Zazaca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Zazaca
'Zazaki'
Konuşulduğu ülkeler Türkiye, Avrupa'daki Zazalar, Gürcistan, Kazakistan, ABD
Konuşan kişi sayısı 730.705 (anadil olarak)
1.114.000[1]-2.000.000[2]
Sıralama 182
Dil grubu sınıflandırması Hint-Avrupa dil ailesi
Hint-İran dilleri
İrani diller
Kuzeybatı İrani
Zazaca
Resmî durum
Dili düzenleyen kurum Zaza Dil Enstitüsü (Frankfurt)
Alfabe Latin alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1 -
ISO 639-2 zza
SIL zza (genel)
diq (Güney Zazaca)
kiu Zaza DialectsMap-5.gif
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız.
Ayrıca bakınız: DilDil aileleri

Zazaca; (Kırmancki, Dımılki, Zazaki) Türkiye’de özellikle İç Doğu Anadolu'da (Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu) ve İç Anadolu bölgelerinde, ve göç nedeniyle bazı Avrupa ülkelerinde de konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Kuzeybatı-İrani bir dildir. Zazalar kendi dillerini Zazaki, Kırmancki, Dımılki, Kırdki, Zonê Ma olarak adlandırırlar ve dilbiliminde de daha çok Zazaki ve Dımli olarak tanınır.

Konu başlıkları

[değiştir] Dağılım

Bakınız: Zazalar maddesi

Zazaca'nın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazalar ın en yoğun olarak yaşadığı yerler :

  1. Tunceli (bütün ilçelerde)
  2. Bingöl (bütün ilçelerde)
  3. Elazığ (doğu bölgesi,kuzeyi ve güneyi)
  4. Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp, Hazro)
  5. Urfa (Siverek, Hilvan ilçeleri)
  6. Muş (Varto ilçesi)
  7. Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri)
  8. Adıyaman (Gerger ilçesi)
  9. Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı, Refahiye ve yer yer diğer ilçelerde )
  10. Batman (Batman, Sason)
  11. Bitlis (Mutki, Tatvan)
  12. Malatya (doğu bölgesi)
  13. Ardahan (Göle'nin iki köyünde)
  14. Aksaray (Ekecik bölgesinde 39 köyde)
  15. Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ilçelerinde)

[değiştir] Sınıflandırılması

Zazaca dilbiliminde Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İrani (Ari) ana grubunun İrani branşına ait olarak sınıflandırılır[3]. İrani grubunun içinde Kuzeybatı dalına hesaplanır, burda Gorani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan jenetik grubunu oluşturur[4]. Alman dilbilimcisi Prof. Dr. Jost Gippert[5] ve LeCoq Beluçi dilini de aynı alt gruba sayar ve bu gruba tarihi Hyrkania bölgesini anımsatan Hyrkan dilleri adını verir. Hazar Denizi kıyısındakı konuşulan Kuzey-Batı-İrani dilleri de Zazacaya gramer ve sözcük bakımından büyük bir benzerlik arzeder. Zazacanın Kürtçeyle ilişkisi akraba diller arasındaki olan düzeydedir (örneğin Almanca-İngilizce). İlken Peter Lerch ve Oskar Mann/Karl Dahank gibi araştırmacılar çalışmalarıyla Zazacanın başlı başına bir dil olduğunu ispat edebilmişlerdir[6][7]. Lehçe olduğu yanlışına İranoloji dilbiliminin başlangıçlarında Zazacanın yapısını tam olarak araştırmış olmayan bilimciler kapılmıştır. Misal olarak 1864 yılında F. Müller Zazcanın ve Kürtçenin Yeni Farsçanın birer lehçeleri oldukları görüşünü savunmuştur.

Zazaca ve öbür Kuzeybatı-İrani dillerinin ayrıntılı sınıflandırılması:

  • Kuzey-Batı-İrani   24 dil, 31 Mio. konuşan
    • Medce: Medce † (Eski İranca)
    • Partça: Partça: † (Orta İranca)
    • Hazar grubu
    • Kürtçe-Merkez İranca
      • Kürtçe: Kurmanci (15–20 Mio.), Sorani (4 Mio.), Güney Kürtçe (3 Mio.)
      • Merkez İranca: Tafreşi, Mahallati-Çunsari, Kaşani-Natanzi, Gazi, Yazdi-Kermani-Nayini, Kaviri, Sivendi
    • Zaza-Gorani: Zazaca (1,5 Mio.), Goranca (Bacelani, Şabaki, Hewrami ves.) (400.000–500.000)
    • Beluçi: Beluçça (6 Mio.)

