Balkanlar

Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Balkanlar’ın sınırları ve ülkeler

Balkanlar’ın uydu görüntüsü (NASA)

Balkanlar

Balkanlar veya bazı yayınlardaki kullanımla Güneydoğu Avrupa, Avrupa kıtasının güneydoğu kesiminde, İtalya Yarımadası'nın doğusu, Anadolu'nun batısı ve kuzeybatısında yer alan coğrafi ve kültürel bölgedir.

Bunlar içinde, “Balkan” sözünün kullanımı bütün dillerde vardır. Bölge Avrupa'nın yoksul, geri kalmış ve sorunlu yerlerinin başında gelir. Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgedeki hükümranlığının bitişinden itibaren Balkanlar’ın paylaşımına dair sıkıntılar günümüze dek sürmüştür. Bölge, 52.000.000 civarında insanın yaşadığı bir toprak parçasıdır. Adını batıdan doğuya uzanan ve Bulgaristan’ı ikiye bölen dağ silsilesinden almıştır. Önceleri bu sıradağların adı olarak kullanılan Balkan, daha sonraları tüm bu bölge için kullanılmaya başlanmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’ndan önce, Eski ve Orta Çağ kaynaklarında, topoğrafik durumu iyi bilinmeyen bölgedeki dağların bazı kısımlarına “Haemus” (Αἵμου / Αἵμος) denirdi.

Balkan Sözü

Sözün Kökeni ve Anlamı

Bölgenin adı olan Balkanlar sözü Türkçedir. Bir bölge adı olarak Balkanlar sözü Türk Dil Kurumu’nca “öz. a. Hırvatistan, Sırbistan, Karadağ, Kosova, Slovenya, Arnavutluk, Makedonya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Romanya, Yunanistan ve Trakya'yı içine alan bölge” şeklinde belirtilir. Kelimenin yapısında yer alan Balkan sözünün, “sarp ve ormanlık sıradağ; sık ormanla kaplı dağ; yığın, küme; sazlık, bataklık” gibi anlamları vardır.

Kelime, Osmanlı Türkçesinde yaygın bir kullanıma sahip olmuştur. (Örnekler: Golyak Balkanı, Bor Balkanı, Bababalkanı vb.) Osmanlı son döneminde Şemseddin Sami tarafından oluşturulan Kamus-ı Türkî adlı ünlü sözlükte “Sarp ve müsellem veya ormanla mestur dağ, silsile-i cibal” şeklinde Balkan sözünü belirtmiş, ayrıca “Rumeli kıtasını garbdan şarka şakk eden silsile-i cibal ki buna izafetle kıta-i mezkûreye Balkan şibe ceziresi deniyor” şeklinde de kelimenin gelişimini açıklamıştır.

Sözün Yapısı

Balkan+lAr: Balkan (Ad) +lAr (Çokluk eki) yapılarından oluşur. Türkçe “-lAr” çokluk eki ile kurulan “Balkanlar” ismi, bu ekin “aile, boy, millet, topluluk, grup” anlamını veren işlevi ile “sarp ve ormanlık sıradağların olduğu yer” anlamında kalıplaşmıştır.

Rumeli Adı

Türkiye Türkçesi literatüründe Rumeli adlandırması da Balkanlar adlandırmasına denk bir kullanıma sahiptir. Rumeli ismi ise, Osmanlı Devleti’nin Doğu Roma İmparatorluğu’ndan fethettiği topraklara verdiği Türkçe isimdir: Rum+el+i (< Rum Eli: Rum (Ad) El (Ad) +i (3. teklik iyelik eki) yapısındaki sözün kökündeki “Rum” kelimesi “Doğu Roma İmparatorluğu sınırları içinde olan toprak, halklar” anlamıyla kelimenin yapısına katılmıştır. “Roma” sözünün bir biçimidir: (Lat.) Roma > Rum (Osm.Tr.).

Coğrafya

Bulgaristan'da yer alan Balkan Dağları

İstanbul'un kurulduğu ve tarihî merkezini oluşturduğu Tarihî yarımada

Vardar ve Üsküp

Prizren

Selanik'te Beyaz Kule

Saraybosna'nın simgesi Başçarşı’daki sebil

Balkanlar, güneybatıda Adriyatik Denizi ve İyon Denizi; güneyde Akdeniz; güneydoğuda Ege Denizi, Marmara Denizi; doğuda Karadeniz ile çevrili bir yarımadadır. Kuzey sınırlarını Tuna, Sava ve Kupa nehirleri oluşturur. Balkanlar’ın toplam yüzölçümü 524,701 km²’dir.

Balkan Yarımadası

Balkanlar’ın veya coğrafi adla Balkan Yarımadası’nın doğu, güney ve batı sınırları hakkında mevcut görüş birliğine rağmen, kuzey sınırları tartışmalıdır. Bazı coğrafyacılar kuzey sınırını Tuna ve Drava nehirleri olarak kabul eder, bazıları da sınır Karpat Dağları’nın doğusunda geçirir.

