Anadolu

Başlığın diğer anlamları için Anadolu (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

NASA görüntüsünde Avrupa ve Anadolu (dikdörtgen içinde)

Anadolu veya Küçük Asya, Asya kıtasının en batısında Karadeniz, Akdeniz ve Ege denizi arasında kalan yaklaşık 755,000 km²'lik bir alanı kaplayan dağlık bir yarımadadır. Cumhuriyet döneminden önce "Anadolu"nun geleneksel doğu sınırı olarak Fırat Nehri kabul edilirken, Cumhuriyetten sonra Türkiye'nin Asya kıtasında kalan kısmının tümü aynı coğrafî terime dâhil edilmiştir. Günümüzde yaygın olarak Türkiye'nin Asya kıtasında kalan kısmının adı olarak kullanılır.

Anadolu, Asya ve Avrupa'nın birleşim noktasındaki stratejik konumu nedeniyle, tarih öncesi çağlardan beri birçok medeniyetin beşiği olmuştur. Yeryüzünün en eski yerleşkelerinden bazıları Cilalı Taş Devri'nde Anadolu'da kurulmuştur. Çatalhöyük, Çayönü, Nevali Çori, Hacılar, Göbekli Tepe ve Mersin (Yumuktepe) yerleşkeleri Cilalı Taş Devri'nden kalmadır. Truva yerleşkesi de Cilalı Taş Devri'nde kurulmuş ve Demir Çağı'na doğru uzanmıştır. Sümer, Asur, Hitit, Yunan, Lidya, Kelt, Pers, Roma, Doğu Roma (Bizans), Selçuklu, Moğol İmparatorluğu ve Osmanlı gibi onlarca medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Yüzlerce dil ve lehçeyi barındırır.

Anadolu, Hristiyanlığın ilk doğduğu ve geliştiği topraklardan biridir. Uzun yıllar Doğu Roma topraklarının esasını teşkil etmiştir. 11. yüzyıldan itibaren Türkler tarafından iskân edilmiş ve yönetilmiştir. Özellikle 1071 yılındaki Malazgirt Savaşı'ndan itibaren Müslüman Türkler Anadolu'ya akın etmiştir; ancak İslamiyet'ten önce de Anadolu ve Balkanlarda Türkler vardır.

Etimoloji

Anadolu sözcüğü Yunanca doğu anlamına gelen Ανατολή sözcüğünden türemiştir. Bizans İmparatorluğu döneminde orta Anadolu'nun bir kısmı imparatorluğun merkezine doğuda olmasından kaynaklı doğu askeri idari birimi ya da Anatolikon Theması (Θέμα Άνατολικῶν, Thema Anatolikōn) olarak adlandırılmaktaydı. Anatolikon Theması Afyon, Isparta, Konya, Kayseri ve İçel yörelerini kapsamaktaydı. Osmanlı döneminde ise Anadoli veya Anadolu, merkezi Amasya olan ve Sivas ve Kastamonu'yu kapsayan bir eyaletin adıdır. 19. yüzyılda genel anlamda imparatorluğun Asya kıtasında kalan ve Türklerle meskûn olan bölgesini tanımlamak için kullanılmıştır.

