Libya
Vikipedi, özgür ansiklopedi
|
|||||||
 |
|||||||
| Resmi dil | Arapça | ||||||
| Başkent | Trablusgarp | ||||||
| Cumhurbaşkanı | Muammer Kaddafi | ||||||
| Başbakan | Baghdadi Mahmudi | ||||||
| Yüzölçümü | 1,759,540 km² km² 17. en geniş ülke |
||||||
| Nüfus | 6,670,688 (2005) |
||||||
| Para birimi | Dinar (LYD) | ||||||
| Saat dilimi - Yaz saati |
EET (UTC+2) EEST (UTC+2) |
||||||
| İnternet alan adı | .ly | ||||||
| Telefon kodu | +218 | ||||||
Libya (Arapça: ليبيا Lībiyā), (resmî ad الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى El-Cemahiriye el-arabiye el-Libya eş-Şabiye el-iştirakiye Libya Arap Halk Sosyalist Cumhuriyeti) Akdeniz kıyısında, doğusunda Mısır, batısında Cezayir ve Tunus, güneyinde Nijer ve Çad, güneydoğusunda Sudan ile komşu olan bir Kuzey Afrika ülkesidir.
Ülkenin adı olan 'Libya', eski Mısırlılar'ın Nil'in batısında yaşayan Berberiler için kullandıkları Lebu sözcüğünden gelmektedir. Sözcük eski Yunanca'ya 'Libya' olarak geçmiştir.
Konu başlıkları |
[değiştir] Tarih
Ülkenin asıl yerlileri Berberi kabilelerdir. Ancak Antik çağlardan bu yana bilinen tarihinde ülkeye Fenikeliler, Kartacalılar, İskender'in orduları, Ptolemaus hanedanı ve Romalılar,arap-islam imparatorlugu ile Osmanlılar hakim olmuşlardır. Trablus (Tripoli), esas olarak Kartaca'ya bağlı Fenikeli bir grup koloni idi. Üç büyük şehir [Tri: üç, polis:şehir] Oea, Sabrata ve Leptis Magna, Fenikelilerce kurulmuştu. M.Ö.7.yüzyılda burası, Roma'nın Kartaca devletine son verdiği Punik savaşlarından (Fenike savaşları/Pön savaşları) sonra diğer Kartaca toprakları gibi Romalılar'ın eline geçti. Doğu kıyılarındaki Sirenayka ise Roma İmparatorluğu hakimiyetinden önce kurulmuş Yunan kolonisiydi. Büyük İskender'in fethinden sonra Ptolemiler'e, ondan sonra da Romalılar'ın yönetimine geçti.
647 yılında ise Abdullah ibn el-Sa’ad komutasındaki Arap İslam orduları Libya'ya girerek Bizanslılar'ı mağlup etti. Trablus (Tripoli) ve Sirenayka Halifeye bağlanmakla birlikte Bizanslılar'a (İstanbul ve Şam) bağlı yöneticiler (exarch- egzark) bölgeyi yönetmeye devam ettiler. 1146'da Sicilyalı Normanlar Trablus'u istila etti. 14. ve 15. yüzyıllarda İslam egemenliğinden sonra, 16.yüzyılda tekrar Hıristiyan yönetimine geçti. 1553'te Hıristiyanlar Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Turgut Reis tarafından buradan çıkartıldı. Osmanlı Devleti'nin zayıflamasına parelel olarak Libya'daki yönetim de Dayı denilen ve görece bağımsız olan beylerin eline geçti. Dayılar birer devlet başkanı gibi başka devletlerle ikili antlaşmalar bile yapabiliyorlardı. 19.yy başlarında Libya'daki dayılar da Tunus ve Cezayir dayıları gibi Akdeniz de Amerika Birleşik Devletleri ile mücadele etmiştir. Osmanlılar 1835 yılında Libya'daki kontrolü yeniden sağlayarak burayı merkezi yönetime bağladılar.
Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıfladığı dönemde, 1911'de İtalyanlar bölgeyi işgal ettiler. Trablusgarp Savaşı akabinde yapılan Oshy (Oşi) anlaşması ile Libya'daki fiili Osmanlı hakimiyeti sona ermekle birlikte hukuken Osmanlıya bağlılığı benimsendi. Ülkeyi işgal eden İtalyanlara karşı Mustafa Kemal, Enver Paşa ve diğer kimi Osmanlı subaylarının örgütlediği milis kuvvetleri uzun zaman direnç gösterdi. Ancak her türlü üstünlüğe sahip olan İtalya ülkenin tamamını kontrol etmeyi başardı. Halkı baskı ve zulüm ile sindirdi. Adeta bütün Libya'yı köleleştirdi. Bu dönemde İtalyan sömürgeciliğine karşı Ömer Muhtar tarafından başlatılan direniş hareketi ise Ömer Muhtar'ın yakalanarak idam edilmesi sonucunda başarısızlığa uğradı. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bölge Fransa ve İngiltere'ye bırakıldı. Birleşmiş Milletler 1949'da Libya'nın bağımsız bir ülke olması gerektiği kararını aldı. Görüşmelerde Libya'yı, 1920'lerden beri İtalyanlar'la mücadele etmiş olan, sonrasında Mısır'a sürgüne giden Şeyh İdris temsil etti.
