Türk halkları
Vikipedi, özgür ansiklopedi
→ Başlığın diğer anlamları için Türk sayfasına bakınız.
 |
Bu maddedeki veya maddenin bir bölümündeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız. Maddeye uygun bir biçimde kaynak ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
Türk halkları, Türk boyları, Avrasya'da geniş bir coğrafyada dağınık olarak yaşayan ve Türkçenin çeşitli şive ve lehçelerini konuşan Türk boyları grubudur.
Türk dilleri, Altay dilleri ailesinin bir alt kolunu oluşturur. Türk halklarının büyük bir çoğunluğu 10. yüzyıldan itibaren İslam dinini kabul etmiştir. Ancak Gagauzlar, Çuvaşlar ve Sahalar gibi Hıristiyanlığın Ortodoks koluna mensup olan, Altaylar gibi geleneksel çoktanrılı dinlerini sürdüren Türk toplulukları da vardır.
Bütün Türk kavimlerinin ayrıntılı bir sıralamasını burada görebilirsiniz: Türk halkları (sıralama)
Konu başlıkları |
[değiştir] Coğrafi dağılım
Türk halklarının 1995 yılındaki verilere göre toplam nüfusu 190 milyona ulaşmıştır.[1] Türkiye Türkleri bu toplamın yarıya yakın bir bölümünü oluştururlar. Türk dillerini ikinci dil olarak konuşanların sayısı 10-15 milyon arasında tahmin edilmektedir.
Sovyetler Birliğine dâhil olan cumhuriyetlerin bağımsızlıklarını kazanmasıyla birlikte, Türk dillerini egemen ve resmi dil olarak kabul eden devletlerin sayısı altıya çıkmıştır. Bu ülkeler Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kırgızistan, Türkiye ve Türkmenistan'dır.
Yukarıdaki ülkelerden başka, Rusya, İran, Çin, Tacikistan ve Afganistan'da Türk dilleri konuşan azınlıklar önemli bir sayı tutarlar. Osmanlı Devleti'nin yayılma alanında bulunan Yunanistan, Bulgaristan,Romanya, Kosova, Makedonya, Suriye ve Irak'ta Türkçe konuşan topluluklar bulunur. Ayrıca modern dönemdeki işçi göçleri sonucunda, Almanya, Hollanda, Fransa, Avustralya, Avusturya, İsviçre ve İsveç gibi Avrupa ülkelerinde önemli Türk toplulukları oluşmuştur.
Aşağıda çeşitli Türk dillerini anadili olarak konuşan toplulukların yerleşim alanları ve yaklaşık nüfusları gösterilmiştir.
[değiştir] Diğer ülkelerdeki Türk halkları
Yukarıda anılan bağımsız devletler dışında, Rusya Federasyonu'na ait olan bazı özerk cumhuriyetlerde Türk dilleri resmi dil veya resmi dillerden biri konumundadır: Altay, Başkortostan, Çuvaşistan, Dağıstan, Hakas, Karaçay, Balkar, Tataristan, Tuva, Taymir ve Saha. Bunların her birinin bayrağı, parlamentosu, yasaları ve kendi resmi dilleri vardır.
Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Moldova'da Gagavuzlar'ın yaşadığı Gagavuzyeri, Ukrayna'da ise Kırım bölgesi özerk statüye sahiptir.
Rusya Federasyonu içinde şu kentlerde Türk toplulukları yoğun olarak bulunur: Astrahan, Samara, Barnaul, Stavropol, Orenburg, Tobol, İrkutsk, Novosibirsk.
İran'da Tebriz, Erdebil, Urmiye, Zencan ve Hemedan bölgeleri, Kuzey Irak'ta Kerkük, Gürcistan'da Akhaltzikhe (Ahıska), Çin'de Kansu bölgesi, Yunanistan'da Batı Trakya, Afganistan'da Mezar-ı Şerif çevresi, Romanya`da Dobruca'ın batısında Kobro nehri çevresi,Bulgaristan'ın Rodop ve Deliorman bölgeleri, yerleşik Türk halklarının yoğun olarak yaşadığı bölgelerdir.
