I. İsmail
| I. İsmail (Şah İsmail) | |
|---|---|
| Azerbaycan ve İran Şahenşahı | |
 |
|
| Şah İsmail Hatayinin 17. yüzyılda bilinmeyen Floransalı bir ressam yarafından yapılmış portresi | |
| Hüküm süresi | 1501-1524 |
| Tahta geçmesi | 1501 |
| Tam adı | Şah İsmail Ebülmuzaffer oğlu Şeyh Haydar oğlu Şeyh Cüneyd Safevi |
| Unvan(lar)ı | Hatayi |
| Doğum tarihi | 17 Temmuz, 1487 |
| Ölüm tarihi | 24 Mayıs, 1524 |
| Ölüm yeri | Erdebil, Safevi Devleti |
| Mezarı | Şah İsmail Türbesi |
| Önce gelen | Şirvanşah Farruh Yasar, Elvent Mirze, Sultan Murat |
| Sonra gelen | I. Tahmasp |
| Hanedan | Safevi Hanedanı |
| Babası | Şeyh Haydar |
| Annesi | Alemşah Beyim Sultan |
| Çocukları | Oğulları: Rüstem Mirze, I. Tahmasp, (Sam Mirze, Alhas Mirze, Bahman Mirze); Kızları: Hanım hanım, Peri hanım, Mehinubanu Şahzeyneb hanım, Firengiz hanım |
I. İsmail, (Şah İsmail olarak da bilinir.) (Azerice: شاه اسماعیل, Şah İsmayıl Xətai), (Farsça: شاه اسماعیل اول); (d. 17 Temmuz, 1487 Erdebil, Akkoyunlular, ö. 24 Mayıs, 1524 Erdebil, Safevi Devleti) Safevi Tarikatı'nın lideri ve Safevi Devleti'nin kurucusu ve ilk hükûmdarı.
Konu başlıkları |
[değiştir] Yaşamı
İsmail, 17 Temmuz 1487 tarihinde Erdebil şehrinde Safevi Tarikatı'nın şeyh ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Baba tarafı Şeyh Safiyüddin'in sülalesinden olup İsmail'in babası Şeyh Haydar, dedesi ise Şeyh Cüneyd'dir. İsmail'in annesi (Alemşah Halime Begim)" Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'nın kızı.
Şeyh Haydar öldürülmüş babası Şeyh Cüneyd'in öçünü almak için 1488'de Şirvanşahlar Devleti'ne karşı yaptığı savaş sırasında Şirvan hükümdarı Ferruh Yasar yenilgiye uğrayarak Gülüstan kalesine çekilmiştir. Yedi ay muhasarada kaldıktan sonra Şirvan şahı kayınbiraderi olan Akkoyunlu sultanı Yakub Bey’den yardım istedi, Akkoyunlu hükmüdarı ordu göndererek kayınbiraderine destek verdi və Teberistan yakınlarında yapılan savaşta Şeyh Haydar öldürüldü[1].
Babası Şeyh Haydar öldürüldükten sonra, İsmail annesi ve kardeşleri Sultan Ali ve İbrahim ile birlikte Şiraz'da mahkûm edilir. Mahkum edildiklerinde İsmail daha iki yaşında bile değildir.
Bir süre sonra Rüstem Mirza kardeşlerden yararlanmak için onları serbest bırakır. Fakat savaş sırasında İsmail'in büyük kardeşi Sultan Ali'nin ve Kızılbaşların cesurca çarpıştıklarını görünce korkuya kapılır, kendisini ve neslini ortaya çıkacak tehlikelerden korumak için Şeyh Cüneyd neslini ortadan kaldırmaya karar verir[2].
Şeyh Sultan Ali'nin üzerine adamlarını gönderir ve onu öldürtür. Ölümünden önce Şeyh Sultan Ali İsmail'i varisi ilan eder ve Erdebil'e gönderir. Kızılbaşlar, İsmail'in arandığını öğrenince onu bir süre Erdebil'de daha sonra da Reşt'de gizlenmesini sağlarlar.
