	pewj-
Kuzey	roz	zewez	saz	laz	vaz-	dez	poz-
Anlam	güneş	evlilik	sac	oğul	söylemek (istek kipi)	acı	pişirmek (istek kipi)

• Palu-Bingöl Zazacasını esas alacak olursak, Merkez’i Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik ise, ê ünlüsünün bazı biçim veya sözcüklerde i olarak telaffuz edilmesi.

Kuzey ve Güney	nêm	sêm	hirê	nê-	bıgêr-/bıcêr-	sıpê	miyanên/wertên
Merkez (çoğunluk)	nim	sim	hiri	ni-	bıgir-	sıpi	miyanin
Anlam	yarım	gümüş	üç	olumsuz öneki	almak (istek kipi)	beyaz	ortadaki

Bu ses Eski İrancada ve Eski Farsça'da ei iken Avestada eē, Sanskritte ve Pehlevicede ē olarak seslenilirdi^Wiktionary (örn. Avesta speēte-, Sanskrit śvēté, Pehlevice spēt 'beyaz').

• Doğu-Dersim ve Palu-Bingöl ağızlarında da ê ünlüsü kelime başında ve arasında [ye] şeklinde telaffuz edilmekte.

Normal Zazaca	Değişmiş Zazaca	Anlam
dês	dyes	duvar
asmên	asmyen	gökyüzü

• Güney Zazacasına ve bazı geçiş şivelerine has olan özelliklerden biri de isim ve sıfat tamlamarında izafet –ê, –a ve –o ile tamlanan ad arasına 2. halde (dolaysız nesne ve ergatif halinde özne hariç) –d-’nin girmesi:

Kuzey	Merkez	Güney	Anlam
lazê mı lazê to rê vano	laci mı laci tı ri vun	lajê mı lajdê to rê vano	oğlum oğluna diyor

Aynı d biçimi, Batı-Dersim dışında Kuzey’deki diğer ağızlarda 2. şahısta kullanılan d-dir: dey, dae, dinan (dine) “onun (eril, dişil), onların”.

• Merkezi Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik de, belirsizlik tanımlığı (article) –ê, Merkez’de (-êk).

Kuzey	Güney	Merkez	Anlam
rozê	rojê	rocêk	bir gün

Farsçada -ī şeklinde mevcut (örn. rūzī روزی “bir gün”). Kürtçede Merkez Zazacasında gibi -ek/-êk'tir, yukarda değinilen isim ve sıfat türetme eki -(e)k ilave edilmiştir.

• Bir de Merkez’de çoğu ağızlarda iyelik izafetinin eril –i, dişil –ê ~ -ay olduğu, kimi ağızlarda ise eril ve dişil izafet ekinin –ê’de eşleştiği görülmekte.

Kuzey ve Güney	Merkez	Anlam
embazê mı	embazi mı	(erkek) arkadaşım
embaza mı	embazê mı	(kız) arkadaşım

• Güney Zazacasında tek heceli fiil takıları (preverbs) şimdiki zamanda da çekimlenen fiil ile bitişik kalır, örn. Çermik kêber abeno, Hozat ve Bingöl (ki)ber beno a “kapı açılıyor”.

• Kuzey ağızları arasında yer alan Dersim Zazacası, Batı (Hozat, Ovacık, Çemişgezek) ve Doğu-Dersim (Mameki, Nazımiye, Mazgirt, Güney-Pülümür) ağızlarından oluşur. Dersim ağızlarında olan en belirgin özellik ise, sızıcı (spirant) sesler olan s : ş ve z : j ile birlikte patlamalı-sızlamalı (affricate) ç [tsh : tšh], çh [ts : tš] ve c [dz : dž] ünsüzlerin sesbirimsel değişke veya çevresel üye (complementary distributed allophones) olarak karşı karşıya olmasından ötürü oluşan yenilenmiş bir ses yapısına sahip olmasıdır. Ş ve j sesleri sadece belirli şartlar altında, i, ü veya ê ’nin damaksıl varyantı [ye]’den önce geldiğinde ortaya çıkar.