Siyasi Sınırlar

Ülkeler

Ülke ve Bayrağı	Balkanlar’daki Toprak Oranı	Balkanlar’daki Yüzölçümü (km²)	Yüzölçümü (km²)	Nüfus	Nüfus Yoğunluğu (km²)	Başkent
Balkan ülkeleri:
Arnavutluk	% 100	Tamamı	28,748	3,194,972	126.6	Tiran
Bosna-Hersek	% 100	Tamamı	51,197	4,613,414	90.2	Saraybosna
Bulgaristan	% 100	Tamamı	110,879	7,351,234	68.6	Sofya
Hırvatistan	% 49	27,731	56,594	4,434,000	78.4	Zagreb
İtalya	% 0.2	602	301,340	60,200,060	199.7	Roma
Karadağ	% 100	Tamamı	13,812	620,145	50	Podgorica
Macaristan	% 0	Yok	93,030	10,009,000	107.7	Budapeşte
Makedonya	% 100	Tamamı	25,713	2,052,722	81.1	Üsküp
Moldova	% 0	Yok	33,846	3,563,700	121.9	Kişinev
Romanya	% 9	21,455	238,391	21,498,616	93.0	Bükreş
Sırbistan	% 73	56,556	77,474	7,334,935	107.4	Belgrad
Slovenya	% 27	5,473	20,273	2,052,228	100.2	Ljubljana
Türkiye	% 5	40,728	783,562	72,561,312	94	Ankara
Yunanistan	% 100	Tamamı	131,957	11,305,118	85.3	Atina
Tanınmayan veya kısmen tanınmayan Balkan ülkeleri:
Kosova	% 100	Tamamı	10,887	2,000,000	200	Priştine
Transdinyester	% 0	Yok	4,163	537,000	133	Tiraspol

Tarih

MS 4. yüzyıla ait Split’teki Roma dönemi eseri Diocletianus Sarayı

Balkanlar’ın tarihî süreci (1800-2006)

I. Kosova Muharebesi konulu çizim (1389)

16. yüzyıl sonlarında Mostar, Osmanlı İmparatorluğu’nun Bosna’daki idari merkezi idi.

Sultan I. Murat Türbesi (Kosova)

Balkanlar, Cilalı Taş Devri’nde Avrupa genelinden önce çiftçiliğin geliştiği bir bölgedir. Burada gelişen çiftçilik faaliyetleri kuzeye ve Orta Avrupa’ya geçmiştir.

Bölge, coğrafi konumu gereği birçok açıdan ikiliğin bulunduğu bir yer olmuştur. Tarihte Latin dünyası ile Grek dünyası arasında, sonraları ikiye ayrılan Roma kültüründe Katoliklik ile Ortodoksluk arasında paylaşılmıştır. Bu devirden sonra bölgeye eklemlenen Müslümanlık da, Balkanlar’daki çok renkliliği şekillendirmiştir.

Tarih boyunca Avrupa'nın hiçbir bölgesi Balkanlar kadar saldırı, istila ve işgale uğramamıştır. Uzun tarihi boyunca sık sık, özellikle kuzeyden ve doğudan gelen değişik orduların saldırısına uğrayıp ele geçirilen bölge, küçüklü büyüklü birçok ulusun yaşam alanı olmuştur. Balkanlar, Persler, Makedonlar, Romalılar, Bizanslılar, Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Sırplar, Türkler, Avusturyalılar ve daha başka uluslar tarafından uzun yıllar boyunca yönetildi. Balkanlar'ın yerli halkı olan bazı topluluklar, kısa süreli dönemler hariç tarih boyunca hep başka milletlerin idaresi altında yaşamışlardır.

Eski Çağ

Bölge, Milattan önce III-II. yüzyıllarda Romalıların egemenliğine geçmiştir. İmparator I. Theodosius’un (346-395) ölümünde önce, devletin topraklarını iki oğlu arasında paylaştırması üzerine Balkanlar da ikiye bölünmüştür. Kuzeybatı kısmı (bugünkü Hırvatistan ve Slovenya toprakları) Batı Roma; gerisi Doğu Roma İmparatorluğu sınırlarında kalmıştır.

Hunlar, MS. 380 yılından itibaren Balkanlar’a egemenlik kurmuşlardır. Bölgenin büyük bir kısmında hâkim olan Hunlar, Slavlardan daha önemlidir.

V. ve VI. yüzyıllarda, çeşitli lehçeleri konuşan Slavlar birçok grup hâlinde Balkanlar’ın geniş arazilerine hâkim olmuşlardır.

Orta Çağ ve Sonu

Eski devirlerde, bölgede kurulan güçlü bir devlet, dışarıdan gelen daha güçlü bir devletin saldırısı sonucu yıkılmış, bölgeyi egemenliği altına alan bu yeni devletin de, bölgedeki egemenliği uzun süreli olmamış ve dışarıdan gelen, kendisinden daha güçlü bir başka devletin saldırısı sonucu aynı akıbete uğramıştır.

Özellikle 1071 yılındaki Malazgirt Savaşı'ndan itibaren Müslüman Türkler Anadolu'ya, ileriki yıllarda Anadolu'dan Balkanlar’a akın etmiştir; ancak İslamiyet'ten önce de Anadolu ve Balkanlar’da Türkler vardır.

10. yüzyılda bölgenin büyük bir kısmını ele geçiren Büyük Bulgar İmparatorluğu, 1014 yılında "Bulgar Kasabı" olarak bilinen Bizans İmparatoru II. Basileios tarafından yıkıldıktan sonra, bölgeye yerleşen Bizans İmparatorluğu, 14. yüzyılda, Stefan Duşan (1331-1355) dönemindeki Sırp saldırıları sonucu aynı akıbete uğramıştır. Belgrad'dan Atina'ya kadar geniş bir alana yayılarak bölgede Doğu Roma’nın (Bizans) yerini alan kudretli Sırp İmparatorluğu ise; 14. yüzyılda doğudan gelen Osmanlı İmparatorluğu’nun saldırıları sonucu ortadan kaldırıldı. Ortaçağ’ın son kısımları Doğu Roma Devleti, Sırp Krallığı ve Bulgar Krallığı’nın çekişmesine sahne olmuştur. Bu üç devlet yapılanmasının dışında bölgede bulunan diğer halklar (çeşitli Türk boyları, Slav grupları vb.), bu devletlerin egemenlikleri altında kalmışlardır.^{[kaynak belirtilmeli]}

Osmanlı Dönemi

Ohri ve civarı 19. ve 20. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu topraklarının hareketli kısmında yer almıştır.