[değiştir] Türkiye'deki Türk halkları
[değiştir] Türkiye'deki Türk halkları dil dağılımı
|
[değiştir] Tarihi Türk halkları ve -boyları
- Afşarlar ya da Avşarlar
- Ağaçeri
- Avarlar
- Hazarlar
- Göktürkler
- Hunno-Bulgarlar: Bugünün Bulgaristan-Bulgarları islavlarla karışmış Türklerin torunlarıdır, ama kendilerini islav olarak görürler. Bulgarların ilk Kağanları Türkçe konuşurdu (Bulgar-Türkçesi), bakınız: Volga Bulgarları
- Karamanoğulları : Devlet-i Âliyye'nin (Osmanlı Devleti) Karamanoğulları Beyliği'ni ortadan kaldırmasından sonra Kıbrıs'a göç etmişlerdir. Osmanlı'ya oynadıkları oyunlar, "Karaman'ın koyunu, sonra çıkar oyunu" deyimiyle ad bulmuştur.
- Kanglılar
- Karahanlılar
- Kara Kıtaylılar
- Karaçaylar
- Gacal
- Karluklar
- Kayılar
- Keraitler
- Kerul-Tatarları
- Kimekler ya da Kımaklar
- Kınıklar
- Yenisey-Kırgızları
- Kızılbaşlar (Kızılbaş ordusunu oluşturan 7 Türk oymagı´nın soyu)
- Kutrigurlar
- Polovzlar ve Kumanlar (Romanya'da yaşayan ve macarca konuşan Székler Kumanların torunları olarak görülebilir.
- Manavlar
- Merkitler
- Naymanlar
- Oğuzlar
- Ogurlar
- Onogurlar
- On-Oklar
- Osmanlılar: I. Osman tarafından 1288–1326 yıllarında, Türk boylarının birleşmesi ile oluşan Osmanlı Devleti.
- Peçenekler
- Sabirler
- Karakoyunlular
- Selçuklular
- Tabgaçlar
- Tarduşlar
- Toxsıler
- Tölösler
- Çiğiller
- Türgişler
- Utrigurlar
- Uz halkı
- Akkoyunlular
- Yağmarlar
- Yağmalar
- Yabakular
[değiştir] Günümüzün modern Türk halkları
- Afşarlar - İran'da yaşayan bir halk.
- Ahıska Türkleri ya da Meşetler
- Avrupa Türkleri Almanya başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesine 1950-1960'lardan itibaren göç eden Türkler
- Aymaklar
- Azeriler
- Balkarlar
- Başkurtlar
- Batı Trakya Türkleri
- Bulgaristan'daki Türkleri
- Hamseler
- Irak Türkmenleri
- Kaçarlar
- Kafkasya Türkleri
- Kafkasya Türkmenleri ya da Stavropol Türkmenleri
- Karadağ Türkleri
- Karaylar
- Karakalpaklar
- Karaçaylar
- Kaşgaylar
- Kazaklar
- Kırgızlar
- Kırımçaklar
- Kırım Tatarları
- Kızılbaşlar
- Kosova Türkleri
- Kumuklar
- Makedonya Türkleri
- Nogaylar ya da Nogay-Tatarları
- Salarlar
- Romanya Türkleri
- Sibirya Türkleri
- Şahsevenler
- Suriye Türkmenleri
- Suriye Türkleri (Suriye Türklerinin Suriye Türkmenlerinden farkı Türkiye'den Suriye'ye özelliklede Kastamonu bölgesinden Cumhuriyet sonrası göç etmeleridir.)