1951'de Libya bağımsızlığını kazandı ve Birleşmiş Milletler aracılığıyla bağımsızlığa kavuşan ilk ülke oldu. İdris ülkenin kralı oldu. 1969'da, ordunun genç subaylarından Muammer Ebu Minyar Al-Kaddafi bir grup subayla birlikte Kral İdris'e karşı bir darbe yaptı. Monarşi sona erdirildi ve Libya Arap Cemahiriyesi kuruldu. Kaddafi, o tarihten sonra kendisinin "Üçüncü Evrensel Teori" dediği, Sosyalizm ve İslam karışımı bir politik rejimi izledi. 1990'lı yıllardan itabaren Lokerbie faciasını bahane eden Amerika'nın baskısı ile sağlanan uluslararası ambargo ile 1969'dan itibaren sürdürdüğü kalkınma hamlesine darbe vuruldu.
[değiştir] Lockerbie faciası
- Ana madde: Lockerbie faciası
Londra - New york seferini yapan Pan am 103 sefer sayılı Boeing 747 uçağının 21 Aralık 1988 tarihinde havada infilak etmesiyle oluşan facia. Kalkıştan 38 dakika sonra İskoçya'nın Lockerbie kasabasına düşen uçak içindeki 258 kişi ve kasabadaki 17 kişiyle birlikte toplam 275 kişinin ölümüne sebep olmuştur.
Semtex adlı patlayıcıyı uçağa yerleştirenlerin Libya uyruklu olduğunun anlaşılmasından sorna, Libya'dan tazminat talep edilmiştir. Libya suçluları İskoçya'ya iade ederek kişi başı 10 milyon dolarla toplam 2.75 milyar dolar tazminat ödemiştir.
[değiştir] Konum ve Genel Özellikler
Afrika kıtasının kuzeyinde Akdeniz sahillerinin hemen hemen tam ortasında yer alır. 1959'da bulunan geniş petrol yatakları sayesinde kıtanın zengin devletleri arasındaki yerini almıştır.
Ülke yüzey şekilleri bakımından kıtanın kuzeyinde yer alan diğer Afrika ülkeleriyle benzerlik gösterir. Büyük bir bölümü çöllerle kaplıdır. Bu sahada çöl topografyasının yerel şekillerinin hemen hepsi ile karşılaşılır.
Ülkenin engebeli dağlık kesimleri kuzeydoğu, kuzeybatı sahilleri ile güney ucudur.
[değiştir] -Türkiye ilişkileri
.svg)
Libya'da Türk asıllı binlerce insan bulunmaktadır. Libya, Kıbrıs barış harekatı sırasında, Türkiye'ye uygulanan ambargoya rağmen Türkiye'ye sivil ve askeri alanda yardım yapan tek ülkedir. [kaynak belirtilmeli].
Muammer GADDEFİ Libya'da İtalyanlara karşı bağımsızlık mücadelesi veren ömer muhtarın torunu olduğu söylenmektedir
Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 25 Kasım 2009 da yaptığı ziyaretle Libya-Türkiye Arasında vize kaldırıldı ve birçok antlaşmaya imza atıldı..
[değiştir] Dış bağlantılar
Angola · Batı Sahra · Benin · Botsvana · Burkina Faso · Burundi · Cezayir · Cibuti · Çad · Demokratik Kongo Cumhuriyeti · Ekvator Ginesi · Eritre · Etiyopya · Fildişi Sahili · Gabon · Gambiya · Gana · Gine · Gine Bissau · Güney Afrika · Kamerun · Kenya · Komor · Kongo Cumhuriyeti · Lesoto · Liberya · Libya · Madagaskar · Malavi · Mali · Mauritius · Mısır · Moritanya · Mozambik · Namibya · Nijer · Nijerya · Orta Afrika Cumhuriyeti · Ruanda · Sao Tome ve Principe · Senegal · Seyşeller · Sierra Leone · Somali · Sudan · Svaziland · Tanzanya · Togo · Tunus · Uganda · Yeşilburun · Zambiya · Zimbabve
|
|
|||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||
|
|
||
|---|---|---|
| Kalıcı üyeler |  Amerika Birleşik Devletleri ·  Birleşik Krallık ·  Çin Halk Cumhuriyeti ·  Fransa ·  Rusya |
 |
| Dönem sonu 31 Aralık 2009 |  Burkina Faso ·  Hırvatistan · .svg){kind=small} Kosta Rika ·  Libya ·  Vietnam |
|
| Dönem sonu 31 Aralık 2010 |  Avusturya ·  Japonya ·  Meksika ·  Türkiye ·  Uganda |
|
Gözlemci Ülkeler: Bosna-Hersek · Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti · Rusya · Tayland
Gözlemci Örgütler: Afrika Birliği · Arap Birliği · Bağlantısızlar Hareketi · Birleşmiş Milletler · Ekonomik İşbirliği Örgütü
 Sosyalist ülkeler listesi |
|
|---|---|
| Günümüzdeki komünist ülkeler | Çin Halk Cumhuriyeti • Kuzey Kore • Küba • Laos • Transdinyester (de facto) • Vietnam |
| Eski komünist ülkeler | Afganistan Demokratik Cumhuriyeti • Angola Halk Cumhuriyeti • Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti • Benin Halk Cumhuriyeti • Bulgaristan Halk Cumhuriyeti • Çekoslovakya • Doğu Almanya • Demokratik Kamboçya • Etiyopya Halk Cumhuriyeti • Finlandiya Demokratik Cumhuriyeti • Güney Yemen • Kamboçya Halk Cumhuriyeti • Komünist Romanya • Kongo Halk Cumhuriyeti • Kuzey Vietnam • Macaristan Halk Cumhuriyeti • Macaristan Sovyet Cumhuriyeti • Moğolistan Halk Cumhuriyeti • Mozambik Halk Cumhuriyeti • Polonya Halk Cumhuriyeti • Somali Halk Cumhuriyeti • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği • Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti • Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti |
