Türk halkları
Türk halkları, Avrasya'da geniş bir coğrafyada dağınık olarak yaşayan ve Altay dilleri ailesinin bir alt kolunu oluşturan Türk dillerinin çeşitli ağız, şive ve lehçelerini konuşan etnik Türk gruplarıdır.
Konu başlıkları |
Coğrafî dağılım [değiştir]
Türk halklarının 1995 yılındaki verilere göre toplam nüfusu 170 milyona ulaşmıştır.Günümüzde ise 200-250 milyona ulaştığı tahmin edilmektedir.(Diğer etnik gruplar dahil değil.Onlarla birlikte 270 milyonu aşmaktadır.)[1][kaynak belirtilmeli]
Sovyetler Birliği'nin dağılması ile Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarını kazandılar ve Türk dillerini egemen ve resmî dil olarak kabul eden devletlerin sayısı, Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile birlikte yediye çıkmıştır. Bunların dışında Rusya, İran (Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Hamedan ve Fars eyaletleri ile Türkmensahra bölgesi), Çin (Doğu Türkistan (Uyguristan), Kansu), Tacikistan ve Afganistan (Mezar-ı Şerif çevresi), Gürcistan (Ahıska, Ahılkelek, Borçalı (Kvemo Kartli) bölgeleri) 'da Türk dilleri konuşan azınlıklar yaşamaktadırlar.
Osmanlı Devleti'nin yayılma alanında bulunan Yunanistan (Trakya Bölgesi), Bulgaristan (Rodop ve Deliorman bölgeleri), Romanya (Dobruca'nın batısında Kobro Nehri çevresi), Kosova, Makedonya, Suriye ve Irak (Musul, Kerkük, Erbil bölgeleri) 'ta da Türkler ve Türkçe konuşan topluluklar bulunur.
Ayrıca modern dönemdeki işçi göçleri sonucunda, Almanya, Hollanda, Fransa, Belçika, Avusturya, İsviçre, İsveç, Danimarka, Norveç, Britanya, ABD, Kanada, Avustralya, Libya, Suudi Arabistan ve Yeni Zelanda gibi birçok ülkede Türk toplulukları oluşmuştur.
Aşağıda Türk dillerini anadili olarak konuşan toplulukların başlıca yerleşim alanları ve yaklaşık nüfusları gösterilmiştir.
Türk dilleri [değiştir]
Türk dilleri maddesine bakınız.
.png)
Türk dilleri birbirlerini anlayabilen dillerden oluşan gruplara ayrılır. En büyük grup Türkiye Türkçesi, Azerice ve Türkmenceyi içine alan Oğuz grubudur. Diğer gruplar, Uygur, Kıpçak, Ogur, Sibirya ve Argu gruplarıdır. Aynı grubun içinde yer alan dillerin arasındaki fark bir şive farkı kadardır, ancak iki farklı gruba ait dilin arasında anlaşabilirliği zorlaştıran ya da imkânsız kılan gramer farkları vardır.
Dinler [değiştir]
Türk halklarının büyük bir çoğunluğu 10. yüzyıldan itibaren İslam dinini kabul etmiştir. Ancak Gagavuzlar, Çuvaşlar ve Yakutlar gibi Hıristiyanlığın Ortodoks koluna mensup olan, Kırımçaklar ve Karaylar gibi Yahudilik dinine mensup olan, Tuvalar gibi Budizm dinine mensup olan ve Altaylar gibi geleneksel Gök-Tanrı veya Şamanizm inancını sürdüren Türk toplulukları da vardır.
Tarihçe [değiştir]
- "Türk" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli görüşler için Türk kelimesi maddesine bakınız.
"Türk" adına tarihte ilk kez MS 6. yüzyıl ortalarında Orta Asya'da Göktürk Kağanlığı (Kök Türk veya Göktürk adıyla da bilinir) kuran bir boy veya aşiretin adı olarak tesadüf edilir. Göktürk Kağanlığı'nın kazandığı büyük prestijden ötürü, daha sonraki yüzyıllarda Oğuzlar, Kırgızlar, Türgişler gibi çeşitli boylar da "Türk" adını benimsemiştir.