- Tatarlar ya da Kazan Tatarları
- Çuvaşlar
- Türkiye Türkleri
- Türkmenler (Doğu-Oğuzları'da denir)
- Uygurlar ya da Doğu-Çağataylar
- Yugurlar
- Öngütler - Gobi Çölü çevresinde yaşayan bir halk.
- Özbekler
- Halaçlar ya da Kalajlar, Kalaçlar
- Kıbrıs Türkleri
- Gagavuzlar ya da Gagauzlar, Gökoğuzlar
- Çepniler
[değiştir] Küçük Türk grupları
- Biltirler
- Delikanlılar (İran'da yaşayan Türkçe konuşan küçük halk)
- Kamasinler
- Zagajlar
- Çulımlar
- Kaçalar
- Hojballar
- Kızıllar
[değiştir] Türk Dilleri
Türk Dilleri Ailesi maddesine bakınız.
[değiştir] Tarihi kökler
- "Türk" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli görüşler için Türk kelimesi maddesine bakınız.
[değiştir] Türk İmparatorluğu
"Türk" adına tarihte ilk kez MS 6. yüzyıl ortalarında Orta Asya'da Türk İmparatorluğu'nu (Kök Türk veya Göktürk adıyla da bilinir) kuran bir boy veya aşiretin adı olarak tesadüf edilir. Daha eski Çin kaynaklarında sözü geçen Tu-kyu veya Tue-kue halkının Türkler olup olmadığı konusunda çeşitli görüşler mevcuttur.
Türk İmparatorluğu'nun kazandığı büyük prestijden ötürü, daha sonraki yüzyıllarda aynı dili konuşan (Oğuzlar, Kırgızlar, Türgişler gibi) çeşitli boylar da "Türk" adını benimsemiştir. Ancak Sibirya'daki Sahalar (Yakutlar), Volga Bulgarları ve Çuvaşlar gibi merkezden uzak bazı boyların tarihte "Türk" adını hiç kullanmadığı görülmektedir. Bu grupların Türk Halklarına dahil edilmesi modern etnografik tasniflerin sonucudur.
[değiştir] Türk öntarihçesi ve Hiung-nu'lar
Türk İmparatorluğu'nun ortaya çıkışından önce Türk dilleri konuşan kavimler hakkında tarihi ve epigrafik bilgi çok kısıtlıdır. Arkeolojik buluntulardan hareketle oluşturulan hipotezler, doğal olarak, önemli oranda spekülatif malzeme içerir.
Türk İmparatorluğu'ndan 700 yıl kadar önce, MÖ 2. yüzyılda, Çin kaynaklarında Hiung-nu olarak adlandırılan bir devlet Orta Asya'ya egemen olmuştur. Modern tarihçilerin birçoğu bu devleti, MS 4. yüzyılda Avrupa'yı istila eden Hun'larla birleştirir. Ancak gerek Hiung-nu, gerek Hun'ların kullandığı dil veya dillerin Türk dilleriyle bağlantılı olup olmadığı açık değildir. (Türk İmparatorluğu, Hiung-nu İmparatorluğundan devlet yapısına ilişkin bazı gelenekleri, Tengri (tanrı) inancını ve bazı tarihi gizemleri devralmıştır. Ancak bundan hareketle dilsel veya etnik süreklilik varsayılamaz.)
Orta Asya'da bulunan arkeolojik kalıntılar, erken Neolitik çağa giden bir kültürün varlığını kanıtlamaktadır (Bakınız: Afanas'evo Kültürü, Andronovo Kültürü, Karasuk Kültürü, Tagas Kültürü). Bu kültürler ile tarihi dönemlerdeki Türk, Moğol, Tohar ve Tibet kültürleri arasında bazı devamlılıklar görülür. Ancak bu olgu, prehistorik Orta Asya kültürlerini "Türk" veya "Moğol", "Tohar" vb. olarak tanımlamak için yeterli değildir.