Diğer ünlüler önünde yer alan s veya z seslerinden kaynaklı olarak ç, çh ve c ünsüzleri de [tsh], [ts] ve [dz] şekliyle belirmiştir. Dersim, Erzincan’ın çoğu, ayrıca Tekman ve kısmen Hınıs, Koçgiri’nin de Çarekan ağzı bu özelliğe sahiptir.

Normal Zazaca	şane	siya	zıwa	ca /dja/	çı /tşı/
Varto ağzı	şane	sia	züa	ca /dja/	çı /tşı/
Dersim ağzı	sane	şia	jüa	ca /dza/	çı /tsı/
Anlam	tarak	kara	kuru	yer	ne

Bu özelliğin kazanılmasında Ermenice’nin payı olduğu söylenebilir.

Diyarbakır-Çermik ve Adıyaman-Gerger’in bazı ağızlarının ses yapısı kısmen Dersim’inkinden farklıdır: ş ve j seslerinin hiç bulunmaz ve de ç ve c ünsüzlerinin bilinen /tş/ ve /dj/ şeklinde telaffuz edilir. (bak. Keskin (2008: 163)

Zazacanın Dilbilgisi Yapısı ve Kelime Hazinesi

Zazacanın komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

Dilin ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmekte ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü –ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe, Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürüdür, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Eski/Orta İranca’nın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Eski İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır.

Eski İrani dönemin sonuna doğru ve orta İrani dönemin başlagıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin bükünlü halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir . Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilir.

Çağrı hali diye bilinen vocative’i saymayacak olursak, Zazacada olan 2 hal (yalın, casus rectus, ve bükünlü casus obliquus) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır.

İsim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelir, sıfat da isimle birlikte çekilir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n)

Eski ve Orta İrani dönemden kalma diğer bir özellik de, fiilin edilgen çatısı (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulması. Eski Hint-İrani edilgen soneki -ya-, Pehlevice’de bulunan –īh- şekline yansıması Zazacada –i- ile mevcut: Nan werino (weriyeno). “ekmek yeniliyor”.

İsim ve şahıs zamirlerinden öte fiil çekiminde de Merkez ve Güney’de 2. ve tüm şivelerde 3. kişide de eril ve dişil olarak cinsiyet farkı belirmekte: O vano, a vana “o (erkek) söylüyor, o (bayan) söylüyor”. Şahıs zamirlerinde ise tipik Batı İrani yapısı belirmektedir: yalın hal : bükünlü hal: ben ez : mın, sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ ine

İşaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o; Türkçe’de de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece var. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk düşerken, yakın derece için Kuzey ve Güney-Zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; bükünlü halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” iken, Merkez Zazacasında yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılır. Kuzeyde a-, Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.

Fiilde şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi mevcut; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Eski İranca bar-, proto Hint-Avrupaca *bher-.

Görülen (hikayeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de Partça’da olan Past Optative ahēndē(h) ile alakalı olması muhtemel.

Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiler sınırlı bir şekilde mevcut ve dilde takı olarak algılanmamakta. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kağıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcut (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek” : era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.

Zamirler

Kişi	Zazaca	Talişçe	Farsça	Türkçe
Kişi Zamirleri
1.Tekil.	ez	ez	men	ben
2.Tekil.	tı	te	to	sen
3.Tekil.	o	ev	u	o(eril)
3.Tekil.	a	ev	u	o(dişil)
1.Çoğul.	ma	ema	mā	biz
2.Çoğul.	şıma	şema	şomā	siz
3.Çoğul.	ê	evon	işān, inhā	onlar
İyelik Zamirler(Eğik Zamirler)
1.Tekil.	mı(n)	me(n)	men	benim,bana,beni
2.Tekil.	to	te	to	senin,sana,seni
3.Tekil.	ey	ey	u	onun,ona,onu(eril)
3.Tekil.	ae	ey	u	onun,ona,onu(dişil)
1.Çoğul.	ma	ema	mā	bizim,bize,bizi
2.Çoğul.	şıma	şema	şomā	sizin,size,sizi
3.Çoğul.	inan	evon	işān, inhā	onların,onlara,onları pl.