Göktürklerden önce [değiştir]
Göktürk Kağanlığı'nun ortaya çıkışından önce Türk dilleri konuşan kavimler hakkında tarihi ve epigrafik bilgi çok kısıtlıdır. Arkeolojik buluntulardan hareketle oluşturulan hipotezler, doğal olarak, önemli oranda spekülatif malzeme içerir.
Göktürklerden önce Güney Sibirya'da ve Kuzey Çin'de çok sayıda Türkçe konuşan topluluğun bulunduğu bilinmektedir.[kaynak belirtilmeli] Bunlardan biri Tiele'dir. Bunlar Hsiung-nu Birliği'nin dağılmasından sonra ortaya çıkmışlardır.
Göktürk Kağanlığı'ndan 700 yıl kadar önce, MÖ 2. yüzyılda, Çin kaynaklarında Hiung-nular Orta Asya'ya egemen olmuştur. Ancak gerek Hiung-nu, gerek Hun'ların kullandığı dil veya dillerin Türk dilleriyle bağlantılı olup olmadığı açık değildir. Göktürk Kağanlığı, Hiung-nuların devlet yapısına ilişkin bazı gelenekleri, Tengri (tanrı) inancını ve bazı tarihi gizemleri devralmıştır. Ancak bundan hareketle dilsel veya etnik süreklilik varsayılamaz.
Orta Asya'nın "bozkır imparatorlukları" içinde Türk halkları daima belirleyici bir rol oynadılar; çoğu zaman bu imparatorlukların kurucu ve yönetici zümresini oluşturdular. İnsan eliyle yapılmış en büyük yapı olan Çin Seddi, Çin'in yerleşik uygarlık alanlarını Orta Asya'nın bozkır halklarına karşı korumak için MÖ 2. yüzyılda inşa edildi.
Orta Asya'da bulunan arkeolojik kalıntılar, erken Neolitik çağa giden bir kültürün varlığını kanıtlamaktadır (Bakınız: Afanas'evo Kültürü, Andronovo Kültürü, Karasuk Kültürü, Tagar Kültürü). Bu kültürler ile tarihi dönemlerdeki Türk, Moğol, Tohar ve Tibet kültürleri arasında bazı devamlılıklar görülür. Ancak bu olgu, prehistorik Orta Asya kültürlerini "Türk" veya "Moğol", "Tohar" vb. olarak tanımlamak için yeterli değildir.
Chicago Üniversitesi bünyesinde 2003'te yapılan bir araştırmada, Moğolistan'da Egyin Gol'de bulunan Hiung-nu dönemine ait insan kalıntılarıyla Anadolu'da derlenen veriler arasında bazı genetik benzerlikler tespit edilmiştir.[8]
Göktürklerden sonra [değiştir]
Göktürk Kağanlığı'nu kuran Türk halkının köken efsanesine 8. yüzyıla ait olan Orhun Yazıtları'nda ve daha sonraki birçok kaynakta yer verilmiştir. Buna göre Türk halklarının anayurdu Altay dağları yakınında, Selenga ve Orhun ırmakları arasında bulunan Ötüken Ormanı idi. Bu yer Baykal Gölü'nin güney ucunun 250 km kadar güneyinde olup, günümüzde Moğolistan sınırları içinde bulunmaktadır.