Resne’deki Niyazi Bey Sarayı

14. yüzyıl ortalarında Türklerin Çimpe Kalesi’ni alarak Rumeli'ye geçişi Balkanlar'ın tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Osmanlılar, Balkan Yarımadası'na ayak bastıklarında bölgede, kendilerine karşı gelebilecek ne güçlü bir siyasi birlik ne de güçlü bir devlet bulunmaktaydı. O dönem Balkanlar'ın güçlü devletlerinden olan Sırp İmparatorluğu, Osmanlıların askerî gücüne dayanamayarak 15. yüzyıl ortalarında çöktü.

Osmanlı Türklerinin, Trakya'ya ayak bastıktan sonra, 1361'de Edirne'yi ve 1363’te de Filibe'yi alarak bölgede ilerlemeye başlaması, aralarında çeşitli dinî, siyasi, askerî vb. sorunlar olan Balkan halklarının (Bulgarlar, Sırplar, Arnavutlar, Bosnalılar, Eflaklılar, Boğdanlılar, Hırvatlar, Slovenler) bu sorunlarını bir kenara bırakıp yaklaşan Türk tehlikesine karşı birleşerek savunma ve saldırılar yapmalarına sebep oldu. Bu seferlere, Balkan devletleri dışında zaman zaman, bölgenin hamiliği rolünü üstlenen Macar Krallığı doğrudan İngiltere, Fransa, Almanya, İspanya, İtalya, Lehistan ve İskoçya gibi çeşitli Avrupa ülkeleri de bir miktar asker göndererek dolaylı yönden iştirak ettiler.

Haçlı Orduları ile Osmanlı İmparatorluğu arasında 14. yüzyıl ortalarında Sırpsındığı Muharebesi (1364) ile başlayan çatışmalar I. Kosova Muharebesi (1389), Niğbolu Muharebesi (1396), Varna Muharebesi (1444) ve son olarak da II. Kosova Muharebesi (1448) ile 15. yüzyıl ortalarına kadar devam etti.

II. Kosova Muharebesi’nin kaybedilmesi Balkanlar’da Osmanlılara karşı direnişinin kesin olarak sona ermesine neden oldu. Bölge, bu savaştan 17. yüzyıl sonlarındaki II. Viyana Kuşatması’na kadar, diğer dönemlere oranla göreceli de olsa sakin ve huzurlu bir dönem geçirdi. Bunda o dönemki Osmanlı yöneticilerinin bölgeden yalnızca bir miktar vergi almayı yeterli görmesi ve halkın gelenek, görenek, inanç ve ibadet olarak ifade edebileceğimiz yaşam tarzına karışmaması önemli bir yere sahiptir. Ayrıca, bundan önceki yerel yöneticilerin baskı, zulüm, adaletsizlik ve ağır vergileri altında ezilen bölge halkının Osmanlıların buraya getirdiği barış, huzur, adaleti ve oluşturdukları hoşgörü ortamını beğenmeleri ve benimsemeleri, yarımadada 15. yüzyıl ortalarından başlayıp 17. yüzyıl sonlarına kadar devam eden huzur ve sakinliği açıklamakta kullanılabilir.

II. Viyana Kuşatması'nda Osmanlı ordusunun uğradığı ağır yenilgi hem Osmanlı, hem Avrupalılar, hem de Balkan ulusları için önemli bir dönüm noktası oldu. Avrupalılar artık, Osmanlı yenilmez bir güç olarak görmemeye başladılar.^{[kaynak belirtilmeli]} Aralarında kutsal bir ittifak kurarak Osmanlılara karşı saldırıya geçtiler. Avrupalı müttefiklerle Osmanlı İmparatorluğu arasındaki çok kanlı ve uzun savaşlar (1683-1699), Osmanlı İmparatorluğu tarihindeki ilk aleyhte antlaşması olan 1699 Karlofça Antlaşması'nı imzaladı.

Karlofça Antlaşması sonrası Osmanlı İmparatorluğu’ndan kopardığı toprak parçalarıyla Balkanlar'a komşu olan Avusturya-Macaristan ve Doğu Avrupa'da Deli Petro tarafından gerçekleştirilen reformlarla büyük bir güç olarak ortaya çıkan Rusya Çarlığı, 18.yüzyıldan itibaren Balkanlar'daki halkları kendi çıkarları doğrultusunda ve Osmanlı İmparatorluğu’nu zayıflatmak amacıyla kışkırtmaya ve ayaklandırmaya başladılar. 18. yüzyılda meydana gelen isyanlar 19. yüzyılda meydana gelen ayaklanmalara nazaran daha küçük çapta ve kısa süreli olmalarına rağmen, 18. yüzyıl isyanlarını, 19. yüzyılda meydana gelecek daha büyük çapta, uzun süreli ve sistematik ayaklanmalara hazırlık niteliğinde görülebilir.

Osmanlı Egemenliği Sonları ve İsyanlar

19. yüzyıl sonunda Balkanlar

Kumanova’da savaşan Türk askerleri (1912)

Yanya’nın Yunanlara teslimi, Yunanistan Krallığı veliahtı Konstantin'e kılıcı teslim eden Esat Paşa. (21 Şubat 1913)

1913’te Türk askerlerinin Karıştıran Köprüsü'nden geçişi (Lüleburgaz)

Balkan Savaşları’nda Osmanlı savaş gemisi Barbaros Hayrettin

Savaş ganimetleri

19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu için ayaklanmalar yüzyılı olarak kabul edilebilir. Özellikle Balkan topraklarında meydana gelen isyanlar, devletin günden güne zayıflamasına ve sonunda parçalanmaya kadar varan bir sürece götürmüştür. 1789'da meydana gelen Fransız İhtilali Avrupa'da eşitlik, adalet, özgürlük, bağımsızlık, anayasacılık vb. birçok yeni düşüncenin ortaya çıkmasına sebep oldu. Ortaya çıkan bu yeni düşünceler kısa sürede, bütün dünyada olduğu gibi Balkanlar’da da hızla yayıldı.

19. yüzyıldaki sistematik ayaklanmalardan önce 18. yüzyılda da Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan gibi bazı Osmanlı Balkan eyaletlerinde daha çok, vergilerin toplanması ve birtakım ekonomik sebeplerden ötürü ufak çaplı köylü ayaklanmaları olmuştu. Ancak ilk büyük ayaklanma 19. yüzyılın hemen başında Sırbistan'da patlak verdi.

Sırpların isyanında; Fransız İhtilali'nin getirdiği milliyetçilik fikirlerinin yanı sıra, büyük devletlerin kışkırtmaları, Sırp topraklarının 18 yüzyıldaki Osmanlı-Avusturya Savaşları sebebiyle harabeye dönmesi, Osmanlı yönetiminin eski gücünde olmaması ve cazibesini yitirmesi, Yeniçeri ileri gelenlerinden bazılarının halka zulmetmesi gibi birtakım sebepler sayılabilir.^{[kaynak belirtilmeli]}

Yeniçeriler 1801 yılında Sırbistan'da, Osmanlı padişahının temsilcisi olan Belgrad paşasını öldürdüler. Bölgede kendilerine karşı koyacak bir güç olmayan yeniçeriler, âdeta bölgeyi keyfî bir askerî yönetimle idare ediyorlardı. Yeniçeriler, birtakım gerekçeler ileri sürerek 72 Sırp ileri gelenini idama mahkûm ettiler.^{[kaynak belirtilmeli]} Bu olay 1804 yılında Sırp halkının, bir domuz tüccarı olan Kara Yorgi'nin başkanlığında ayaklanarak tepki vermesine sebep oldu.

Başlangıçta birtakım haksızlıklara karşı bir tepki olarak başlayan mücadelenin yönü, Sırp kuvvetlerinin İvankovaç Muharebesi, Mişar Muharebesi ve Deligrad Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetlerini arka arkaya yenmesi üzerine Kara Yorgi tarafından bağımsızlık olarak değiştirildi. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın tam bu döneme denk gelmesi de isyanın bir türlü kontrol altına alınamamasına neden oldu. Ancak Osmanlılar 1809'da yaklaşık 20.000 kişilik bir kuvvetle tekrar Sırbistan'a girdi ve Çegar Muharebesi'nde Sırp ordusu isyanın başından beri ilk defa ciddi olarak yenilgiye uğratıldı. Ancak Kara Yorgi Rusların da desteği ile isyanını 1812'ye kadar aralıklarla devam ettirdi. 1812 Bükreş Antlaşması'nda Rusların da baskısıyla Sırplara birtakım haklar verildi. Fakat bu verilen haklardan tatmin olmayan ve yukarıda da açıkladığımız gibi tam bağımsızlığı hedefleyen Kara Yorgi tekrar ayaklandı. Tam bu sırada Napolyon'un Rusya Seferi'ni başlatmasından da faydalanan Osmanlı İmparatorluğu, Ruslardan yardım alma ümidi olmayan Sırplar üzerine bir ordu gönderdi. Osmanlı kuvvetleri karşısında tutunamayan Kara Yorgi yenilerek Avusturya'ya kaçmak zorunda kaldı. Bunun üzerine isyanın liderliğini 3 yıl sonra,1815'de Miloş Obrenoviç aldı. Bu ayaklanmaya müdahale etmesi hâlinde Rusya'nın müdahalesinden çekinen Osmanlı İmparatorluğu, Miloş'la anlaşma yoluna gitti. Onu Sırpların prensi olarak tanıdı ve Sırbistan'a kısmi özerklik verdi.

1817'ye gelindiğinde Sırp isyanı yatışmış gibi görünüyordu. Ama kısa bir süre sonra bu sefer de, imparatorluk içerisindeki başka bir Ortodoks halk olan Rumlar, 1821'de Eflak'ta Aleksandr İpsilanti başkanlığında ayaklandılar. Rumların isyanlarını burada başlatmasının sebebi bölgenin Rusya yakın olması sebebiyle Ruslardan da yardım alacaklarını ummaları ve Eflak halkının da kendilerine destek vereceğini düşünmeleriydi. Ancak Bab-ı Ali tarafından, uzun bir süreden beri bölgeye yönetici olarak atanan Fenerli Rum idarecilerin kötü yönetiminden çok çekmiş olan Eflaklıların isyana destek vermemesi ve İpsilanti'nin çok güvendiği Rus yardımının da bir türlü gelmemesi nedeniyle ayaklanma kısa sürede bastırıldı. Bunun üzerine Avusturya'ya kaçan İpsilanti orada tutuklandı. Romanya'daki ayaklanmanın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Rumlar bu sefer de Mora’da yeni bir isyan başlatarak bağımsız Yunan devletinin kurulduğunu ilan ettiler. Ayaklanma kısa sürede Yunan anakarasının başka yerlerine ve Girit'e de sıçrayarak bölgedeki Türklere karşı bir katliama dönüştü.^{[kaynak belirtilmeli]} Ayrıca, Osmanlı ordusunun kara ve deniz kuvvetlerinin isyanı bastıracak yeterliliğe sahip olmaması ayaklanmanın bir türlü kontrol altına alınamamasına sebep oluyordu. Bunun üzerine Sultan II. Mahmut, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'ya isyanı bastırması hâlinde Mora valiliği vaadinde bulunarak onun desteğini istedi. Teklife olumlu yanıt verilmesinden sonra, Osmanlı birliklerinin de desteklediği Mısır kuvvetleri, kara ve denizden Mora yarımadasına, Yunanlara karşı saldırıya geçti. Yunanları kısa sürede yenilgiye uğratan Mısır ordusu 1827'de Atina'yı ele geçirerek Yunan hükümetini ortadan kaldırdı. Mısır ordusunun Atina'yı ele geçirip Mora'yı işgal etmesi, başta İngiltere olmak üzere Avrupa başkentlerinde ciddi bir endişeye sebep oldu. Doğu Akdeniz'de, Osmanlı İmparatorluğu gibi güçsüz ve her daim kontrol altında tutabilecekleri bir devletin yerine, ileride ciddi bir rakip olma ihtimali bulunan Mısır'ın bulunması Avrupalılar için kabul edilemez bir durumdu ve Yunan isyanına müdahaleleri için bu bile yeterli bir sebep sayılabilirdi.