Zazaca ve Hint-Avrupa Dillerinde Sayılar

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Zazaca ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir.Aynı kökten gelen Zazaca ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca ya da Almanca ve İngilizce arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir.

Türkçe	Zazaca	Farsça	Rusça	Yunanca	İtalyanca	İspanyolca	Almanca	Fransızca	İngilizce
bir (1)	ju/yew	yek	odin	ena	uno	uno	eins	un	one
iki (2)	di	do	dva	dyo	due	dos	zwei	deux	two
üç (3)	hri	se	tri	tria	tre	tres	drei	trois	three
dört (4)	çeher	çahar	çetyre	tesera	quattro	cuatro	vier	quatre	four
beş (5)	ponc	penc	pyatʹ	pende	cinque	cinco	fünf	cinq	five
altı (6)	şeş	şiş	shestʹ	eksi	sei	seis	sechs	six	six
yedi (7)	hewt	heft	semʹ	epta	sette	siete	sieben	sept	seven
sekiz (8)	heyşt	heşt	vosemʹ	okto	otto	ocho	acht	huit	eight
dokuz (9)	new	noh	devyat	ennia	nove	nuevo	neun	neuf	nine
on (10)	des	deh	desyatʹ	dheka	dieci	diez	zehn	dix	ten
yirmi (20)	vist	bist	dvadtsatʹ	eíkosi	venti	veinte	zwanzig	vingt	twenty

Zazaca ve Hint-Avrupa Dilleri Arasındaki Benzer Kelimeler

Hint-Avrupa dil ailesine bağlı olan Zazaca başta Farsça olmak üzrere kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Farsça,Rusça,Yunanca,İtalyanca,İspanyolca,Fransızca,Almanca ve İngilizce ile büyük benzerlikler arz eder.Fakat zaman içinde bu dil ailesindeki dillerdeki bazı kelimeler büyük değişme uğramıştır.Örneğin Eski Farsça'da Dem anlamına gelen zaman kelimesi değişerek bugün Vakht halini almıştır ya da Eski İtalyanca'da ondört anlamına gelen kwatˈtorditi kelimesi zaman içinde değişerek quattordici halini almıştır.