• 

  Roma Asya Eyaleti, Küçük Asya

• 

  Anatolikon Theması, Doğu Roma İmparatorluğu

• 

  Osmanlı Anadolu Beylerbeyliği

Tanımlama

Anadolu coğrafik olarak daha çok Avrupa'ya benzemektedir. Çünkü bütün Akdeniz'in kuzeyi Avrupa kabul edilmektedir. Anadolu da coğrafik olarak, kendisinden çok farklı özellikler barındıran Asya ülkelerinden (Çin, Hindistan, İran ve s.) çok, Akdeniz'in kuzeyindeki Yunanistan, İtalya ve İspanya gibi Avrupa ülkelerine benzemektedir. Doğal sebepler siyasi olayları da etkilediği için (fetihler, istilâlar, asimilasyon ve s.) Anadolu'nun, tarihte Asya'dan çok Avrupa ile münasebetleri olmuştur. Bütün bunlara rağmen Anadolu'nun Asya içinde düşünülmesi, onun güçlü bir Asya kültürüne sahip olmasındandır. Tarih boyunca Asya kültürü, kendisinin batısındaki Anadolu'ya akımıştır. Asya kökenli Türklerin, eski Yunan-Roma coğrafyası olan Anadolu'daki (ki Diyar-ı Rum tabiri tam da bunu anlatır) varlığı bunun maddi bir göstergesidir.

Tarih

Ana madde: Anadolu tarihi

Anadolu

Çatalhöyük –Hacılar – Efes–Sard –Gordion

İstanbul

Kral Yolu

Türkoloji

Şehirler / İmparatorluklar

Hurriler – Mitanniler – Urartular –Hititler – Kassitler

Frigler– Karyalılar– Lidyalılar– Likyalılar

İon Uygarlığı

Kimmer Uygarlığı

Doğu Roma İmparatorluğu

Selçuklu Türkleri

Osmanlı İmparatorluğu

Anadolu Kronolojisi

Bizans imparatorları (liste)

Osmanlı İmparatorları

Dil

Çiviyazısı

Luvi dili

Akkad dili

Fenike Abecesi

Hurri dili

Türk dili

Anadolu mitolojisi

Türk mitolojisi

Anadolu'nun tarihi bir anlamda Balkanlar, Kafkasya ve Ön Asya'dan gelen işgal, istila ve fetih dalgalarının tarihidir.

Neolitik Çağ

Eski Anadolu yerleşim birimleri

Asya ve Avrupa'nın stratejik kesişme bölgesinde olmasından dolayı Anadolu, tarih öncesi çağlardan beri pek çok uygarlık için beşik olmuştur.

Neolitik yerleşim olarak Taşhöyük Pottery Neolithic, Çayönü Pre-Potttery Neolithic A to Pottery Neolithic, Nevali Cori Pre-Pottery Neolithic B, Hacılar Pottery Neolithic (Türkiye'de şimdiki Burdur ilinin 25 km güney batısında, Göbeklitepe Pre-Pottery Neolithic A ve Mersin ile. Truva yerleşimi Neolithic çağ ile başlar ve Demir çağı içinde devam ederek ilerler.

Bronz Çağı

• Troyalılar (Truvalılar)
• Trakyalılar
• İyonyalılar
• Hattiler
• Luviler
• Palalar
• Kaşkalar
• Hurriler
• Mitanniler

Tunç Çağı

• Hititler
• Arzavalılar
• Urartular
• Frigyalılar
• Kimmerler
• Kassitler
• Kolhisliler
• Karyalılar
• Assuvalılar
• Lidyalılar
• Misyalılar
• Likyalılar
• Pamfilyalılar
• Kapadokyalılar
• Kilikyalılar
• Keltler
• Muşkiler
• Fenikeliler
• Ermeniler
• Medler
• Persler
• Taballar
• Antik Yunanlar
• Asurlular
• Yahudiler
• Ahameniş İmparatorluğu

Helenistik dönem

• Selevkos İmparatorluğu
• Asya Eyaleti
• Lazika
• Roma Yunanistanı
• Galatya
• Ermeni Krallığı
• Bitinya

Orta Çağ

• Roma İmparatorluğu
• Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans)
• Kilikya Ermeni Krallığı
• Sasani İmparatorluğu
• Bizans-Arap Savaşları
• Selçuklular
• Anadolu Selçuklu Devleti
• Anadolu Beylikleri
• Moğollar
• İlhanlılar