Balkanlar’da 19. yüzyılda başlayan isyanlar, etnik karşıtlıklardan kaynaklı çatışmalar sonrasında patlak veren Balkan Savaşları, bölgedeki Osmanlı egemenliğini sarsmıştır. I. Balkan Savaşı’nda çok sayıda cephede, büyük birliklere karşı savaşmak zorunda kalan Osmanlı ordusu, birkaç savaş hariç, geri kalan bütün savaşlardan yenilgiyle ayrılmıştır. Bu savaşlar sonrasında sınırları bugünkü Türkiye Cumhuriyeti’nin batı sınırlarının bile gerisine gitmiştir. Akabinde gerçekleşen II. Balkan Savaşı’nda bir nebze dahi olsa toparlanan Osmanlı ordusu, kaybettiği küçük birkaç toprak parçasını ve Edirne’sini geri almıştır.

1878’de dağılmanın eşiğine gelen Osmanlı İmparatorluğu’nun kesin çöküşüne giden yolun dönüm noktası Balkan Harbi oldu. Onun ardından başlayan I. Dünya Savaşı bu süreci tamamladı. Esasen Balkan Harbi, âdeta Avrupa’daki karşıt ittifakların aralarındaki hesaplaşmaya ve paylaşım savaşına hazır olmak amacıyla ürettikleri modern silahların denendiği “kostümlü” bir prova olmuştu. I. Dünya Savaşı’nın halledemediği sorunlar bir şekilde II. Dünya Savaşı ile çözüldü. Tüm bu süreçte 150.000.000’dan fazla insan yaşamını kaybetti.

I. Dünya Savaşı’nda Balkanlar

1912-1913 Balkan Savaşları sonrasında Balkanlar’da yeni devletler tesis edilmeye başlanmıştır. Tam da bu dönemde, 1914’te Saraybosna’da Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand’ın öldürülmesi I. Dünya Savaşı’nın patlamasında son sebep olmuştur. Savaş sonrasında Balkanlar’da, Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı, Bulgaristan, Yunanistan ve (küçük kısmında) Türkiye devletleri mevcut idi. Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı, bir zaman sonra Yugoslavya Krallığı hâlini almıştır.

II. Dünya Savaşı’nda Balkanlar

Balkanlar’da II. Dünya Savaşı, İtalya’nın “büyük İtalya” topraklarını oluşturma fikri sonucunda giriştiği çalışmalarla başladı. 1939’da Arnavutluk’u ele geçiren İtalya, 1940’ta Yunanistan’a yöneldi. 28 Ekim 1940’ta Yunan-İtalyan Savaşı baş gösterdi. Sonrasında 1941 yılında Almanya orduları, Yugoslavya topraklarına girdi.

Soğuk Savaş Döneminde Balkanlar

Soğuk Savaş döneminde Balkanlar’daki ülkeler, Sovyetler destekli komünist yönetimlerin hâkimiyetinde olmuştur.

Bu dönemde Balkanlar’da komünist-sosyalist idareler altındaki ülkelerde milliyetçilik ortadan kalkmamıştı. 1984 yılında Todor Jivkov’un idaresindeki komünist Bulgaristan’da Türkler üzerine çok sert asimilasyon ve caydırma politikaları uygulanmıştır. O dönemde Bulgaristan nüfusunun çok ciddi bir bölümünü oluşturan Türklere, isim değiştirme, din değiştirme, Türkçe konuşma yasağı, zorunlu göç ettirme, işkence vb. yöntemlerle asimilasyon politikalarına girişilmiştir. Jivkov yönetimine karşı gelen Türkler, işlerini, eğitim haklarını ve hatta yaşamlarını kaybetmişlerdir. Bu dönemde baskılardan kaçmak için çeşitli yollarla Türkiye’ye doğru milyonları oluşturan bir Türk göçü yaşanmıştır. Diğer birçok Balkan ülkesinde olduğu gibi, Bulgaristan’da da camiler kapatılmış, İslami gereklerin yaşanmasına izin verilmemiştir. 1989’da devletin ağır politikalarına karşı koyan Türkler içinde 300.000’in çok üzerinde bir kesim ülkeden sürgün edilmiştir.

Soğuk Savaş döneminde Josip Broz Tito yönetimindeki Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti (1948) ve Arnavutluk (1961) devletleri Sovyetler Birliği ile ayrı düştü. Bulgaristan ile birleşme fikirlerini geri çeviren Yugoslavya yönetimi, kısa bir zaman sonra kurulan Bağlantısızlar Hareketi’ne katılmıştır. Arnavutluk ise Komünist Çin ile kurulan ilişkilerin de etkisiyle dünyadan soyutlanmış, içe kapanık bir ülke hâlini almıştır. Bu dönemde Arnavutluk, Enver Hoca idaresinde katı bir rejim altında olmuştur.

