Marmara Denizi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Marmara Denizi, fiziki haritası

Marmara Denizi, Karadeniz'i Ege Denizi ve Akdeniz'e bağlayan bir iç denizdir. Karadeniz'e İstanbul Boğazı, Ege Denizi'ne Çanakkale Boğazı ile bağlanır. Türkiye'nin Asya ve Avrupa kısımlarını da birbirinden ayırır. Marmara Adasında bol miktarda mermer bulunması yüzünden adaya ve denize, Yunanca mermer anlamına gelen "Marmaros" denmiştir. Denizin bir diğer eski adıda "Propontis" tir. Türkiye'nin en büyük şehirlerinden İstanbul ve İzmit bu denizin kıyısında, diğer bir büyük şehri Bursa ise hızla deniz kıyısına doğru genişlemektedir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Yaklaşık olarak 240 km uzunluğa ve 70 km genişliğe, 11,500 km² yüzölçümüne sahip[1] ve en derin yeri -1270m olan Marmara denizinde, görülen akıntı tipi, normal deniz ve okyanuslardaki dairesel tip yerine, doğu batı yönünde bir akıntıdır. Denizin yüzeyi Karadeniz kökenli, dibi ise Ege-Akdeniz kökenli tuz, sıcaklık ve oksijen oranı bakımından farklı su kütlerinden oluşur.

Alg patlaması yüzünden daha açık renk gözüken Marmara

Marmara'daki körfezler[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara'daki adalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara Denizindeki adalar; İmralı Adası, Marmara Adaları ve Prens Adaları olarak gruplandırılır. Yüzölçümlerine göre en büyük üç ada şu sıradadır;

Marmara'ya dökülen akarsular[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara Denizine dökülen başlıca akarsular şunlardır.

Anadolu

Trakya

Çukurlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara Denzinin kuzeyinde yer alan bu derin noktalar doğudan, batıya şunlardır

  • Çınarcık Çukuru
  • Marmara Ereğlisi Çukuru
  • Tekirdağ Çukuru

Jeoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Denizin Oluşumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Miyosen döneminde geniş Karadeniz haritası

Marmara denizi, jeolojik periodlar içinde özellikle buzulçağ dönemlerinde göle, kimi zamanda denize dönüşerek sürekli bir değişim yaşamıştır. Örneğin Miyosen döneminde(20 milyon yıl kadar önce) Marmara Denizi, Karadeniz, Hazar denizi ve Macaristana kadar uzanan bir iç denizle birlikte daha büyük bir denizin parçasıdır. Denizin yakın jeolojik dönemi incelendiğinde 12 bin yıl öncesinde deniz seviyesinin -85m'e olduğu ve Marmara'nın bir göl olduğu anlaşılır. Marmaranın son kez denize dönüştüğü dönem 6500-7000 yıl öncesine tarihlenir.[2] Bu dönemde İstanbul boğazının suyla dolması sonucu oluşan Karadeniz Tufanı ile Marmara denizi, göl olan Karadeniz'inde su seviyesinin yükselmesine ve denize dönüşmesine aracılık etmiştir.

Jeolojik Değişimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara denizinde jeolojik olarak çok yakın döneme denk gelen başlıca değişimler şunlardır;

Kapıdağ Yarımadası: Tarihsel olarak adayken ve yüzölçümü düşünüldüğünde Marmara Denizinin en büyük adasıyken, karayla birleşerek (Tombolo) yarımadaya dönüşmüştür.

Büyükçekmece ve Küçükçekmece Gölleri: İki gölde, akarsuların aşındırdığı bir vadi iken, deniz seviyesinin yükselmesi sonucunda koya dönüşmüştür. Zamanla koyun ağzında biriken alüvyonlar, deniz kulağı adlı verilen alüvyon setleri oluşturarak, koyun ağzını daraltıp ya da kapatıp koyun göle dönüşmesine neden olmuştur.

