Ahameniş İmparatorluğu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Ahameniş İmparatorluğu
هخامنشیان
Hakhâmaneshiyân
MÖ 550-MÖ 330

Büyük Kiros'un Bayrağı

Bayrak

En geniş döneminde - Ahameniş İmparatorluğu
Başkent Pasargad, Ecbatana, Persepolis, Susa, Babil
Dil(ler) Eski Farsça, Aramice, Elamite, Akatça
Din Zerdüştlük
Yönetim Monarşi
 - MÖ 559 - 530 Büyük Kiros
 - MÖ 530 - 522 II. Kambises
 - MÖ 522 - 486 I. Darius
 - MÖ 336 - 330 III. Darius
Para birimi Daric ve Siglos
Öncelleri
Ardılları
Medler
Yeni Babil İmparatorluğu
Lidya
Antik Mısır
Elam İmparatorluğu
Makedonya (eski krallık)
İran tarihi
Persepolis Apadana noerdliche Treppe Detail.jpg
Ahameniş Hanedanın en geniş sınırları
Başkenti Taht-e Camşid (Persepolis)

Ahameniş Hanedanı (Ahameniş Hanedanı ya da Pers İmparatorluğu), (Farsça: هخامنشیان Hah'āmanishiyān ; MÖ 550 - MÖ 330), Antik İran'da kurulan ilk Pers devletidir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 550'de Persler Büyük Kiros (ya da II. Kiros ya da II. KYROS) önderliğinde birleşerek kuzeydeki Medler'i yıkmış ve bir devlet haline gelmişlerdir. Bundan sonra Kyros fetih hareketlerine girişmiştir. Bu fetihlerde ise Babil, Fenike gibi zengin yerleri fethedip ülkeyi zengin bir krallık haline getirmiştir. Urartu, Manna devletini, Lidya'yı ve Krezus'un servetini ele geçirip tüm Anadolu'yu hakimiyeti altında birleştirmiştir. Anadolu'yu ele geçirdikten sonra Babil'e saldırmış ve orayı da fethedip kendini Babil kralı ilan etmiştir. Bundan sonra ise Mısır'a saldırma hazırlıklarına başlamış, kuzeydoğuyu sağlamlaştırmak için İskit-saka imparatorluğu ile savaş yapmış ve bu savaşların birinde Kraliçe Tomris'in ordusuna mağlup olarak hayatını kaybetmiştir.

Yerine ise oğlu Kambis geçmiştir. Kambis devrinde Mısır fethedilmiş, Kartaca'ya kadar Pers ordusu ilerlemiş ancak Kartacalıları geçememiştir. Kambis döneminde İranlı kabileler ayaklanmışlardır, bunlar Gomata isimli bir Med rahibinin başını çektiği Mecusilerdir.

Kambis Mısır dönüşü ölmüş, yerine ise ünlü Pers İmparatoru I. Darius geçmiştir. İlk olarak kabile isyanlarını bastırmış ve çeşitli alanlarda devrim niteliğindeki hareketlere girişmiştir. I. Darius da fetih hareketlerine girişmiş, İmparatorluk sınırları doğuda Hindistan'a dayanmıştır. Kafkasya'ya doğru İskitlere karşı da sefer yapmış ama başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Daha sonra batıya yönelip, Trakya, Makedonya ve Ege'ye saldırıp buraları ele geçirmiştir.

Bunun üzerine Spartalılar, Darius ve oğlu I. Serhas'e karşı Salamis Deniz Savaşı'nı yapmışlardır. Salamis Deniz Savaşı'nda elde edilen ganimetlerin bütünü Büyük İskender'in fethinde ele geçirilmiştir.

II. Artakserkes döneminde devlet hızla çözülmeye başlamış, İmparatorluk'ta ayaklanmalar olmuş, Mısır bağımsızlığını ilan etmiştir. İsyanlar güçlükle bastırılmış ama daha sonra III. Darius döneminde Pers İmparatorluğu'na Büyük İskender son vermiştir.