Haçlı seferleri

Ana madde: Haçlı seferleri

Anadolu beylikleri

Beylikler döneminde Anadolu'da yerleşmiş devletler

• Ahlatşahlar Beyliği
• Alaiye
• Artuklu Beyliği
• Aydınoğlu Beyliği
• Candaroğulları Beyliği
• Çaka Bey
• Çobanoğulları Beyliği
• Danişmendliler
• Dulkadiroğulları Beyliği
• Eretna Beyliği
• Eşrefoğulları Beyliği
• Germiyanoğulları Beyliği
• Hamidoğulları Beyliği
• İnaloğlu
• Kadı Burhaneddin
• Karamanoğlu Beyliği
• Karesi Beyliği
• İnançoğulları
• Mengüçlü Beyliği
• Menteşe Beyliği
• Pervaneoğulları
• Ramazanoğulları Beyliği
• Sahipataoğulları Beyliği
• Saltuklu Beyliği
• Saruhanoğulları Beyliği
• Teke Beyliği

Osmanlı İmparatorluğu

Ana madde: Osmanlı İmparatorluğu

1911 yılına ait bir etnografya haritası

Anadolu dilleri

Ana madde: Anadolu dilleri

Ana madde: Anadolu ağızları

Anadolu'da MÖ 2. ve 1. binyıllarda kullanılan bir grup Hint-Avrupa diline Anadolu dilleri adı verilir. Bu diller arasında en önemlisi ve en iyi tanınanı, MÖ 1600-1100 yılları arasında yazılı belge bırakmış olan Hititçe'dir (nesili). Hitit imparatorluğu döneminde, Hititçe ile akraba diller olan Luvice (Luwili) ve Palaca da konuşulmuştur. Luvicenin yayılım alanı Güney ve Batı Anadolu, Palaca'nınki ise Kuzeybatı Anadolu (Kastamonu yöresi)'dir.

Erken antik çağda, Luvice'den türemiş olduğu tahmin edilen Lykia dili, Lysia dili, Karia dili, Pisidia dili, Side dili ve kökenleri yeterince bilinmeyen Paphlagonia dili ile Kappadokia dili kullanılmıştır. Bu dillerin tümü MÖ 1. yüzyıla doğru Yunanca'nın egemen dil olması üzerine tarih sahnesinden çekilmişlerdir.

Günümüzde Anadolu

Günümüzde Anadolu topraklarına yerleşmiş olan Türkiye'nin topoğrafya haritası

Anadolu'da çok uluslu yapı 20. yüzyıla kadar sürmüştür. 1923 yılında üzerinde Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte Anadolu topraklarının büyük bir kısmı Türkiye'nin denetimine girmiştir. Şuanda Türkiye halkının demografik yapısının büyük bir kesimini Türkler oluşturmaktadır.

Günümüzde Anadolu'da yaşayan halkın büyük bir kısmı Türkçe konuşmaktadır. Anadolu Türkçe ile 11. yüzyılda Selçukluların fethi ile tanışmıştır. Buna rağmen çok kültürlü yapısını Selçuklular ve Osmanlılar döneminde devam ettirmiştir. Ayrıca kuzeydoğu Anadolu'da Laz, Gürcü ve Hemşinliler, Güney ve Doğu Anadolu'da Türklerin yanı sıra Kürtler de bulunur. Yunanca konuşan halkın (Rumlar) çoğu Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki mübadelede, Yunanistan'daki Türk kökenli halkla değiş-tokuş edilmişlerdir. Bugün Anadolu'da yaşayan halkın çoğunluğu Müslüman'dır.

Ayrıca bakınız

• Çatalhöyük
• Asur
• Hititler
• Arzava
• Mitanni
• Likya
• Lidya
• Pamfilya
• Karya
• Kilikya
• İyonya
• Büyük İskender
• Roma İmparatorluğu
• Bizans İmparatorluğu
• Osmanlı İmparatorluğu
• İslam Tarihi
• Türkiye
• Milli Mücadele
• Osmanlı Tarihi

Kaynakça

Wikimedia Commons'ta

Anadolu ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.