Vordonisi Adası: Battığı düşünülen Prens Adalarından biri. Günümüzde Manastır kayalıkları olarak adlandıran bölge, Bizans döneminde MS 1000 yılında gerçekleşen bir deprem neticesinde battığı düşülmektedir. Yapılan dalışlarda bulunan MS 500 yılına ait manastır kalıntısıda bölgenin geçmişte bir ada olduğunu kanıtlamaktadır.[3]

Faylar ve Depremler[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara denizi altında Marmara Fayı ya da fayları olarakda bilinen, Kuzey Anadolu Fay hatının batısında yeralan, sismik olarak harketli bir fay bölgesi vardır. Tarih boyunca ürettiği depremlerle büyük yıkıma yol açan bu faylar 1509 Büyük İstanbul Depremi ve 1999 Gölcük Depremi gibi depremlerin sorumlusudur. Ayrıca günümüzde bu denizde tsunami olma riski vardır. Bunun için denize bir tusinami uyarı sistemi kurulmuştur.[4]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara denizi, 1785

Boğazlar dışarda bırakılırsa Marmara Denizi ile ilgili tarihsel olarak bahsedilecek ilk şey Argonotlar Seferidir. İason önderliğinde altın post'u aramak için Karadeniz'e doğru yol alan bu denizcilerin mitolojik öyküsünde, denizciler Marmara kıyılarınada uğrar. Helenistik dönemde boğazlar ve Marmara Denizi, balık göç yolları üzerinde olduğu için kıyı kentlerinde balıkçılık ön plana çıkar. Byzantion gibi kentlere ait sikkelerde balık motifinin kullanımı buna örnektir.

Moby Dick romanın yazarı Melville, İstanbul'da yaşamış Bizanslı tarihçi Prokopios'un M.S. 10.yy Marmara Denizi'nde gemilere saldıran bir balinadan söz ettiğini anlatır. Bir başka tarihi yazar Ahmet Mithat Efendi "Sayyadane Bir Cevelan" adlı kitabında, İstanbul Surlarına asılmış balina kemiklerinden bahseder. Kaldırılan kemikler nedeniyle denizin bereketi kaçınca Padişahın, kemiklerin bulunup yerine asılmasının emreden bir fetva yayınladığından bahseder.

Marmara denizi, tarihsel batıklar açısında zengin bir denizdir. Marmaray kazıları sırasında keşfedilen Bizans'ın en büyük limanı olan Theodosius Limanı ve liman batıklarının dışında, denizin farklı bölgelerinde 6yy'dan 13.yy kadar dayanan birçok başka batıkta bulunmaktadır.[5] Bunlar dışında 1. Dünya Savaşına tarihlenen Osmanlı ve yabancı ülkelere ait batıklar ise Marmara denizinde yaşanan çarpışmalarını göstermesi sebebiyle deniz tarihi açısından önemlidir.

Batırılan Barbaros Hayreddin zırhlısı

Osmanlı döneminde Marmara'da batan bazı askeri ve sivil deniz araçları şunlardır;

  • AE2, Marmara girmeyi başaran ilk düşman denizaltısı. Avustralya kökenli bu denizaltı Türk Kruvazörü Sultan Hisarı tarafından Çanakkale Karaburun açıklarında batırılmıştır.
  • Barbaros Hayreddin zırhlısı, Bolayır, Gelibolu önlerinde İngiliz denizaltısı E-11 tarafından batırıldı.
  • Samsun Destroyer'i, 14 Ağustos 1915'de İngiliz Denizaltısı E-11 tarafından batırılmıştır.
  • Bahrisefit Vapuru, Erdek limanında 19 Ağustos 1915'te İngiliz denizaltısı E-2 tarafından batırıldı.
  • Bitinye Vapuru, 2 Haziran 1915'te Akbaş önlerinde İngiliz denizaltısı E-11 tarafından batırıldı.
  • Nur ül Bahir (Nur-ek Bahir , Nurel Bahir) Gambotu, 1 Mayıs 1915'te İngiliz denizaltısı E-14 tarafından batırıldı.
  • Seyhun Vapuru, 5 Ağustos 1915'te Akbaş önlerinde İngiliz denizaltısı E-11 tarafından batırıldı.
  • Peleng-i Derya, 23 Mayıs 1915'te Bakırköy önlerinde İngiliz denizaltısı E-11 tarafından batırıldı.
  • Rehber Vapuru
  • Hünkar İskelesi Vapuru, 23 Ağustos 1915'te Şarköy önlerinde İngiliz denizaltısı E-11 tarafından batırıldı.