Dilsel verilerden hareket eden bazı araştırmacılar Türk dillerinin nihai kökeninin daha kuzeyde, belki Baykal Gölü'nün kuzeyinde veya doğu Sibirya'da olabileceğini ileri sürmüşlerdir. (Türk dillerinde ılıman ve soğuk iklim ormanlarına ilişkin kelimeler bozkır kuşağına ilişkin kelimelerden daha eski ve daha zengindir.[kaynak belirtilmeli])
Göktürk Kağanlığı'nın 8. yüzyılda yıkılmasından sonra Uygurlar, bugünkü Moğolistan ve Batı Çin'i kapsayan güçlü bir imparatorluk kurdular. 10. yüzyılda Orta Asya'nın Batısında bir imparatorluk kuran Karahanlılar, Müslümanlığı benimseyen ilk Türk hanedanıydı. Yine 10. yüzyılda, Türk asıllı bir mamlûk olan Gazneli Mahmut, Afganistan'ın Gazne kentinde bir imparatorluk kurarak Hindistan'ın büyük bir bölümüne egemen oldu.[kaynak belirtilmeli]Orta Doğu'nun İslam ülkelerinde Türk halkları 8. yüzyıldan itibaren profesyonel paralı asker olarak önemli bir yer edinmişlerdi. 9. yüzyıl sonunda Abbasi İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla mamlûkler Mısır, Bağdat ve İran'da bağımsız veya yarı bağımsız devletler kurdular.[kaynak belirtilmeli]
1040 yılı dolayında, Oğuz boyuna mensup olan Selçuklular İran'ı ele geçirerek Büyük Selçukluları kurdular. 1071 yılında Selçuklular Bizans İmparatorluğu'nu ağır bir yenilgiye uğratarak, Anadolu, Suriye ve Kafkaslar'da çok sayıda Anadolu Beyliklerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladılar. Ancak Türk halklarının kitle halinde Anadolu'ya yerleşmesi daha çok 13. yüzyılda, Moğol istilasından batıya kaçmalarıyla gerçekleşti.[kaynak belirtilmeli]
13. yüzyıl sonunda Anadolu'da kurulan Türk devletlerinden biri olan Osmanlı Devleti, İslam dünyasının en güçlü imparatorluğu haline geldi. Balkan Yarımadası'nı fethetti; 16. yüzyılda bir yandan Viyana'ya dayandı ve diğer yandan Cezayir'i himaye altına aldı.[kaynak belirtilmeli]
Orta Asya'nın egemenliği 13. yüzyılda Cengiz Han'ın kurduğu Moğol hanedanının eline geçti. Ancak Moğol İmparatorluğu'nda da Türk halklarının kilit mevkilerde idi.[kaynak belirtilmeli] 14. yüzyılda Orta Asya ve İran'ı fetheden Timur, Cengiz Han soyundan olmayan Moğol soylulardan olup Türkleşmiş olanlardandı.[kaynak belirtilmeli] 16. yüzyıl başında Özbek Han önderliğindeki Şeybani'lerin istilasından sonra Orta Asya'da bir daha güçlü bir imparatorluk doğmadı.[kaynak belirtilmeli] Orta Asya'daki Özbek hanlıkları 18. ve 19. yüzyıllarda güçlenen Rusya İmparatorluğu'nun egemenliği altına girdiler.[kaynak belirtilmeli]
Bilimsel [değiştir]
19. yüzyıldan itibaren Türk kavimlerinin ortaklıklarını vurgulayan siyasi ve kültürel düşüncenin adı Türkçülük'tür. Türk halklarının dilleri, kültürleri ve tarihi ile meşgul olan bilim dalının adı Türkoloji'dir.