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti de, Soğuk Savaş döneminde ciddi miktarda Türk nüfusu barındıran bir Balkan ülkesi idi. Bu ülkede, özellikle Kosova Özerk Sosyalist Cumhuriyeti, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti ve Sırbistan Sosyalist Cumhuriyeti içindeki Sancak bölgesinde Türkler yaşamaktaydılar. Ayrıca, Kosova Özerk Sosyalist Cumhuriyeti, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti’nde Arnavutlar da önemli bir nüfus oranına sahip idiler. Sosyalist sistemle yönetilen Yugoslavya’da bu iki halk üzerinde çoklukla devletin özel bir dikkati olmuştur. Devletin hakkaniyetle yönetildiği dönemde, dil, eğitim gibi hakları verilen bu halklar, ülkenin bütünlüğünde yer almışlardır. 1990’larla beraber çatırdayıp çöküşe giden Yugoslavya sistemiyle beraber halkların da kısmi tepkileri başlamıştır.

Balkanlar’da her zaman komünizmin dışında kalan iki ülke Türkiye ve Yunanistan olmuştur.

Yugoslavya’nın Dağılması

Yugoslavya'nın dağılış süreci

---

██ Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti ██ Yugoslavya Federal Cumhuriyeti; Sırbistan ve Karadağ; Sırbistan ██ Hırvatistan ██ Slovenya ██ Makedonya ██ Bosna Hersek ██ Karadağ ██ Kosova

---

• 1990 : İllirida Cumhuriyeti^{[kaynak belirtilmeli]} (2 Temmuz 1990)
• 1991 : Slovenya (25 Haziran 1991)
• 1991 : Hırvatistan (25 Haziran 1991)
• 1991 : Makedonya Cumhuriyeti (8 Eylül 1991)
• 1991 : Hersek-Bosna Hırvat Cumhuriyeti (Dayton Anlaşması uyarınca yeniden düzenlenmiştir.) (18 Kasım 1991)
• 1991 : Krayina Sırp Cumhuriyeti (Fırtına Harekâtı sonucunda yıkılmıştır.) (19 Aralık 1991)
• 1992 : Sırp Cumhuriyeti (Dayton Anlaşması uyarınca yeniden düzenlenmiştir.) (28 Şubat 1992)
• 1992 : Bosna-Hersek (6 Nisan 1992)
• 1993 : Batı Bosna Özerk Bölgesi (Fırtına Harekâtı sonucunda yıkılmıştır.) (27 Eylül 1993)
• 1999 : Birleşmiş Milletler himayesi altındaki Kosova (NATO’nun Yugoslavya’yı bombalaması sonucunda kurulmuştur.) (10 Haziran 1999)
• 2006 : Karadağ Cumhuriyeti (3 Haziran 2006)
• 2008 : Kosova Cumhuriyeti (17 Şubat 2008)

Bosna Hersek Meclisi binasının Sırp tankı tarafından ateşe tutulması sonrasındaki yangın

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin dağılma süreci öncelikle ekonomik-politik değişimin başlangıcı ile ilintilidir. Özellikle Yugoslav resmi tezi olan Özyönetim ve bu sayede ileri bir aşamada gerçekleşmesi tasarlanan Marksizm’in ön gördüğü "özgür üreticilerin birliği" fikri, ekonomik sistemin uluslararası sermayeye açılması ile dengesini kaybetmiştir. Yugoslav siyasi yapısının "Özyönetimci Sosyalizm"den "Pazar Sosyalizmi"ne kayışı, coğrafi esasa göre oluşturulmuş Yugoslav özyönetim modelinin neo-liberal politikalar ekseni ile dönüşüm sürecine girmesini ifade etmektedir. Sosyalist federal yapının köşe taşları olan özyönetim birimleri, ekonomi-politik dönüşüm süreci ile birlikte otonom statülere açık özerk birimler durumuna gelmiştir.

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, 1990’ların başıyla beraber birçok iç çatışma ve tartışmalara sahne olmuştur. Ülkenin federal yapısındaki dengesizleşme, bu ülkede kendi özerk cumhuriyetlerinde yaşayan halkların seslerini azar azar yükseltmelerine sebebiyet vermiştir. Yugoslavya’nın olumsuz gidişi ve yükselen Sırp milliyetçiliği karşısında diğer halklarda kıpırdanmalar görülmüştür.

Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti içinde özerk cumhuriyet liderleri ve yöneticileri arasındaki anlaşmazlıklar, çeşitli bölgelerde küçüklü büyüklü çatışma ve savaşların çıkmasına sebep olmuştur. Bu çatışma ve savaşların sonrasında federal cumhuriyeti oluşturan Slovenya Sosyalist Cumhuriyeti; Hırvatistan Sosyalist Cumhuriyeti; Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti ve Bosna-Hersek Sosyalist Cumhuriyeti (1991’den 1995 sürecine dek) bağlı oldukları Yugoslavya federasyon yapısından ayrılıp bağımsız devletler olmuşlardır. Bu ilk ayrılma dalgasında en büyük acıyı nüfusunun büyük kısmı Müslüman olan Bosna-Hersek görmüştür. Eski Yugoslavya Millî Ordusu’nun (JNA) teçhizatıyla donatılmış Sırbistan ordusu ve milis güçlerinin saldırıları ve bunların yanında küçük çaplı Hırvat saldırıları ile Bosna-Hersek, insanlık dışı olaylara sahne olmuştur.

İlk kopuş dalgası sonrasında eski Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti küçülerek Sırbistan-Karadağ adıyla mevcudiyetini sürdürmüştür. Yeni federasyon, Sırbistan ve Karadağ özerk cumhuriyetleri ve Sırbistan’a bağlı Kosova ve Voyvodina özerk bölgelerinin bütünlüğüyle oluşmuştur. Söz konusu devlet de, 3 Haziran 2006’da Karadağ’ın referandum sonucunda bağımsızlık ilan etmesiyle dağılmıştır.