Türkçe	Zazaca	Farsça	Rusça	Yunanca	İtalyanca	İspanyolca	Fransızca	Almanca	İngilizce
Baba	Pi/Pêr	Pidar	Otets	Pateras	Padro	Padre	Pére	Vater	Father
Anne	May/Mae	Mader	Mat	Mitera	Madre	Madre	Mére	Mutter	Mother
Erkek Kardeş	Bra	Brader	Brat	Adelfos	Fratello	Hermano	Frére	Bruder	Brother
İsim/Ad	Nome	Nam	İmya	Onoma	Nome	Nombre	Non	Name	Name
Dudak	Lew	Leb	Guba	Cheíli	Labbro	Labio	Lévre	Lippe	Lip
Ben	Ez	Men	Ya	Ego	Io	Estoy	Je	Ich	I
Sen	Ti/To/Tu	To	Ti	Eseis	Ti/Te	Te/Ti/Tu	Tu/Toi	Du	You
Biz	Ma	Ma	My	Emais	Nois	Nosotros	Nous	Wir	We
Benim	Min	Men	Moĭ	Mou	Mio	Mi	Mon	Mein	My
Evet	Ya	Beli	Da	Nai	Si	Si	Vui	Ja	Yes
Hayır	Ne	Ne	Ne	Ochi	No	No	Non	Nein	No
İçinde	Dı	Der	-	-	Di	De	De	At	Bei
Ceylan	Ğezale	Gazal	Gazel	Kazélla	Gazzella	Gacela	Gazelle	Gazelle	Gazelle
Kapı	Der	Der	Dvar	Pórta	Porta	Puerta	Portre	Tor	Door
Ayak	Pa/Ling	Pa	Podnozhie	Pódi	Piede	Pata	Pied	Fuß	Foot/Leg
Tırnak	Nengû	Nahan	Nogot	Nýchi	Unghia	Uña	Ongle	Nagel	Nail
Göbek	Nake	Naf	Pup	Afalos	Ombelico	Ombligo	Nombril	Nabel	Navel
Diş	Dından	Dedan	Zub	Dónti	Dente	Diente	Dent	Zahn	Dental
Yeryüzü	Erd	Eradi	-	-	-	-	-	Erde	Earth
Yıldız	Astare	Sitare	-	Astéri	Astro	Estrella	Astre	Stern	Star
Yeni	Newe	Nev	Novyi	Néos	Nuovo	Nuevo	Nouveau	Neu	New
Dolu	Pir/Pur	Pur	Polnyi	Pliri	Pieno	Pleno	Plein	Prall	Full
Sivilce	Pusige	Chavash	Pryshch	Pyo	Pus	Pus	Pus	Pustel	Pus/Pimple
Büyük	Gırd	Bozorg	Gromnyi	Megálos	Grande	Gran	Grande	Groß	Great
Köprü	Pırd	Pal	Bridzh	Géfyra	Ponte	Puente	Pont	Brücke	Bridge
Kedi	Kitik	Gerbe	Kot	Gata	Gatto	Gato	Cat	Kitty	Kätzchen
Kurt	Verg	-	Volk	-	-	-	-	Wolf	Wolf
Tavuk	Kerge	-	Kuritsa	Kotópoulo	-	-	-	Küken	Chicken
Karınca	Murcele	Meverçe	Muravyei	-	-	-	Amerse	-
Maymun	Meymun	Meymun	Maimou	-	Scimmia	Mono	-	Monkey
Cadde	Rae	Rah	Doroga	Drómos	Strada	Ruta	Rue	Strabe	Road
Bina	Bon	Bina	-	-	-	-	Bâtiment	Baun	Build
Çabuk/Hızlı	Rew	-	-	-	Rapido	Rápido	Rapide	Rasch	Rapid
Şaka	Lex/Leq	Lakh	-	gLénti	Allodola	Alondra	Alouette	Lerche	Lark
Ses	Vac	Ava	-	-	Voce	Vaz	Voix	-	Voice
Ölü/Ölmek	Merd	Mord	Mertvyi	-	Morto	Muerto	Mort	Mord	Murder
Adam	Merdom	Merd	Muzh	-	Maschio	Macho	Mari	Mann	Man
Sıra	Rêz	Rotbe	Rang	-	Rango	Rango	Rang	Rang	Rank
Dev	Giz	Gevel	Gigant	Gigas	Gigante	Gigante	Geant	Gigant	Giant
Dul	Viya	-	Vdova	-	Vedova	Viuda	Veuve	Witve	Widow
Fare	Mere	Mosh	Mysh	-	Mouse	-	-	Maus	Mouse
İnce	Tenik	Tenek	Tonki	-	-	-	-	Dünn	Thin
Kaş	Buri	Ebru	Brov	-	-	-	-	Brau	Brow
Limon	Limon	Limun	Limon	Lemoni	Limone	Limón	-	-	Lemon
Pirinç	Rız	Berinc	Ris	Rizi	Riso	Arroz	Riz	Reis	Rice
Fasulye	Bagile	Baghla	Bob	-	-	Haba	-	Bohne	Bean
Bamya	Bamyaye	Bamye	Bamiya	Bamia	-	-	-	-	-
Su	Aw	Ab	-	-	Acqua	Agua	Aqua/Eau	Aqua/Water	-

Zaza alfabesi

1: Jacobson Alfabesi Zaza Alfabesi 32 harften oluşmaktadır. Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı Jacobson Alfabesi olarak da bilinir. Alfabedeki 32 harf şunlardır:

A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

(î harfi de kullanılır. Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

I harfi Zazaca'da sözcük başına gelmez. Ayrıca bu alfabe dışında Vate Grubu olarak bilinen Stockholm merkezli bir Zaza grubu vardır ki; yayınlarında Bedîrxan Alfabesi'ni kullanırlar. Bu alfabede bazı harfler ve anlamları şöyledir; î=i, i=ı, û=ü/uı. Zazaca'nın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan standart bir alfabesi henüz yoktur; genelde Jacobson alfabeleri kullanılırlar.