[değiştir] Lehçeler

[değiştir] Gruplar

Prof. Dr. Ludwig Paul[8] ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü’ne[9] göre Zazaca üç ana lehçeye ayrılır, bunun yanı sıra özel bir konuma sahip olan ve hiç bir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcut. Bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimlerine uğramışlardır, telaffuz farkından öte Zaza lehçeleri sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. Zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiştir, ya tam unutulmuştur ve başka kelime biçimlerine değiştirilmiştir ya da kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür. Zazaların üç mezhebe (Şafi, Hanefi, Alevi) bölünmesi lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Zaza ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da var, bazı yöreler komşu dillerden daha çok etkilenebilmiştir. Örneğin Dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır, bundan Ermenicenin sorumlu olduğu tahmin ediliyor. Aynı lehçe grubuna ait olan Varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır.

Lehçeler:

  • Kuzey Zazacası: Dersim, Erzincan, Gümüşhane (Kelkit), Varto, Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale, Sivas (Koçgiri ve Karabel)
  • Merkez Zazacası: Palu-Bingöl, Hani, Elazığ, Piran (Dicle)
  • Güney Zazacası: Çermik, Siverek, Gerger, Çüngüş
  • Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız
  • Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden

[değiştir] Özekllikler

Kuzey Güney ve Merkez Anlam
doman qeçek, qıc, tût, leyr “çocuk”
nas kerdene şınasnayış, sılasnaene “tanımak”
bazar bazar, kırê, kıri (< Erm. < Yun.) “pazar”
nia daene, sêr kerdene, qayt k. cı ra ewniyaene, cı onyayış “bakmak”
werte (< Trk.) miyan “orta, ara”
thal veng “boş”

Kuzey, Merkez ve Güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir.

  • Kuzey lehçesinin en önemli özelliği k ve g ünsüzlerini bir ê veya i ünlüleri yanına geldiğinde palatize etmesidir (damaksıllaştırma). Fakat bu k/g sesini Hozat ve Kiğının bazı köyleri koruyabilmiştir.
Kuzey (genel) çê çêna çêf (< Ar.) cên- cênc (< Trk.) cêraene ci
Kuzey (azınlık) kêna kêf gên- gênc gêraene gi
Güney ve Merkez keye keyna keyf gên- gênc geyraene, geyrayış gi/gı
Anlam ev kız keyif almak (şmdk. zmn.) genç dolaşmak dışkı

Örneklerdeki sözcükler Orta İranca, Eski İranca ve Eski Hintçede de k/g ile başlardı (örneğin Avesta/Sanskrit kenyā[10] 'kız', Pehlevice gertīten 'dolaşmak').

  • Kuzey ve Güneyde iki boyutlu mastar varken (-ene fiil için, -ış isim için) Merkezde tek bir biçime indirilmiştir.
Kuzey ve Güney Merkez Anlam
vuriya-ene vuriya-y-ış değişmek
vuriya-y-ış vuriya-y-ış değişim

Bunun Farsçada karşılığı -en ve -ëš'tir (örnek: dānëst-en دانستن 'bilmek', dān-ëš دانش 'bilgi'), Pehlevicede -ten ve -išn[11] (örnek: germ xwerišn 'sıcak yemek', xwerten 'yemek' fiili) olarak geçer. Türkçe -iş ile benzerlik tesadüftür.

  • Merkez Zazacasını öbür lehçelere karşı arkaik yapan Orta Çağ İrancasından kalmış yew 'bir' rakamanı kullanmasıdır.
Kuzey Güney Merkez Anlam
jü, zû jew (eril), jû (dişil) yew (> yo) bir

Partça'da bu rakam ēw[12], Pehlevicede ēwek Nişanyan olarak kayıtlı (Farsça/Kürtçe yek bundan türeme), ikisi Eski İranca eive- şekline dayanır. Farsçada sıfat ve isim türetme eki -ekNişanyan takılmıştır.