Eski Yugoslavya topraklarındaki son parçalanma ise Kosova Cumhuriyeti’nin Sırbistan’dan kopması ile gerçekleşmiştir.

Transdinyester Savaşı

Moldova ile Ukrayna arasında yer alan Transdinyester’in sınırları kırmızı ile gösterilmiştir.

2 Mart 1992 – 21 Temmuz 1992 tarihleri arasında Transdinyester Cumhuriyet Muhafızları, militan gruplan ve Rusya Federasyonu’nun 14. ordusu tarafından desteklenen Kazak Birlikleri ile Moldova polisi ve askerleri arasında kısa süren ve limitli savaş sürecidir.

21 Temmuz 1992 tarihinde taraflar arasında ateşkes ilan edilmiş ve bugüne kadar her iki taraf da ateşkes kararına uymuştur. Ancak durum hassasiyetini korumaktadır ve gerginlikler yaşanma potansiyeli devam etmektedir. Çünkü Moldova tarafının bölgedeki Rus askerlerinin çekilmesi için Avrupa ve dünya kamuoyunda defalarca üstelemiş ancak istediği sonucu alamamıştır. Ateşkes ilanından beri Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı himayesinde taraflar arasındaki görüşmeler devam etmektedir.

1998-1999 Kosova Savaşı

Sırp askerî güçlerince Prizren yakınlarında kullanılan Sovyet yapımı T-55 tank

1998-1999 Kosova Savaşı, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ordusunun, bağımsızlık isteyen Kosova Kurtuluş Ordusu’na ve bu örgüt yanında yer alan milis güçlerine karşı yürüttüğü operasyona karşı NATO, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’ndeki bazı stratejik, askerî mevzilere ve ordu birliklerine karşı askerî müdahalede bulunmuştur.

Kosovalı Müslümanlara (Arnavut, Türk vb.) yapılan baskının devam etmesi üzerine, NATO, Kosova ve Sırbistan'da bulunan hedeflere Mart 1999 tarihinde hava operasyonlarına başladı.

Aynı zamanda, Kosovalılara karşı, Sırp güçleri tarafından etnik temizliğe başlandı. Yüz binlerce mülteci Arnavutluk, Makedonya, Türkiye ve Karadağ'a kaçmaya başladı. Uluslararası Lahey Adalet Divanı araştırmalarında en az 2.000 cesede ulaştığını açıkladı.

11 haftalık NATO bombardımanından sonra, Miloşeviç birliklerini ve polislerini geri çekmeye zorlandı. 750.000 Kosovalı mülteci evlerine geri döndü. Bu bölgedeki Sırp nüfusun yarısına tekabül eden 100.000 Sırp evlerini terk etti. Birleşmiş Milletler, Kosova'nın bağımsızlık ya da Sırp egemenliğinden birine dönene kadar bölgeyi kontrolü altına aldı.

Mayıs 1999 tarihinde, bombalama hâlâ devam ediyordu. Miloşeviç, insanlığa karşı suç işlediği için Uluslararası Lahey Adalet Divanı'na verilen görev başındaki ilk devlet başkanı oldu.

Balkanlar’ın Bugünü

Belgrad’da Kalemeydan

Zagreb Ban Josip Jelačić Meydanı

Bükreş

Sofya’da Musagenitsa Metro İstasyonu

Priştine’deki Kosova Müzesi

Podgorica

Dubrovnik

20. yüzyılda Balkanlar’daki devletlerin gelişimleri kısım kısım farklı bir süreç izlemiştir. Yunanistan, 1952’den beri NATO’nun ve 1981’den beri de Avrupa Birliği’nin üyesidir. Yunanistan ayrıca, Eurozone ve Batı Avrupa Birliği’nin de üyesidir. Slovenya 2004’ten beri Avrupa Birliği’ne üyedir. Bulgaristan ve Romanya da 2007’de Avrupa Birliği bünyesine katılmışlardır. Türkiye, 1963’te Avrupa Birliği üyeliği için başvurmuş, 2005’te de üyelik görüşmelerine başlama hakkı elde etmiştir. Hırvatistan ve Makedonya, 2005 yılında Avrupa Birliği üyeliğine adaylık statüsü kazanmıştır. Karadağ ve Sırbistan da Avrupa Birliği üyeliği konusunda girişimleri olan diğer Balkan ülkelerinden biridir.

Genel olarak Balkanlar’da, devlet yönetimlerinin niyetleri Avrupa Birliği’nden yana imiş gibi görünmektedir.

17 Ekim 2007 tarihinde Hırvatistan, 2008-2009 süreci için Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine kabul edilmiştir.

2004 yılında Bulgaristan, Romanya ve Slovenya devletleri NATO’ya üye olmuşlardır.

2006 yılında Karadağ, Sırbistan-Karadağ federasyonundan ayrılmıştır. Bu ayrılık, birçok dünya devletinde Balkanlar’da yeni siyasi ve sosyal sıkıntıların sebebi olarak düşünülmüş olsa da herhangi bir sıkıntı yaratmamıştır.

Kosova, 17 Şubat 2008 tarihinde tek taraflı olarak Sırbistan’dan bağımsızlığını ilan etmiştir.

Arnavutluk ve Hırvatistan, 1 Nisan 2009 tarihinde NATO’ya katılmışlardır.