2: Bedirxan Alfabesi

A B C Ç D E Ê F G H İ Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Ê Fransızcadaki "é" sesini verir: été. Q Arapcadaki "kaf" sesini verir: kanun, kalem. U : W+I sesini verir W Azericedeki "w" sesini verir: watan X Türkmencedeki "x" sesini verir: xeber

Zaza Edebiyatı

İlk Zazaca kitap , Osmanlı döneminde Rusya'ya savaşa gönderilen Zazaca dilini inceleyen dilbilimci Peter Lerch tarafindan 1850 yılında yazılmıştır. Diğer iki önemli eser dini kitaplardır. "Mewlid" adında iki kitap, ilki "Ahmedé Xasi" tarafından 1899'da ve diğeri "Osman Efendio Babıc" tarafından 1933'de Şam'da yayınlanmıstır.

Zazaca Latin harfleri ile Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından yazılmıştır. Ardından İstanbul'da Zazaca kitap ve dergiler çıkarılmıştır.2004'te yapılan AB uyum paketlerinden sonra, TRT Pazartesi günleri otuz dakikalık Zazaca yayın yapmaktaydı. TRT-6 'nın kurulmasından sonra bu yayınlar günde 10 dk Zazaca haber şeklinde bu kanala kaydırıldı. Ayrıca Yol TV, Su TV gibi Alevi televizyonlarında Zazaca müziğe yer verilmektedir.Diğer alevi yayını yapan kanallarda da yer yer zazaca yayınlar yapılmaktadır.

Avrupa'da çıkan Ware, Tija Sodıri, Kormışkan, Piya, Ayre, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vate gibi dergiler dışında, İstanbul'da Tij Yayınları ve Vate Yayınları tarafından Zaza dilinde kitaplar yayınlanmaktadır. Ayrıca Yılmaz Güney'in Duvar filmi, tarihte Zazaca'nın sinemada kullanıldığı ilk film olması nedeniyle önemlidir. Zazaca'nın kullanıldığı diğer filmler arasında şunlar sayılabilir.

• Beyaz Melek, Mahsun Kırmızıgül
• Tüyü Takip Et (Perre Dıma So), Nuray Şahin (İlk Zazaca uzun metrajlı film olarak kabul edilmektedir; Zazaca-Almanca)
• Şıhsenem, Star Tv (dizi müziği)
• Can Baz (belgesel)
• Was (Ot) (belgesel), Caner Canerik.
• Dersim 38 (belgesel)

Zazaca yazıya geç geçirildiği için sözlü edebiyatı oldukça zengindir.Zazaca'da deyr(türkü), kılam(şarkı), dêse(ilahi), şanke(fabıl), hêkati(öykü), qesê werênan(atasözleri ve deyimler)... gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır.

Bazı Zazaca kelimeler ve Türkçe karşılıkları

Namê to çıko?/çıto?/çıçiyo? : adın ne?
Namê şıma çıko?/çıto?/çıçiyo? : isminiz nedir?
Tı çend serriyi" Tı çond serriya? : kaç yaşındasın?
Senêna, weşa? / çıturia, wesa? / Tı senina hola ?: nasılsın iyimisin?
bayanlar için Senini,weşi? :nasılsın , iyi misin? erkekler için Tı weş be / berxudar be : sağol, (teşekkür).
Teşekur keno / tesekur kon : teşekkür ederim.
Homa to ra razi bo : Allah senden razı olsun.
" ina çınaw Ino çınawo? / No çıko? / na çıço: bu nedir?
Tı se kena ? : ne yapıyorsun?<bayanlar için> tı keni? ne yapıyorsun (erkekler için) Sıma xêr ame/ Sıma xêr amey : Hoşgeldiniz
est/ esto ( erkek) / esta (kadın) : var
çin/ çino ( erkek) / çina ( kadın) : yok
Heya / ya : evet
Nê : hayır
şo : git
bê : gel
vace / vaje / vaze : söyle
Tı sa vana / Tı se vuni : Ne diyorsun?
bon : ev (inşaat) (ing: house)
çê/keye : ev (ing: home)

• renkler

khewe / moy/kesk : mavi
khewe / kıho / zırg : yeşil
gewr : gri
çeqer / zerd : sarı
sur : kırmızı
sis / sıpê / 'sıpi' : beyaz
şao / şia : siyah
qewa : kahverengi
khez / khej : sarışın (insanlar için)