  • Dahi bağlacı her lehçede ayrı bir ses yapısı gösterir.
Kuzey Güney Merkez Anlam
ki ji zi de, dahi

Diyarbakır Kulp’ta da ki, tek tük olarak Bingöl’ün de bazı ağızlarında zi ki şeklinde var. Bazı ağızlardaki ji varyantı ise Kürtçeden alınmıştır.

  • Merkez Zazacası (Palu-Bingöl ağzı ve kısmen Diyarbakır) kelimelerin sonunda Eski İranca ç'den (örn. Soğdca rōč 'gūn' Nişanyan) türemiş olan c sesini korurken Kuzeyde z veya dz'ye dönüşür, Güneyde j olur. Bu erteleme yabancı uyruklu kelimelerde de görünür.
Merkez ruec/roc zewec (< Ar.) sac (< Trk.) lac vac- dec poc-
Güney roj zewej saj laj vaj- dej pewj-
Kuzey roz zewez saz laz vaz- dez poz-
Anlam güneş evlilik sac oğul söylemek (istek kipi) acı pişirmek (istek kipi)
  • Palu-Bingöl Zazacasını esas alacak olursak, Merkez’i Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik ise, ê ünlüsünün bazı biçim veya sözcüklerde i olarak telaffuz edilmesi.
Kuzey ve Güney nêm sêm hirê nê- bıgêr-/bıcêr- sıpê miyanên/wertên
Merkez (çoğunluk) nim sim hiri ni- bıgir- sıpi miyanin
Anlam yarım gümüş üç olumsuz öneki almak (istek kipi) beyaz ortadaki

Bu ses Eski İrancada ve Eski Farsça'da ei iken Avestada , Sanskritte ve Pehlevicede ē olarak seslenilirdiWiktionary (örn. Avesta speēte-, Sanskrit śvēté, Pehlevice spēt 'beyaz').

  • Doğu-Dersim ve Palu-Bingöl ağızlarında da ê ünlüsü kelime başında ve arasında [ye] şeklinde telaffuz edilmekte.
Normal Zazaca Değişmiş Zazaca Anlam
dês dyes duvar
asmên asmyen gökyüzü
  • Güney Zazacasına ve bazı geçiş şivelerine has olan özelliklerden biri de isim ve sıfat tamlamarında izafet –ê, –a ve –o ile tamlanan ad arasına 2. halde (dolaysız nesne ve ergatif halinde özne hariç) –d-’nin girmesi:
Kuzey Merkez Güney Anlam
lazê mı lazê to rê vano laci mı laci tı ri vun lajê mı lajdê to rê vano oğlum oğluna diyor

Aynı d biçimi, Batı-Dersim dışında Kuzey’deki diğer ağızlarda 2. şahısta kullanılan d-dir: dey, dae, dinan (dine) “onun (eril, dişil), onların”.

  • Merkezi Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik de, belirsizlik tanımlığı (article) –ê, Merkez’de (-êk).
Kuzey Güney Merkez Anlam
rozê rojê rocêk bir gün

Farsçada -ī şeklinde mevcut (örn. rūzī روزی “bir gün”). Kürtçede Merkez Zazacasında gibi -ek/-êk'tir, yukarda değinilen isim ve sıfat türetme eki -(e)k ilave edilmiştir.