Fransız tarihçi ve Türkolog Jean-Paul Roux, Türkleri şöyle tarif ediyor:
-
- "Türkler dışardan evlenme eğiliminde oldukları ve eşlerini Türk olmayanlar arasından seçtikleri, rastladıkları her kavimle kaynaştıkları, dilleri çok büyük bir çekim gücüne sahip olduğu ve pek çok topluluk da bu dili ve kültürü benimsediği için Türklerle ilgili karakteristik denilebilecek fiziksel [buna biyolojik, ırksal da denebilir] herhangi bir özellik saptama olanağı kalmamıştır. (...) Türklerin hiçbir ırksal özelliği yoktur. Dolayısıyla kendi içinde bir Türk ırkından söz edemeyiz.[9] Belki sadece Orta Asya'nın ücra dağlarından dünyanın herhangi bir yerine, Türklerin damarlarında, eski Türk kanından elmacık kemiklerini çıkık yapan o kandan daha çok, yabancı - Moğol, Çinli, İrani (Aryan), Sami, Rum, Kafkas, Slav, hatta Afrikalı- kanı akmaktadır.[9] Çünkü Dünyada en çok yayılan ve gittikleri bölgelerdeki yerli halklarla en çok karışan millet Türkler'dir. Roux, “Türklerle ilgili olarak kabul edilebilecek tek tanım dilbilimsel olandır. Türk; Türk diliyle konuşandır;" tarifinden sonra,"İnsanlık tarihinde baştan beri var olan bu millet;kendine özgü yasaları, ayırt edici özellikleri olan canlı bir organizma, çok çeşitli ögelerden oluşmuş; ancak matematiksel bir bütün oluşturmuş ve kesin ve net tanımla Türk adını almış, aynı kültürden olan,aynı dili konuşan insan topluluğudur; demektedir.[9]
Jean-Paul Roux; Türklerin temel ırki özellikleri olmadığını, her milleti etkileyecek güçte baskın dilleri olması sebebiyle birçok kavmi kendi kotaları içinde erittiklerini söylerken, bir yandan da Asya'nın ücra bölgelerinde el değmemiş Türklerin olduğundan bahsetmesi ve ayrıca Osmanlı İmparatorluğunu oluşturan milliyetlerin dil ve kültürlerinin iyi korunduğunu,bu nedenle de kısa bir sürede tüm özgünlükleriyle Yunanistan,Bulgaristan,Romanya,Yugoslavya,Arap devletleri bir bir kurulmuştur da demesi,kimi Türk tarihçiler tarafından Türk halklarının kendilerine özgü ırksal özellikleri olup olmadığı konusunda çelişkili/şüpheli bulunarak sıkça eleştirilmiştir.[9]
Türkiye'deki Türk dillerinin dağılımı [değiştir]
|
Çağdaş Cumhuriyetler [değiştir]
| Devlet | Tarih | Notlar | |
 |
Türkiye | 1923-.... | |
 |
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti | 1983-.... | |
 |
Azerbaycan | 1991-.... | |
 |
Kazakistan | 1991-.... | |
 |
Kırgızistan | 1991-.... | |
 |
Özbekistan | 1991-.... |
|
 |
Türkmenistan | 1991-.... |
Çağdaş Özerk Cumhuriyetler [değiştir]
| Devlet | Tarih | Notlar | |
 |
Sincan Uygur Özerk Bölgesi | 1955-.... |
|
 |
Altay | 1991-.... | |
 |
Balkar | 1991-.... | |
 |
Çuvaşistan | 1991-.... | |
 |
Dağıstan | 1991-.... | Halkın yaklaşık %25'ini Türki halklar olan Kumuklar, Azeriler ve Nogaylar teşkil eder. Kafkasya Avarları'nın kökeni tartışmalıdır.
|
 |
Gagavuzya | 1991-.... | |
 |
Kırım Özerk Cumhuriyeti | 1991-.... | |
 |
Hakasya | 1991-.... | |
 |
Karaçay | 1991-.... | |
 |
Karakalpakistan | 1991-.... | |
|
Nahçıvan | 1991-.... | Azerbaycan'ın bir bölgesidir. |
 |
Tataristan | 1991-.... | Rusya'da bir bölgedir. |
 |
Tuva | 1991-.... | |
 |
Yakutistan | 1991-.... |
Tarihi Türk halkları ve boyları [değiştir]
- Afşarlar ya da Avşarlar
- Ağaçeri
- Hazarlar
- Göktürkler
- Hunno-Bulgarlar: Bugünün Bulgaristan-Bulgarları islavlarla karışmış Türklerin torunlarıdır, ama kendilerini islav olarak görürler. Bulgarların ilk Kağanları Türkçe konuşurdu (Bulgar-Türkçesi), bakınız: Volga Bulgarları
- Karamanoğulları: Devlet-i Âliyye'nin (Osmanlı Devleti) Karamanoğulları Beyliği'ni ortadan kaldırmasından sonra Kıbrıs'a göç etmişlerdir. Osmanlı'ya oynadıkları oyunlar, "Karaman'ın koyunu, sonra çıkar oyunu" deyimiyle ad bulmuştur.