Egemenlik[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara Denizi'nin ilginç bir özelliği de orta kesimlerinin kıyıdan uzaklığının 12 deniz milinden daha fazla olmasıdır. Böylece uluslararası deniz hukukuna göre bu orta kesimler Türk karasularının dışında kalmaktadır. Fakat başka herhangi bir kıyıdaş devlet bulunmadığından ve her yönde Türkiye karasuları ile kuşatılmış olduğundan dolayı Marmara Denizi'nin tamamı Türk karasuları durumundadır. Ayrıca denizin her noktası Türkiye kıyılarına 200 milden daha az uzaklıkta olduğundan Türkiye'ye ait münhasır ekonomik bölge durumundadır.

Yerleşim[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürpınar'dan Marmara Denizi'nin görünümü

Marmara kıyısındaki idari birimler;

Direy[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 1950'lerde İstanbul kıyılarında bile görülebilen Akdeniz fokları, denizde yaşayan durumu en kritik canlı türüdür. Tüm dünyada 600 bireyin kaldığı düşünülen bu memelilerin Marmara popülasyonu, denizinin güneyinde Kapıdağ Yarımadası ve civar adalarda yaşarlar[6]
  • Caretta caretta isimli deniz kaplumbağalarının günümüzde Marmarada, Kazanağzı mevkiinde yaşayan popülasyonunun ile ilgili yapılan çalışmalar, türü ait bireylerin tespit edilememesi ile sonuçlanmıştır.[7] Buda türün Marmara denizinde yok olduğunu düşündürmektedir. Buna rağmen zaman zaman başka deniz kaplumbağaları denizde görülmektedir. Örneğin 1997 yılında Marmara'da ağlara takılan Deri sırtlı deniz kaplumbağası.[8]

Bunların dışında zaman zaman yakalanan köpekbalıkları ve İstanbul kıyılarında da gözlene bilen çeşitli yunus türleri Marmara direyinin diğer parçalarıdır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Marmara denizinde antik çağlardan beri balıkçılık önemli bir uğraştır. 2010 yılında denizde avlanan balıklık, Türkiye balıkçılığın %8,36'sini oluşturur.[9] Fakat günümüzde aşırı avlanma, kirlilik gibi kimi faktörler Marmaradaki balık stoklarını tehdit etmektedir. Ticari değere sahip olan tür sayısı ve avlanan balık miktarı düşüş eğilimindedir. TÜİK verilerine göre 2004'te Marmarada avlanan 68 bin ton balığa karşı, 2009'da 31 bin ton balık avlanmıştır.[9]

Madencilik konusunda Türkiye denizlerindeki ilk doğal gaz yatağı, TPAO tarafında Kuzey Marmara sahasında 1,200m derinlikte Kuzey Marmara-1 kuyusunun 1988 yılındaki sondajı ile bulunmuştur. Saha, Silivri'nin 5 km batısında sahilden 2.5 km uzaklıkta bulunmaktdır.[10] Kuzey Marmara sahasında doğal gaz üretimine 1997 yılında geçilmiştir.[11]

Deniz turizm açısında Silivri, Marmaraereğlisi, Yalova kıyıları ve Avşa adası bölge içinde ön plana çıkmıştır.

Tehditler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kirlilik, Marmara denizin başlıca sorunlarındandır. Özellikle denizin kuzeydoğusundaki İstanbul ve İzmit gibi yoğun nüfuslu şehirlerin atıkları ile İzmit Körfezi etrefındaki ağır sanayi tesisleri, denizi kirliliğin nedenleridir. Günde yaklaşık olarak 0,3 milyon metreküp sanayi, 2,1 milyon metreküp evsel atık bırakılmaktadır.[12] Denizdeki yoğun denizanası popülasyonu [13] bu kirliliğin işareti olarak kabul edilir.