Sonra onu Lahicana, Gilan hükümdarı Mirza Ali'nin sarayına getirirler. Gilan'a geldiğinde İsmail daha yedi yaşındaydı. Burada, Hasan Han'ın koruması altında Lala Hüseyin tarafından eğitilir. İsmail yaklaşık altı yıl burada kalarak, dönemin tanınmış emir ve alimlerinden dini, dünyevi ve askeri eğitim görür.
İsmail 13 yaşında siyasi ve dini konularda faaliyete başladı. 1499 yılının Ağustos ayında Erdebil'e yollandı.
1500 yazında Erzincan'da Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Zülkadir, Avşar, Kaçar ve Varsak kabilelerinden oluşan 7.000 Kızılbaş İsmail'in davetine icabet etmiştir.[3][4] Kızılbaş orudusu Kasım 1500'de Kura Nehri'ni geçerek Şirvanşahlar Devleti üzerine yürümüştür. Gülistan Kalesi yakınında gerçekleşen Çabani Meydan Muharebesi'nde Şirvanşah Ferruh Yasar'ın ordusunu yenmiş ve Bakü'yü zapt etmiştir.[5] 1501 yılında Tebriz'de[6] Azerbaycan Safevi Devleti'ni kurmuştur.
1502 yılından merkezi Tebriz olmakla tüm Güney Azerbaycan ve Kuzey Azerbaycan'ın akseriyet topraklarında Azerbaycan Safevi Devleti'nin Şahlığını yapmıştır. 24 Eylül 1503 tarihinde Şiraz'a girmiş ve aynı yılın sonlarına kadar Azerbaycan, Fars ve Irak-ı Acem'in çoğu üzerinde hakimiyet kurmuştur.[7]
1510'da Merv yakınında Şeybani Hanlığı'nı yenerek Muhammed Şeybani Han'ı öldürmüştür. Ancak 1514'te Çaldıran Muharebesi'nde Osmanlı padişahı I. Selim'e yenilmiştir. Bu yenilgiden sonra ruhsal bir çöküntü yaşadı. İsmail 24 Mayıs 1524'te 37 yaşındayken iç kanamadan öldü, Erdebil'deki Safevi Türbesi'ne defnedildi. Öldüğü zaman beşi erkek ve beşi kız, on çocuğu vardı.
[değiştir] Şairliği
"Hatai" takma adı ile Azerbaycan Türkçesinde şiirler de yazmıştır. Şiirlerinden ikisi de şunlardır;
Akan sulardan ibret al, yüzünü yerlere sürüyüp gider. Hatayi
Hakikat bir gizli sırdır, Açabilirsen, gel beri!
Küfr içinde iman vardır, Seçebilirsen, gel beri!
Şah Hata'i'm eydir heman, Dağları bürüdü duman.
İşte incil, işte Kur'an, Seçebilirsen, gel beri.
[değiştir] İlgili sayfalar
[değiştir] Kaynakça
- ^ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, By M Th Houtsma, T W Arnold, A J Wensinck, pg.944
- ^ A History of Persia, By Percy Molesworth Sykes, pg.241
- ^ H. Mustafa Eravcı, "Safevî Hanedanı", Türkler, C. 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-39-0, s. 884.
- ^ Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1992, s. 15.
- ^ Nesib Nesibli, "Osmanlı-Safevî Savaşları, Mezhep Öeseşes, ve Azerbaucan", Türkler, C. 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-39-0, s. 895.
- ^ Richard Tapper. "Shahsevan in Safavid Persia", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, S. 324.
- ^ R. M. Savory, "The Consalidation of Safawid power in Persia", Der Islam, Vol. 41, 1965, pp. 71-72.
 |
Azerbaycan ile ilgili bu madde bir taslaktır. İçeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
İran tarihi ile ilgili bu madde bir taslaktır. Maddenin içeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
Soyluluk ile ilgili bu madde bir taslaktır. İçeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
 |
Bir şair biyografisi olan bu madde bir taslaktır. İçeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
| Önce gelen: 'yok' |
İran Şahı Safevi Devleti 1501-1524 |
Sonra gelen: I. Tahmasp |