  • Bir de Merkez’de çoğu ağızlarda iyelik izafetinin eril –i, dişil –ê ~ -ay olduğu, kimi ağızlarda ise eril ve dişil izafet ekinin –ê’de eşleştiği görülmekte.
Kuzey ve Güney Merkez Anlam
embazê embazi (erkek) arkadaşım
embaza embazê (kız) arkadaşım
  • Güney Zazacasında tek heceli fiil takıları (preverbs) şimdiki zamanda da çekimlenen fiil ile bitişik kalır, örn. Çermik kêber abeno, Hozat ve Bingöl (ki)ber beno a “kapı açılıyor”.
  • Kuzey ağızları arasında yer alan Dersim Zazacası, Batı (Hozat, Ovacık, Çemişgezek) ve Doğu-Dersim (Mameki, Nazımiye, Mazgirt, Güney-Pülümür) ağızlarından oluşur. Dersim ağızlarında olan en belirgin özellik ise, sızıcı (spirant) sesler olan s : ş ve z : j ile birlikte patlamalı-sızlamalı (affricate) ç [tsh : tšh], çh [ts : tš] ve c [dz : dž] ünsüzlerin sesbirimsel değişke veya çevresel üye (complementary distributed allophones) olarak karşı karşıya olmasından ötürü oluşan yenilenmiş bir ses yapısına sahip olmasıdır. Ş ve j sesleri sadece belirli şartlar altında, i, ü veya ê ’nin damaksıl varyantı [ye]’den önce geldiğinde ortaya çıkar.

Diğer ünlüler önünde yer alan s veya z seslerinden kaynaklı olarak ç, çh ve c ünsüzleri de [tsh], [ts] ve [dz] şekliyle belirmiştir. Dersim, Erzincan’ın çoğu, ayrıca Tekman ve kısmen Hınıs, Koçgiri’nin de Çarekan ağzı bu özelliğe sahiptir.

Normal Zazaca şane siya zıwa ca /dja/ çı /tşı/
Varto ağzı şane sia züa ca /dja/ çı /tşı/
Dersim ağzı sane şia jüa ca /dza/ çı /tsı/
Anlam tarak kara kuru yer ne

Bu özelliğin kazanılmasında Ermenice’nin payı olduğu söylenebilir.

Diyarbakır-Çermik ve Adıyaman-Gerger’in bazı ağızlarının ses yapısı kısmen Dersim’inkinden farklıdır: ş ve j seslerinin hiç bulunmaz ve de ç ve c ünsüzlerinin bilinen /tş/ ve /dj/ şeklinde telaffuz edilir. (bak. Keskin (2008: 163)

[değiştir] Zazacanın Dilbilgisi Yapısı ve Kelime Hazinesi

Zazacanın komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

Dilin ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmekte ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü –ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe, Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürüdür, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Eski/Orta İranca’nın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Eski İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır.

Eski İrani dönemin sonuna doğru ve orta İrani dönemin başlagıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin bükünlü halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir . Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilir.

Çağrı hali diye bilinen vocative’i saymayacak olursak, Zazacada olan 2 hal (yalın, casus rectus, ve bükünlü casus obliquus) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır.

İsim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelir, sıfat da isimle birlikte çekilir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n)

Eski ve Orta İrani dönemden kalma diğer bir özellik de, fiilin edilgen çatısı (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulması. Eski Hint-İrani edilgen soneki -ya-, Pehlevice’de bulunan –īh- şekline yansıması Zazacada –i- ile mevcut: Nan werino (weriyeno). “ekmek yeniliyor”.

İsim ve şahıs zamirlerinden öte fiil çekiminde de Merkez ve Güney’de 2. ve tüm şivelerde 3. kişide de eril ve dişil olarak cinsiyet farkı belirmekte: O vano, a vana “o (erkek) söylüyor, o (bayan) söylüyor”. Şahıs zamirlerinde ise tipik Batı İrani yapısı belirmektedir: yalın hal : bükünlü hal: ben ez : mın, sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ ine

İşaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o; Türkçe’de de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece var. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk düşerken, yakın derece için Kuzey ve Güney-Zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; bükünlü halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” iken, Merkez Zazacasında yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılır. Kuzeyde a-, Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.


Fiilde şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi mevcut; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Eski İranca bar-, proto Hint-Avrupaca *bher-.


Görülen (hikayeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de Partça’da olan Past Optative ahēndē(h) ile alakalı olması muhtemel.


Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiler sınırlı bir şekilde mevcut ve dilde takı olarak algılanmamakta. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kağıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcut (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek” : era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.