Chicago Üniversitesi bünyesinde 2003'te yapılan bir araştırmada, Moğolistan'da Egyin Gol'de bulunan Hiung-nu dönemine ait insan kalıntılarıyla Anadolu'da derlenen veriler arasında bazı genetik benzerlikler tesbit edilmiştir. [4]
[değiştir] Anayurt
Türk İmparatorluğu'nu kuran Türk halkının köken efsanesine 8. yüzyıla ait olan Orhun Yazıtları'nda ve daha sonraki birçok kaynakta yer verilmiştir. Buna göre Türklerin anayurdu Altay Dağlarıyakınında, Selenga ve Orhun ırmakları arasında bulunan Ötüken Ormanı idi. Bu yer Baykal Gölü'nin güney ucunun 250 km kadar güneyinde olup, günümüzde Moğolistan Cumhuriyeti sınırları içinde bulunmaktadır.
Dilsel verilerden hareket eden bazı araştırmacılar Türk dillerinin nihai kökeninin daha kuzeyde, belki Baykal Gölü'nün kuzeyinde veya doğu Sibirya'da olabileceğini ileri sürmüşlerdir. (Türk dillerinde ılıman ve soğuk iklim ormanlarına ilişkin kelimeler bozkır kuşağına ilişkin kelimelerden daha eski ve daha zengindir.)
[değiştir] Tarih
Orta Asya'nın "bozkır imparatorlukları" içinde Türkler daima belirleyici bir rol oynadılar; çoğu zaman bu imparatorlukların kurucu ve yönetici zümresini oluşturdular. İnsan eliyle yapılmış en büyük yapı olan Çin Seddi, Çin'in yerleşik uygarlık alanlarını Orta Asya'nın bozkır halklarına karşı korumak için MÖ 2. yüzyılda inşa edildi. Çin Seddi ortalama 15 metre yüksekliğinde ve 12.000 km uzunluğunda bir duvardır.
Türk İmparatorluğu'nun 8. yüzyılda yıkılmasından sonra Uygurlar, bugünkü Moğolistan ve Batı Çin'i kapsayan güçlü bir imparatorluk kurdular. 10. yüzyılda Orta Asya'nın Batısında bir imparatorluk kuran Karahanlılar, Müslümanlığı benimseyen ilk Türk hanedanıydı. Yine 10. yüzyılda, Türk asıllı bir profesyonel asker olan Gazneli Mahmut (asıl adı Sebüktigin), Afganistan'ın Gazne kentinde bir imparatorluk kurarak Hindistan'ın büyük bir bölümüne egemen oldu.
Orta Doğu'nun İslam ülkelerinde Türkler 8. yüzyıldan itibaren profesyonel paralı asker olarak önemli bir yer edinmişlerdi. 9. yüzyıl sonunda Abbasi İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla çeşitli Türk askeri hanedanları Mısır, Bağdat ve İran'da bağımsız veya yarı bağımsız devletler kurdular.
1040 yılı dolayında, Türklerin Oğuz ulusuna mensup olan Selçuk oğulları İran'ı ele geçirerek güçlü bir imparatorluk kurdular. 1071 yılında Selçuklular Bizans İmparatorluğu'nu ağır bir yenilgiye uğratarak, Anadolu, Suriye ve Kafkaslar'da çok sayıda Türk beyliğinin ortaya çıkmasına zemin hazırladılar. Ancak Türklerin kitle halinde Anadolu'ya yerleşmesi daha çok 13. yüzyılda, Moğol yayılmasının doğurduğu zincirleme tepkiler sonucunda gerçekleşti.
13. yüzyıl sonunda Anadolu'da kurulan Türk devletlerinden biri olan Osmanlı Devleti, İslam dünyasının en güçlü imparatorluğu haline geldi. Balkan Yarımadası'nı fethetti; 16. yüzyılda bir yandan Viyana'ya, diğer yandan Cezayir'e kadar dayandı.