Anadolu'ya hâkim olan Perslerin satrapları ülkeyi imar etmek için çaba göstermişlerdir. Bu çalışmalar sırasında Bodrum'da yapılan Mausoleum (Mozole kral mezarı) dünyaca ünlü eserlerden biridir.

Ahameniş imparatorluğu bugüne kadar Ortadoğu'da kurulmuş olan en geniş imparatorluk olmuştur. Ege'ye ve Hindistan'a uzanan, gerçek anlamda imparatorluk gerçekleştirildi.[1]

Ahameniş İmparatorluğu hükümdarları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ahameniş İmparatorluğu (M.Ö.550-M.Ö.300)
Taht ismi Asıl isim Resim Ünvan Doğum-Ölüm Hükümdarlık başlangıcı Hükümdarlık sonu Aile bağlantıları Not
Büyük Kiros Cyrus II of Persia.jpg Büyük Kral, Persler Kralı,
Anşan Kralı, Medya Kralı,
Babil Kralı, Sümer ve Akad Kralı,
Dünya'nın Dört Bir Köşesinin Kralı
M.Ö. 600 – M.Ö. 530 M.Ö. 559 M.Ö. 530 I. Kambises Anşan Kralı ve Astiages'in kızı Medya'li Mandana'nin oğlu M.O. 559'dan itibaren Anşan Kralı. Massagetler ile yaptığı bir savaşta öldü.
II. Kambises Cambyses II of Persia.jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 521 M.Ö. 530 M.Ö. 522 Büyük Kiros'un oğlu Bir ayaklanmayı bastırmak için gitmekte iken yolda öldü.
Bardiya Tanyoxarces Sin foto.svg Büyük Kral,
Mısır Firavunu
 ? – M.Ö. 522 M.Ö. 522 M.Ö. 522 Büyük Kiros'un oğlu Pers soyluları tarafından öldürüldü.
I. Darius Arsames (?) Darius In Parse.JPG Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
M.Ö. 550 – M.Ö. 486 M.Ö. 522 M.Ö. 486 Hystaspes'ın oğlu
I. Serhas Xerxes I of Persia.jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
M.Ö. 519 – M.Ö. 465 M.Ö. 485 M.Ö. 465 I. Darius'un oğlu Öldürüldü.
I. Artakserhas Artaxerxes I of Persia.JPG Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
Longimanus
 ? – M.Ö. 424 M.Ö. 465 M.Ö. 424 I. Serhas'ın oğlu
II. Serhas Artaxerxes Sin foto.svg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 424 M.Ö. 424 M.Ö. 424 I. Artaserhas'ın oğlu Sogdianus tarafindan öldürüldü.
Sogdianus Sin foto.svg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 423 M.Ö. 424 M.Ö. 423 I. Artaserhas'ın oğlu II. Darius tarafindan öldürüldü.
II. Darius Ochus Tomb of Darius II.jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 404 M.Ö. 423 M.Ö. 404 I. Artaserhas'ın oğlu
II. Artaserhas Arsaces Sin foto.svg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
M.Ö. 436 – M.Ö. 358 M.Ö. 404 M.Ö. 358 II. Darius'un oğlu
III. Artaserhas Ochus Artaxerxes III of Persia.jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 338 M.Ö. 358 M.Ö. 338 II. Artaserhas'ın oğlu Öldürüldü.
IV. Artaserhas Arses Sin foto.svg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 336 M.Ö. 338 M.Ö. 336 III. Artaserhas'ın oğlu Öldürüldü.
III. Darius Artashata Darius III of Persia.jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
M.Ö. 380 – M.Ö. 330 M.Ö. 336 M.Ö. 330 IV. Artaserhas'ın oğlu V. Arteserhas tarafından öldürüldü.
V. Artaserhas Bessus The punishment of Bessus by Andre Castaigne (1898-1899).jpg Büyük Kral.
Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 ? – M.Ö. 329 M.Ö. 330 M.Ö. 329 Olasılıkla II. Artaserhas'in soyundan gelme bir Pers soylu Büyük İskender tarafından öldürüldü.