[değiştir] Zamirler

Kişi Zazaca Talişçe Farsça Türkçe
Kişi Zamirleri
1.Tekil. ez ez men ben
2.Tekil. te to sen
3.Tekil. o ev u o(eril)
3.Tekil. a ev u o(dişil)
1.Çoğul. ma ema biz
2.Çoğul. şıma şema şomā siz
3.Çoğul. ê evon işān, inhā onlar
İyelik Zamirler(Eğik Zamirler)
1.Tekil. mı(n) me(n) men benim,bana,beni
2.Tekil. to te to senin,sana,seni
3.Tekil. ey ey u onun,ona,onu(eril)
3.Tekil. ae ey u onun,ona,onu(dişil)
1.Çoğul. ma ema bizim,bize,bizi
2.Çoğul. şıma şema şomā sizin,size,sizi
3.Çoğul. inan evon işān, inhā onların,onlara,onları pl.


[değiştir] Zazaca ve Hint-Avrupa Dillerinde Sayılar

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Zazaca ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir.Aynı kökten gelen Zazaca ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca ya da Almanca ve İngilizce arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir.

Türkçe Zazaca Farsça Rusça Yunanca İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce
bir (1) ju/yew yek odin ena uno uno eins un one
iki (2) di do dva dyo due dos zwei deux two
üç (3) hri se tri tria tre tres drei trois three
dört (4) çeher çahar çetyre tesera quattro cuatro vier quatre four
beş (5) ponc penc pyatʹ pende cinque cinco fünf cinq five
altı (6) şeş şiş shestʹ eksi sei seis sechs six six
yedi (7) hewt heft semʹ epta sette siete sieben sept seven
sekiz (8) heyşt heşt vosemʹ okto otto ocho acht huit eight
dokuz (9) new noh devyat ennia nove nuevo neun neuf nine
on (10) des deh desyatʹ dheka dieci diez zehn dix ten
yirmi (20) vist bist dvadtsatʹ eíkosi venti veinte zwanzig vingt twenty

[değiştir] Zazaca ve Hint-Avrupa Dilleri Arasındaki Benzer Kelimeler

Hint-Avrupa dil ailesine bağlı olan Zazaca başta Farsça olmak üzrere kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Farsça,Rusça,Yunanca,İtalyanca,İspanyolca,Fransızca,Almanca ve İngilizce ile büyük benzerlikler arz eder.Fakat zaman içinde bu dil ailesindeki dillerdeki bazı kelimeler büyük değişme uğramıştır.Örneğin Eski Farsça'da Dem anlamına gelen zaman kelimesi değişerek bugün Vakht halini almıştır ya da Eski İtalyanca'da ondört anlamına gelen kwatˈtorditi kelimesi zaman içinde değişerek quattordici halini almıştır.