Küresel Isınma ile değişen deniz yapısı ve istlacı türler marmara denizine yönelik yeni tehditlerdir. Zehirli denizanaları [14] ve balonbalığı [15] Marmaradaki örnek istilacı türlerdendir.

Kazalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Boğazlar dışında sadece Marmara denizinde gerçekleşen ölümle ya da büyük çapta kirlilik ile sonuçlanan kazalar şunlardır;[16][17]

  • 1975, 30 Ocak günü THY ait F-28-1000 Fokker Fellowship tipi Bursa isimli yolcu uçağı denize düştü. Kazada 41 kişi yaşamını yitirdi.
  • 1997, 13 Şubat günü TPAO isimli tanker Pendik Tersanesinde bakım onarım sırasında yanmıştır. Yangın sonucunda 1500 ton fuel-oil denize yayılmıştır.
  • 1999, 07 Kasım günü Semele ve Şipka adlı gemiler Yenikapı açıklarında çarpışmış, kaza sonucunda 10 ton fuel-oil denize yayılmıştır. Semele isimli gemi batmıştır.
  • 1999, 29 Aralık günü Volganeft 248 isimli tanker hava muhalefeti sebebi ile Florya açıklarında ikiye ayrılmış, bu parçalardan biride batmıştır. Kaza nedeniyle tahminen 1500 ton fuel-oil denize yayılmıştır.

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Bandırma İskelesinde İDO'ya ait deniz otobüsü

İDO tarafında İstanbul, Yenikapı İskelesi en büyük merkez olmak üzere, İstanbul kıyılarına ve adalarına, Yalova, Mudanya, Bandırma ve Marmara Adalarına seferler vardır. İzmit Körfezinde yapılan Eskihisar-Topçular feribot seferleri ise diğer bir ulaşım türüdür. Yük taşımacılığı amaçlı Bandırma, İstanbul arası roro seferleri ise Marmara denizindeki son önemli ulaşım türüdür. Ayrıca BDO Bursa Büyükşehir Belediyesi Deniz Otobüsü Bursa-İstanbul arasında seferlerine başlamıştır.

Projeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Marmara denizi
  2. ^ İstanbul’un On Bin Yılı, İstanbul Üniversitesi
  3. ^ Depremle suya gömülen ada, Sabah
  4. ^ Marmara Denizi'nin dibine tusinami uyarı istasyonu, Sabah
  5. ^ turkiye-wrecks.com Marmara ve çevresindeki batıklar
  6. ^ SAD-AFAG Sualtı araştırmaları derneği, Akdeniz foku araştırma grubu
  7. ^ Marmara Denizi’nin Değişen Oşinografik Şartlarının İzlenmesi projesi Seviç-Erdal İnönü vakfı
  8. ^ Mumyalanmış dev kaplumbağa, Radikal
  9. ^ a b [gundem.milliyet.com.tr/marmara-denizi-nde-buyuk-tehlike/gundem/gundemdetay/09.09.2011/1436574/default.htm] Marmara Denizi'nde büyük tehlike, milliyet
  10. ^ nukte.org Doğal gaz enerjisi, Türkiyede doğal gaz
  11. ^ TPAO, tarihçe
  12. ^ Denizlerdeki kirlilik artıyor, NTV
  13. ^ Denize ağ attık lüfer yerine denizanası çektik, Hürriyet
  14. ^ Zehirli denizanası uyarısı, Hürriyet
  15. ^ Marmara'da balıkçılarda 'balon balığı' paniği CNN Türk-video
  16. ^ İstanbul Boğazı ve Marmara Denizinde Meydana Gelen Önemli Gemi Kazaları İstanbul valiliği çevre ve orman müdürlüğü
  17. ^ gedop.org

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]