Mimari[değiştir | kaynağı değiştir]

Pers mimarisinin en güzel örneği, kalıntıları günümüze kadar ulaşan ve Susa'da yer alan 100 sütunlu Kraliyet Sarayı'dır. I. Darius yazıtında, bu sarayın Mısırlı, İyonyalı, Babilli, Lidyalı vb. tutsaklar tarafından yapıldığını anlatır. Persler hâkimiyeti altındaki halklardan ilham alsalar da, mimari ve sanatları kendilerine özgüdür.

Yazı, dil ve edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Persler çivi yazısı kullanmışlardır. Yazıyı daha çok resmi kraliyet yazışmaları için kullanmışlar ve bu yazışmaların çoğunu da Arami dilinde yazmışlardır. Resmi belgeler dışında günümüze ulaşan yazılı edebi eserleri yoktur.

Bilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Pers İmparatorluğu'nun parası Dareikos

Pers İmparatorluğunda bilim Mezopotamya kadar gelişmemiştir. Takvimleri Babil etkisiyle geliştirilmişti. Dareikos denilen bir para birimi darp etmişlerdir. Herodot’un anlattığına göre, Persler vergi geliri olarak diğer halklardan aldıkları paraları eritip tekrar para olarak basıyorlardı.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Perslerin dininde gökyüzü, su, ateş ve toprağın önemli bir yeri vardı. Ahura Mazda (ya da Hürmüz) adlı tanrıya tapılan Zerdüştlük (veya Mazdaizm) dininin dışında yerel Hint-Avrupa dinleri de vardı. Bu din özellikle Pers soyluları arasında yaygındı. Düalizm ilkesinin belirgin olduğu dinlerden biridir. Eşit iki güç arasındaki savaşa, Hürmüz yani iyilik ve Ehrimen yani kötülük arsındaki savaşa, dayalı bir prensibi vardır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ortaylı, İlber (Nihal Uysal) (2010) Zaman Kaybolmaz, İstanbul: Turkiye İş Bankası Yayınları, ISBN::9754586950

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Lissner, Ivar (çev: Adli Moran), (2006), Uygarlık Tarihi, İstanbul:Nokta Yayınları, ISBN:
  • mecusiler
  • Eshat Ayata, Zerdüşt Avesta Bölümler - Kora Yayın, Ocak 1998

Haçlı seferleri İslam fetihleri Doğu Roma imparatorluğu Eski Roma Hellenistik Yunan Babil Demir Çağı Bronz Çağı Modern Avrupa Modern Avrupa'nın doğuşu Yeni Hitit dönemi Ortaçağ İznik Rum İmparatorluğu Lazika Kolha Luvi Krallığı Osmanlı İmparatorluğu Gürcistan Likya Türkiye İlhanlılar Bitinya Lidya Geç Hititler Mitanni Akad İmparatorluğu Anadolu Selçukluları Pontus Krallığı İyonya Assuva Doğu Roma imparatorluğu Asya eyaleti Büyük İskender Frigya Arzava Hattiler Bagratlı Hanedanı Pergamon Krallığı Karya Kizzuvatna Trabzon Rum İmparatorluğu Sasaniler Selevkos İmparatorluğu Medler Troya Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Kilikya Ermeni Krallığı Pakraduni Hanedanlığı Ermeni Krallığı (antik) Ahameniş İmparatorluğu Urartu Hititler Osmanlı İmparatorluğu'nda milliyetçiliğin yükselişi İstanbul Kimmer istilası Malazgirt savaşı Syllaeum savaşı Issus Savaşı Pteira Savaşı Kadeş Savaşı İstanbul'un fethi Arkeolojik dönemler Anadolu tarihi