Türkçe Zazaca Farsça Rusça Yunanca İtalyanca İspanyolca Fransızca Almanca İngilizce
Baba Pi/Pêr Pidar Otets Pateras Padro Padre Pére Vater Father
Anne May/Mae Mader Mat Mitera Madre Madre Mére Mutter Mother
Erkek Kardeş Bra Brader Brat Adelfos Fratello Hermano Frére Bruder Brother
İsim/Ad Nome Nam İmya Onoma Nome Nombre Non Name Name
Dudak Lew Leb Guba Cheíli Labbro Labio Lévre Lippe Lip
Ben Ez Men Ya Ego Io Estoy Je Ich I
Sen Ti/To/Tu To Ti Eseis Ti/Te Te/Ti/Tu Tu/Toi Du You
Biz Ma Ma My Emais Nois Nosotros Nous Wir We
Benim Min Men Moĭ Mou Mio Mi Mon Mein My
Evet Ya Beli Da Nai Si Si Vui Ja Yes
Hayır Ne Ne Ne Ochi No No Non Nein No
İçinde Der - - Di De De At Bei
Ceylan Ğezale Gazal Gazel Kazélla Gazzella Gacela Gazelle Gazelle Gazelle
Kapı Der Der Dvar Pórta Porta Puerta Portre Tor Door
Ayak Pa/Ling Pa Podnozhie Pódi Piede Pata Pied Fuß Foot/Leg
Tırnak Nengû Nahan Nogot Nýchi Unghia Uña Ongle Nagel Nail
Göbek Nake Naf Pup Afalos Ombelico Ombligo Nombril Nabel Navel
Diş Dından Dedan Zub Dónti Dente Diente Dent Zahn Dental
Yeryüzü Erd Eradi - - - - - Erde Earth
Yıldız Astare Sitare - Astéri Astro Estrella Astre Stern Star
Yeni Newe Nev Novyi Néos Nuovo Nuevo Nouveau Neu New
Dolu Pir/Pur Pur Polnyi Pliri Pieno Pleno Plein Prall Full
Sivilce Pusige Chavash Pryshch Pyo Pus Pus Pus Pustel Pus/Pimple
Büyük Gırd Bozorg Gromnyi Megálos Grande Gran Grande Groß Great
Köprü Pırd Pal Bridzh Géfyra Ponte Puente Pont Brücke Bridge
Kedi Kitik Gerbe Kot Gata Gatto Gato Cat Kitty Kätzchen
Kurt Verg - Volk - - - - Wolf Wolf
Tavuk Kerge - Kuritsa Kotópoulo - - - Küken Chicken
Karınca Murcele Meverçe Muravyei - - - Amerse -
Maymun Meymun Meymun Maimou - Scimmia Mono - Monkey
Cadde Rae Rah Doroga Drómos Strada Ruta Rue Strabe Road
Bina Bon Bina - - - - Bâtiment Baun Build
Çabuk/Hızlı Rew - - - Rapido Rápido Rapide Rasch Rapid
Şaka Lex/Leq Lakh - gLénti Allodola Alondra Alouette Lerche Lark
Ses Vac Ava - - Voce Vaz Voix - Voice
Ölü/Ölmek Merd Mord Mertvyi - Morto Muerto Mort Mord Murder
Adam Merdom Merd Muzh - Maschio Macho Mari Mann Man
Sıra Rêz Rotbe Rang - Rango Rango Rang Rang Rank
Dev Giz Gevel Gigant Gigas Gigante Gigante Geant Gigant Giant
Dul Viya - Vdova - Vedova Viuda Veuve Witve Widow
Fare Mere Mosh Mysh - Mouse - - Maus Mouse
İnce Tenik Tenek Tonki - - - - Dünn Thin
Kaş Buri Ebru Brov - - - - Brau Brow
Limon Limon Limun Limon Lemoni Limone Limón - - Lemon
Pirinç Rız Berinc Ris Rizi Riso Arroz Riz Reis Rice
Fasulye Bagile Baghla Bob - - Haba - Bohne Bean
Bamya Bamyaye Bamye Bamiya Bamia - - - - -
Su Aw Ab - - Acqua Agua Aqua/Eau Aqua/Water -

[değiştir] Zaza alfabesi

1: Jacobson Alfabesi Zaza Alfabesi 32 harften oluşmaktadır. Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı Jacobson Alfabesi olarak da bilinir. Alfabedeki 32 harf şunlardır:

A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

(î harfi de kullanılır. Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

I harfi Zazaca'da sözcük başına gelmez. Ayrıca bu alfabe dışında Vate Grubu olarak bilinen Stockholm merkezli bir Zaza grubu vardır ki; yayınlarında Bedîrxan Alfabesi'ni kullanırlar. Bu alfabede bazı harfler ve anlamları şöyledir; î=i, i=ı, û=ü/uı. Zazaca'nın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan standart bir alfabesi henüz yoktur; genelde Jacobson alfabeleri kullanılırlar.

2: Bedirxan Alfabesi

A B C Ç D E Ê F G H İ Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Ê Fransızcadaki "é" sesini verir: été. Q Arapcadaki "kaf" sesini verir: kanun, kalem. U : W+I sesini verir W Azericedeki "w" sesini verir: watan X Türkmencedeki "x" sesini verir: xeber

[değiştir] Zaza Edebiyatı

İlk Zazaca kitap , Osmanlı döneminde Rusya'ya savaşa gönderilen Zazaca dilini inceleyen dilbilimci Peter Lerch tarafindan 1850 yılında yazılmıştır. Diğer iki önemli eser dini kitaplardır. "Mewlid" adında iki kitap, ilki "Ahmedé Xasi" tarafından 1899'da ve diğeri "Osman Efendio Babıc" tarafından 1933'de Şam'da yayınlanmıstır.

