Tunceli (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Tunceli
—  İl  —
İlin Türkiye'deki konumu
İlin Türkiye'deki konumu
Tunceli haritası
Tunceli haritası
Ülke Türkiye
Coğrafi bölge Doğu Anadolu
Yönetim
 - Vali Osman Kaymak
Yüz ölçümü
 - Toplam 7.774 km2 (3.001,6 mi2)
Nüfus (2013)[1]
 - Toplam 85.428
 - Kır 32.040
 - Şehir 53.388
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
İl alan kodu 0428
İl plaka kodu 62
İnternet sitesi: Tunceli Valiliği

Tunceli, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat bölümünde yer alan bir ildir.

Kuzeyde ve batıda Munzur Dağları ile Karasu Irmağı, doğuda Bingöl Dağları ve Peri Suyu, güneyde Keban Baraj Gölü ile çevrilidir. Anadolu'nun pek çok yerinde olduğu gibi bu bölgede de çağlar boyunca pek çok uygarlık yaşamıştır. Orta Çağdan kalma ve bugün hâlâ iyi durumda bulunan Pertek Kalesi ve Munzur Vadisi Millî Parkı görülmeye değer güzellikleridir.

Tunceli'nin yerleşimleri: Tunceli (merkez), Çemişgezek, Hozat, Mazgirt, Nazımiye, Ovacık, Pertek ve Pülümür'dür. 2010 TUIK verilerine göre ilimizde merkez ilçeyle beraber 8 ilçe, 2 belde ve 342 köy vardir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Dersim diye telaffuz edilen aslında bugünkü Tunceli'yi değil, o yörenin adını belirler. Bugünkü Tunceli merkezinin eski ismleri ise Mamiki veya Mameki (Kırmançça: Mamekiye), Kalan (Osmanlıca: قالان, Kırmançça: Qalan) idi. Dersim adı 25 Aralık 1935 tarihinde çıkarılan 2884 sayılı Tunceli Vilayeti'nin İdaresi Hakkında Kanun ile değiştirildi ve Mamiki köyünde yeni il merkezi oluşturuldu. Kalan kasabasının merkezi de Mamiki köyü idi. Mamiki ile eski bir köy olan Siğenk Tunceli'nin birer mahallesi hâline dönüştürüldü.[2]

I. Dünya Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Dersim I. Dünya Savaşı'nda önemli rol oynadı. Dersim aşiretleri 5 bin kişilik bir kuvvetle Dersimin bir bölgesi olan Erzincan'ın, Ruslardan kurtarılması için Seyid Riza öncülüğünde savaştı ve Erzincan kurtarıldı.