• akrabalık

mae / may / dae : anne
piye / pêr ' : baba
wae / way : kızkardeş
bıra : erkek kardeş
ma u pi : ebeveyn
dad / ded : amca
najni / dadcéni / naçıki : amcanın karısı
xal : dayı
xalcêni : dayının karısı
emé/amıke : hala
yayıké / xalıke : teyze =veyvıke- : gelin zama - damat

Zazaca	Türkçe	Kürtçe	İngilizce	Farsça
balışna	yastık	Balgeh, Baliv	pillow	bâleş
şikiyayene	yapabilmek	kanîn	can	şeveden
uca-uja	ora-bura	vêder-wêder/êre	here	anca-inca
şıma kerdêne	siz yapıyordunuz	we dikir	you were doing	şoma kerdenîd
e/a nêşeno	o yapamıyor	ew nikane	he cant	u nêmişeved
herinayene	Satın almak	kirîn	buy	xariden
esto	var	heye	available	hest
masayene	Şişmek	Verimîn	to swell	Amasadan
bermaene	ağlamak	girîn	cry	gerye kerden
şımıtene	İçmek	vexwarin	drink	aşamiten
mı rê	Bana	ji min re	to me	man ra
to rê	sana	ji te re	to you	to ra
şıma rê	size	ji we re	you	şoma ra
ma rê	bize	ji me re	us	ma ra
biya!	getir	wêne!/bîne!	you bring!	biya!
ewro tu çıturiya/senêni	bugün nasılsın	Îro tu çerî/çitolî/çawanî	How are you today?	Emruz to çetori?
waştene	İstemek	Xwestin/Wîştin	To want	Xâsten
amordene	Saymak	Hejmartin	Count	Şamorden
namê şıma çıyo?	Adınız nedir?	Navê we çiye?	What is your name?	Name şoma çist?
rêsnayene	yetiştirmek	giyandin	bring up	resaden
girewtene	almak	standin/girtin	take	gireften
kerdene	yapmak, etmek	kirin/kirdin	do	kerden
merdim/merdek	adam, insan	mirov/meriv/meri/ademîzad/ade-merîk	people	merdum
estor	at	hesp	horse	asp / astar
ungur	üzüm	tirî	grape	engur
ardene	getirmek	anîn	bring	averden
heq / Homa /caro	tanrı	xwedê/xudâ/yezdan	god / deity	xoda
bêçık / Gışt (êngışt)	parmak	tili/bêçî	finger	angoşt
mase / Mosa	balık	masî	fish	mahi
tari	karanlık	tarî/tîrîc	dark	tarîk
vızêri	dün	duh/dwêne	yesterday	dirouz
waşti	sözlü / nişanlı	dergistî	fiance	nâm-zad
xoz	domuz	beraz/werez	pig	xok

Zazaca Üzerine Yapılan Bilimsel Çalışmalar

• Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg.
• Mann, Oskar / Hadank, Karl (1932): Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig.
• Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan
• Jost, Gippert. (1996) "Zazaca’nin Tarihsel Gelisimi" Frankfurt University
• Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg
• Asatrian, Garnik. S. / Gevorgian, N. Kh. (1988):“ Zāzā Miscellany: Notes on some religious customs and institutions.“ In: Hommage et Opera Minora (Acta Iranica). Volume XII. Leiden.
• Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology
• Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University
• C.M. Jacobson: Rastnustena Zonê Ma - Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1993, Bonn
• C.M. Jacobson: Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1997, Bonn.
• Sandonato, M. (1994): Zazaki. Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. 125-142. Amsterdam.
• Gippert, Jost (2007/2008): Zur dialektalen Stellung des Zazaki: Die Sprache. Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden.

Kaynakça

• Extra, Guus. and Gorter Durk. (2001) The Other Languages of Europe.
• Raymond Gordon, Jr. (2005) Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
• Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
• http://www.zazaki.de , Zazas and Zazaki. (Zaza Edebiyatı)
• Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.

İlgili konular

• Zazalar
• Hint-Avrupa dil ailesi
• Kürtçe
• Farsça