Orta Asya'nın egemenliği 13. yüzyılda Cengiz Han'ın kurduğu Moğol hanedanının eline geçti. Ancak Moğol İmparatorluğu'nda da Türkler kilit mevkilerde idi ve Moğol ordularının büyük bir kısmı Türklerden oluşuyordu. 14. yüzyılda Orta Asya ve İran'ı fetheden Timur, soyca Cengiz han soyundan olmasına ragmen sonradan Türklerle yapılan evliliklerden sonra Türk özelligide taşımış Türkçe konuşuyor ve bir Türk askeri aristokrasisine dayanıyordu. 16. yüzyıl başında Özbek Han önderliğindeki Şeybani'lerin istilasından sonra Orta Asya'da bir daha güçlü bir imparatorluk doğmadı. Osta Asya'daki Türk beylikleri 18. ve 19. yüzyıllarda güçlenen Rus İmparatorluğu'nun egemenliği altına girdiler.
Hindistan'da Timur'un torunu Babür Han'ın kurduğu Moğol-Türk İmparatorluğu, 19. yüzyıla dek devam etti.
İran'da 11. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına dek hüküm süren hükümdarlık hanedanlarının tümü, Türk kökenli askeri önderler tarafından kuruldu.
[değiştir] Bilimsel
19. yüzyıldan itibaren Türk kavimlerinin ortaklıklarını vurgulayan siyasi ve kültürel düşüncenin adı Türkçülük'tür. Türk halklarının dilleri, kültürleri ve tarihi ile meşgul olan bilim dalının adı Türkoloji'dir.
[değiştir] Kaynak
- ^ http://books.google.com/books?id=NZJKCJG8SB8C&printsec=frontcover&hl=tr#PRA1-PA17,M1
- ^ Documentation for ISO 639 identifier: crh
- ^ Crimean Turkish
- ^ Christine Keyser-Tracqui, Eric Crubézy , Horolma Pamzsav , Tibor Varga , Bertrand Ludes, "Population origins in Mongolia: Genetic structure analysis of ancient and modern DNA", American Journal of Physical Anthropology, 2006 Apr 4.
[değiştir] Galeri
[değiştir] Çin Posta Pulları'nda Türk halkları
[değiştir] Bayraklar
 Altay Cumhuriyeti bayrağı |
 Azerbaycan bayrağı. |
 Başkurdistan bayrağı. |
 Çuvaşistan bayrağı. |
 Gagavuzya bayrağı. |
 Kabardey-Balkarya bayrağı. |
 Karaçay-Çerkesya bayrağı. |
 Karakalpakistan bayrağı. |
 Kazakistan bayrağı. |
 Hakasya bayrağı. |
 Kırgızistan bayrağı. |
 Saha Cumhuriyeti bayrağı. |
 Tataristan bayrağı. |
 Türkiye bayrağı. |
 Türkmenistan bayrağı. |
 Tuva Cumhuriyeti bayrağı. |
 Özbekistan bayrağı. |
.svg) Uygur Türkleri'nin bayrağı. |
Resmi olmayan Gagavuzya bayrağı. |
 Kırım Tatar halkı bayrağı. |
[değiştir] Halklar
 Hotan'lı Uygurlular |
|||
 Azeri bir kız |
 Özbek bir kız. |
 Uygurlu bir kız |
 Bir Kırgız |
 Türkmen boyları |
 Gagagvuzlar |
 Salarlar |
 Tuvalı şaman |
 Özbek öğrenciler |
 Türkiye'nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk |
 Azerbaycan'ın 3. cumhurbaşkanı Haydar Aliyev |
|
 Azeri satranççı Timur Recebov |
 Kazak jimnastikçi Aliya Yusupova |
 Rus tenisçi Marat Safin |
 Türk futbolcu Nihat Kahveci |
 Dünyaca ünlü Türk şarkıcı Tarkan |
 Kazak şarkıcı Dilmaz Ahmediyeva |
 İran'lı şarkıcı Arash Labaf |
 Türk şarkıcı Hadise |