Cumhuriyet dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

İlin eski adı Dersim'dir. Dersim ili 26 Haziran 1926'da TBMM'de alınan kararla ilçeye dönüştürülerek Elazığ'a bağlandı. 25 Aralık 1935 tarihinde çıkarılan Tunceli Kanunu ile tekrar il oldu ve Dersim tarihsel yöresi içinde yer alan ve Munzur çevresini kapsayan bölgenin adı Tunceli olarak değiştirildi. Cumhuriyet döneminde Seyit Rıza önderliğinde Dersim İsyanı'na tanıklık eden Tunceli, 1937-38 yıllarında gerçekleşen Dersim tenkil harekâtı sırasında büyük zarar gördü.[kaynak belirtilmeli]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Tunceli il nüfus bilgileri
Yıl Toplam Değişim Sıra Oran Kır - Şehir Erkek - Kadın
1965[3] 154.175 63  %0.49 130.935  
  %85
%15  
 23.240 78.112  %50.7  %49.3 76.063
1970[4] 157.293 %2 Dark Green Arrow Up.svg 65  %0.44 127.930  
  %81
%19  
 29.363 78.064  %49.6  %50.4 79.229
1975[5] 164.591 %5 Dark Green Arrow Up.svg 70  %0.41 129.259  
  %79
%21  
 35.332 82.759  %50.3  %49.7 81.832
1980[6] 157.974 -%4 Red Arrow Down.svg 70  %0.35 121.790  
  %77
%23  
 36.184 79.227  %50.2  %49.9 78.747
1985[7] 151.906 -%4 Red Arrow Down.svg 72  %0.3 108.821  
  %72
%28  
 43.085 75.288  %49.6  %50.4 76.618
1990[8] 133.143 -%12 Red Arrow Down.svg 72  %0.24 82.344  
  %62
%38  
 50.799 67.462  %50.7  %49.3 65.681
2000[9] 93.584 -%30 Red Arrow Down.svg 81  %0.14 39.108  
  %42
%58  
 54.476 54.529  %58.3  %41.7 39.055
2007[10] 84.022 -%10 Red Arrow Down.svg 80  %0.12 29.653  
  %35
%65  
 54.369 47.893  %57  %43 36.129
2008[11] 86.449 %3 Dark Green Arrow Up.svg 80  %0.12 30.794  
  %36
%64  
 55.655 49.709  %57.5  %42.5 36.740
2009[12] 83.061 -%4 Red Arrow Down.svg 80  %0.11 29.357  
  %35
%65  
 53.704 47.290  %56.9  %43.1 35.771
2010[13] 76.699 -%8 Red Arrow Down.svg 80  %0.1 29.168  
  %38
%62  
 47.531 40.658  %53  %47 36.041
2011[14] 85.062 %11 Dark Green Arrow Up.svg 80  %0.11 28.950  
  %34
%66  
 56.112 49.016  %57.6  %42.4 36.046
2012[15] 86.276 %1 Dark Green Arrow Up.svg 80  %0.11 28.539  
  %33
%67  
 57.737 49.998  %58  %42.1 36.278
2013[16] 85.428 -%1 Red Arrow Down.svg 80  %0.11 32.040  
  %38
%62  
 53.388 47.639  %55.8  %44.2 37.789

Değişim, bir önceki nüfus sayımına göre artış veya azalış yüzdesidir. Sıra, Tunceli il nüfusunun Türkiye illeri arasındaki sıralamasıdır. Oran, Tunceli il nüfusunun, Türkiye nüfusuna oranıdır.

Tunceli İli 2010 Genel Nüfus Sayımı
İl ve İlçeler Şehir Köy Toplam
Merkez 33.079 5.882 38.961
Çemişgezek 3.685 6.088 9.773
Hozat 6.589 2.554 9.143
Mazgirt 3.060 10.250 13.310
Nazımiye 3.046 2.989 6.035
Ovacık 6.309 2.939 9.248
Pertek 9.737 7.962 17.699
Pülümür 2.793 2.670 5.466
Toplam 71.298 41.334 112.632

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Tunceli belediye ünvanını 1945 yılında almıştır. 2004'e kadar CHP Belediyeleri kazanmıştır. Halen Tunceli Belediye Başkanı BDP'li Edibe Şahin'dir. Tunceli Milletvekili Sayısı 2'dir. 24. Dönem'de Tunceli'yi CHP'li Kamer Genç ve Hüseyin Aygün temsil etmektedir.

Kültür ve sanat[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunan tarihi ve coğrafyacılarının Dersim bölgesine Daranis ve Derksene adını verdikleri söylenir. Bölgede konuşulan diller Zazaca ve Türkçe'dir. Bazı ilçelerinde Kurmanci de konuşulmaktadır.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

1990 yılına kadar Tuncelispor adını taşıyan bir futbol takımı vardı. Bu takım, 2008-2009 sezonunda Dersimspor olarak geri döndü. 2010 Bölgesel Amatör Lig 1.Grup Lideri [17]

Görüntüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPVRrLmM. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  2. ^ Tahir Sezen, Osmanlı Yer Adları (Alfabetik Sırayla), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayın Nu:21, Ankara, 2006, s. 265.
  3. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtmUoRir. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  4. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bto82xbh. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  5. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btr9uz9D. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  6. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btv2UOyQ. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  7. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btx9ttyO. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  8. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyqgCOY. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu12dnKV. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu37ki3L. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuCI6t1D. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuELPOgM. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuG0w9No. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuHETVCD. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZyTIlqa. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  16. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPVRrLmM. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  17. ^ www.cnnturk.com

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]