- Kanglılar
- Karahanlılar
- Kara Kıtaylılar
- Karaçaylar
- Gacallar
- İskitler
- Karluklar
- Kayılar
- Keraitler
- Kerul-Tatarları
- Kimekler ya da Kımaklar
- Kınıklar
- Yenisey-Kırgızları
- Kızılbaşlar ?
- Kutrigurlar
- Kıpçaklar (Romanya'da yaşayan ve macarca konuşan Székler Kumanların torunları olarak görülebilir.
- Merkitler
- Naymanlar
- Oğuzlar
- Ogurlar
- Onogurlar
- Osmanlılar
- Peçenekler
- Sakalar
- Sabirler
- Karakoyunlular
- Selçuklular
- Tabgaçlar
- Tahtacılar
- Tarduşlar
- Toxsıler
- Çiğiller
- Türgişler
- Utrigurlar
- Akkoyunlular
- Yağmalar
- Yabakular
Günümüz Türk halkları [değiştir]
- Afşarlar
- Ahıska Türkleri
- Aymaklar
- Azeriler
- Balkarlar
- Başkurtlar
- Batı Trakya Türkleri
- Bulgaristan Türkleri
- Hamseler
- Irak Türkmenleri
- Kaçarlar
- Kafkasya Türkleri
- Kafkasya Türkmenleri ya da Stavropol Türkmenleri
- Karadağ Türkleri
- Karaylar
- Karakalpaklar
- Karapapaklar ya da Terekemeler
- Karaçaylar
- Kaşkaylar
- Kayılar
- Kazaklar
- Kırgızlar
- Kırımçaklar
- Kırım Tatarları
- Kızılbaşlar
- Kosova Türkleri
- Kumuklar
- Makedonya Türkleri
- Nogaylar ya da Nogay-Tatarları
- Salarlar
- Romanya Türkleri
- Sibirya Türkleri
- Şahsevenler
- Suriye Türkleri
- Tatarlar
- Terekemeler
- Çuvaşlar
- Türkiye Türkleri
- Türkiye Türkmenleri
- Türkmenler (Doğu-Oğuzları da denir)
- Uygurlar
- Yugurlar
- Öngütler - Gobi Çölü çevresinde yaşayan bir halk.
- Özbekler
- Halaçlar ya da Kalajlar, Kalaçlar
- Kıbrıs Türkleri
- Gagavuzlar
Küçük Türk grupları [değiştir]
- Beltirler
- Delikanlılar (İran'da yaşayan Türkçe konuşan küçük halk)
- Kamasinler
- Zagajlar
- Çulım Tatarları
- Kaçlar (Kaçalar)
- Koyballar
- Kızıllar
Ayrıca bakınız [değiştir]
Kaynaklar [değiştir]
- ^ M1
- ^ Turkish Speaking Peoples, Joshua Project
- ^ Uzbek, Northern Speaking Peoples, Joshua Project
- ^ Uzbek, Southern, Joshua Project
- ^ Azerbaijani, North Speaking Peoples, Joshua Project
- ^ Azerbaijani, South, Joshua Project
- ^ a b c Lars Johanson / Elisabetta Ragagnin, Central Asia and Mongolia IX Regional Overview, Sociolinguistics Vol. 3, No. 3, s. 1890
- ^ Christine Keyser-Tracqui, Eric Crubézy , Horolma Pamzsav, Tibor Varga, Bertrand Ludes, "Population origins in Mongolia: Genetic structure analysis of ancient and modern DNA", American Journal of Physical Anthropology, 2006 Apr 4.
- ^ a b c d Jean Paul Roux, çev.: Aykut Kazancıgil, Lale Arslan-Özcan, Türklerin Tarihi: Pasifik'ten Akdeniz'e 2000 Yıl, Kabalcı Yayınevi, Şubat 2007, ISBN 9759970910, Sayfa 29
- ^ Documentation for ISO 639 identifier: crh
- ^ Crimean Turkish
Galeri [değiştir]
Çin Posta Pulları'nda Türk halkları [değiştir]
Dış bağlantılar [değiştir]
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