Zazaca Latin harfleri ile Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından yazılmıştır. Ardından İstanbul'da Zazaca kitap ve dergiler çıkarılmıştır.2004'te yapılan AB uyum paketlerinden sonra, TRT Pazartesi günleri otuz dakikalık Zazaca yayın yapmaktaydı. TRT-6 'nın kurulmasından sonra bu yayınlar günde 10 dk Zazaca haber şeklinde bu kanala kaydırıldı. Ayrıca Yol TV, Su TV gibi Alevi televizyonlarında Zazaca müziğe yer verilmektedir.Diğer alevi yayını yapan kanallarda da yer yer zazaca yayınlar yapılmaktadır.

Avrupa'da çıkan Ware, Tija Sodıri, Kormışkan, Piya, Ayre, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vate gibi dergiler dışında, İstanbul'da Tij Yayınları ve Vate Yayınları tarafından Zaza dilinde kitaplar yayınlanmaktadır. Ayrıca Yılmaz Güney'in Duvar filmi, tarihte Zazaca'nın sinemada kullanıldığı ilk film olması nedeniyle önemlidir. Zazaca'nın kullanıldığı diğer filmler arasında şunlar sayılabilir.

  • Beyaz Melek, Mahsun Kırmızıgül
  • Tüyü Takip Et (Perre Dıma So), Nuray Şahin (İlk Zazaca uzun metrajlı film olarak kabul edilmektedir; Zazaca-Almanca)
  • Şıhsenem, Star Tv (dizi müziği)
  • Can Baz (belgesel)
  • Was (Ot) (belgesel), Caner Canerik.
  • Dersim 38 (belgesel)

Zazaca yazıya geç geçirildiği için sözlü edebiyatı oldukça zengindir.Zazaca'da deyr(türkü), kılam(şarkı), dêse(ilahi), şanke(fabıl), hêkati(öykü), qesê werênan(atasözleri ve deyimler)... gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır.

[değiştir] Bazı Zazaca kelimeler ve Türkçe karşılıkları

Namê to çıko?/çıto?/çıçiyo? : adın ne?
Namê şıma çıko?/çıto?/çıçiyo? : isminiz nedir?
Tı çend serriyi" Tı çond serriya? : kaç yaşındasın?
Senêna, weşa? / çıturia, wesa? / Tı senina hola ?: nasılsın iyimisin?
bayanlar için Senini,weşi? :nasılsın , iyi misin? erkekler için Tı weş be / berxudar be : sağol, (teşekkür).
Teşekur keno / tesekur kon : teşekkür ederim.
Homa to ra razi bo : Allah senden razı olsun.
" ina çınaw Ino çınawo? / No çıko? / na çıço: bu nedir?
Tı se kena ? : ne yapıyorsun?<bayanlar için> tı keni? ne yapıyorsun (erkekler için) Sıma xêr ame/ Sıma xêr amey : Hoşgeldiniz
est/ esto ( erkek) / esta (kadın) : var
çin/ çino ( erkek) / çina ( kadın) : yok
Heya / ya : evet
 : hayır
şo : git
 : gel
vace / vaje / vaze : söyle
Tı sa vana / Tı se vuni : Ne diyorsun?
bon : ev (inşaat) (ing: house)
çê/keye : ev (ing: home)

  • renkler

khewe / moy/kesk : mavi
khewe / kıho / zırg : yeşil
gewr : gri
çeqer / zerd : sarı
sur : kırmızı
sis / sıpê / 'sıpi' : beyaz
şao / şia : siyah
qewa : kahverengi
khez / khej : sarışın (insanlar için)

  • akrabalık

mae / may / dae : anne
piye / pêr ' : baba
wae / way : kızkardeş
bıra : erkek kardeş
ma u pi : ebeveyn
dad / ded : amca
najni / dadcéni / naçıki : amcanın karısı
xal : dayı
xalcêni : dayının karısı
emé/amıke : hala
yayıké / xalıke : teyze =veyvıke- : gelin zama - damat

Zazaca Türkçe Kürtçe İngilizce Farsça
balışna yastık Balgeh, Baliv pillow bâleş
şikiyayene yapabilmek kanîn can şeveden
uca-uja ora-bura vêder-wêder/êre here anca-inca
şıma kerdêne siz yapıyordunuz we dikir you were doing şoma kerdenîd
e/a nêşeno o yapamıyor ew nikane he cant u nêmişeved
herinayene Satın almak kirîn buy xariden
esto var heye available hest
masayene Şişmek Verimîn to swell Amasadan
bermaene ağlamak girîn cry gerye kerden
şımıtene İçmek vexwarin drink aşamiten
mı rê Bana ji min re to me man ra
to rê sana ji te re to you to ra
şıma rê size ji we re you şoma ra
ma rê bize ji me re us ma ra
biya! getir wêne!/bîne! you bring! biya!
ewro tu çıturiya/senêni bugün nasılsın Îro tu çerî/çitolî/çawanî How are you today? Emruz to çetori?
waştene İstemek Xwestin/Wîştin To want Xâsten
amordene Saymak Hejmartin Count Şamorden
namê şıma çıyo? Adınız nedir? Navê we çiye? What is your name? Name şoma çist?
rêsnayene yetiştirmek giyandin bring up resaden
girewtene almak standin/girtin take gireften
kerdene yapmak, etmek kirin/kirdin do kerden
merdim/merdek adam, insan mirov/meriv/meri/ademîzad/ade-merîk people merdum
estor at hesp horse asp / astar
ungur üzüm tirî grape engur
ardene getirmek anîn bring averden
heq / Homa /caro tanrı xwedê/xudâ/yezdan god / deity xoda
bêçık / Gışt (êngışt) parmak tili/bêçî finger angoşt
mase / Mosa balık masî fish mahi
tari karanlık tarî/tîrîc dark tarîk
vızêri dün duh/dwêne yesterday dirouz
waşti sözlü / nişanlı dergistî fiance nâm-zad
xoz domuz beraz/werez pig xok

[değiştir] Zazaca Üzerine Yapılan Bilimsel Çalışmalar

  • Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg.
  • Mann, Oskar / Hadank, Karl (1932): Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig.
  • Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan
  • Jost, Gippert. (1996) "Zazaca’nin Tarihsel Gelisimi" Frankfurt University
  • Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg
  • Asatrian, Garnik. S. / Gevorgian, N. Kh. (1988):“ Zāzā Miscellany: Notes on some religious customs and institutions.“ In: Hommage et Opera Minora (Acta Iranica). Volume XII. Leiden.
  • Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology
  • Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University
  • C.M. Jacobson: Rastnustena Zonê Ma - Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1993, Bonn
  • C.M. Jacobson: Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, 1997, Bonn.
  • Sandonato, M. (1994): Zazaki. Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. 125-142. Amsterdam.
  • Gippert, Jost (2007/2008): Zur dialektalen Stellung des Zazaki: Die Sprache. Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden.

[değiştir] Kaynakça

  1. ^ Joshua Project
  2. ^ Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives, Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. Accessed online at Google book search.
  3. ^ Prof. Dr. Ernst Kausen, Zaza
  4. ^ Ethnologue.com - Zaza-Gorani grubu
  5. ^ Prof. Dr. Jost Gippert ve LeCoq'un İrani dillerini sınıflandırması
  6. ^ Peter I. Lerch: Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg 1857/58
  7. ^ Oskar Mann, Karl Hadank: Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig 1932
  8. ^ Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
  9. ^ Keskin, Mesut: Zazaca Üzerine Notlar
  10. ^ Horn, Paul: Grundriss der Neupersischen Etymologie. Strassburg. 1893
  11. ^ Prods Oktor Skjærvø: Introduction to Pahlavi
  12. ^ Korn, Agnes: Counting sheep and camels in Balochi
  • Extra, Guus. and Gorter Durk. (2001) The Other Languages of Europe.
  • Raymond Gordon, Jr. (2005) Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
  • Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages. (Zazaca’nin Siniflandirilmasi.)
  • http://www.zazaki.de , Zazas and Zazaki. (Zaza Edebiyatı)
  • Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.

[değiştir] İlgili konular


Kişisel araçlar
Ad alanları
Türevler
Eylemler
Gezinti
Katılım
Yazdır/dışa aktar
Araçlar
Diğer diller