Balkanlar’ın 19. yüzyıldaki son dalgalanmalar devrine girmesi, 1. ve 2. Balkan Savaşları’nı hazırlamış ve bu savaşlar sonucunda, Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği ortadan kalkmış, Balkanlar için günümüze dek süren gelişmeler yaşanmıştır. Bu süreçlerde en büyük zararlardan birini Balkan Türkleri yaşamışlardır. Balkan Savaşları’nın 100 yılı civarında, Balkanlar’daki Türk nüfusu çok ciddi bir kayba uğramış, Türkleri azınlık hâline getiren süreçler yaşanmıştır. Bugün Türkler Balkanlar’da (Türkiye toprakları hariç tutulursa); Sırbistan’da % 0,2; Kosova’da %4,5; Makedonya’da %3,9; Yunanistan’da (Batı Trakya ve Ege Adaları’nda) % 3-4; Bulgaristan’da alt sınır olarak % 9,5; Balkanlar’ın uçlarındaki Romanya’da (Tatar Türkleriyle beraber) % 3; Moldova’da %4,4 civarlarında bir nüfus oranlarındadırlar.

Osmanlı devrinde birçok bölgede nüfus oranı olarak üstün olan Türk nüfusu, 1912 yılı civarıyla beraber hızla Türkiye’ye akmıştır.^{[kaynak belirtilmeli]}Bosna Hersek, Osmanlı Devleti’nden 19. yüzyıl sonlarında ani bir ilhakla koparılıp Avusturya-Macaristan’a dâhil edilmişti. Bu süreçten günümüze dek Bosna Hersek ve Boşnaklar, oturmuş bir sisteme ve düzene sahip olamamışlardır. Son Yugoslavya savaşındaki katliamların yaralarını bugün bile sarmaya çalışan ülke, yasal olarak iki; fiilen üç parçalı bir idari yapıdadır.

Sırbistan, Yugoslavya kurulana dek, Osmanlı devrinden beri büyüyegelen bir yapı arz etmişti. Yugoslavya’nın parçalanması ile yaşanan süreçler sonucunda kendi içinde yaşanan son çatışmalar ve savaşlarla şu an, en küçük sınırlarına yaklaşmıştır. Kuzeyindeki Voyvodina adlı özerk bölge de bağımsızlığa kavuşur ise, Sırbistan tarihinin en küçük sınırlarına ulaşmış olacaktır.

Karadağ, Yugoslavya’nın parçalanması akabinde Sırbistan ile hareket etmişti. Son süreçte bağımsızlığına kavuşarak yeni bir devlet oldu. Hâlihazırda, ülke olarak oturma evresindedir.

Son bağımsız ülke Kosova Cumhuriyeti, dünya siyaset arenasında lobiler arası çalışmalarla kalıcı bir konum elde etme çabasındadır. Bu son süreçte Sırbistan ve onun ardındaki Ortodoks camia ile Batı dünyası ve Türkiye, iki ayrı kutup gibidirler.

Yunanistan, kuzeybatı kısımlarındaki Arnavut azınlık ve kuzeydoğusuyla adalarındaki Türk azınlık ile, kuruluşundan itibaren mücadele içindedir. Kuruluşundan itibaren Türkleri sürekli kontrol altında tutmakta ve anayasal olarak da kabul etmemektedir (Türk yerine Müslüman Helen tabiri). Ülkedeki çeşitli olumsuz politik çalışmalar yurt dışına göçe sebep olmuş, Yunanistan’daki Türk nüfusu azalmıştır. Aynı şekilde, Kuzeybatıda Arnavutluk sınırlarındaki Arnavut nüfus konusunda da bazı politik sıkıntılar vardır.

Bulgaristan, 1980’lerde ülkede azımsanmayacak bir nüfus oranına sahip Türklerle şiddet, asimilasyon gibi yöntemlerle uğraşmış, bu nüfusun haklardan mahrumiyetine veya göç etmesine (Türkiye’ye) sebep olmuştur. Avrupa Birliği tam üyeliği gibi 2000’li yılların süreciyle beraber, ülkedeki Türk nüfus biraz rahatlamış gibidir.

Demografi

Balkanlar, üzerinde birçok millet ve dinin yaşadığı bir coğrafi bölgedir. Topraklarının tamamı Balkanlar’ın sınırları içinde olan Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Karadağ, Makedonya, Yunanistan, ve Kosova ülkelerinde yaşayanların toplam nüfusu 31,137,605’tir. Bu sayıya, topraklarının ciddi bir kısmı Balkanlar’da yer alan ve Balkan ülkesi sayılan Sırbistan, Hırvatistan, Slovenya ile Balkanlar’da toprakları bulunan Romanya, Türkiye, İtalya’nın ilgili kısımlarındaki nüfus eklendiğinde Balkanlar’da yaşayan insanların toplam nüfusu 51,286,839 olmaktadır.

Ülke Nüfusları

Ülke ve Bayrağı	Balkanlar’daki Toprak Oranı	Balkanlar’daki Yüzölçümü (km²)	Toplam Nüfus	Balkanlar’daki Nüfus
Balkan ülkeleri:
Arnavutluk	% 100	Tamamı	3,194,972	3,194,972
Bosna-Hersek	% 100	Tamamı	4,613,414	4,613,414
Bulgaristan	% 100	Tamamı	7,351,234	7,351,234
Karadağ	% 100	Tamamı	620,145	620,145
Kosova	% 100	Tamamı	2,000,000	2,000,000
Makedonya	% 100	Tamamı	2,052,722	2,052,722
Yunanistan	% 100	Tamamı	11,305,118	11,305,118
Sırbistan	% 73	56,556	7,334,935	5,466,009
Hırvatistan	% 49	27,731	4,489,409	2,961,449
Slovenya	% 27	5,473	2,052,228	359,960
Romanya	% 9	21,455	21,498,616	971,643
Türkiye	% 5	40,728	72,561,312	10,153,627
İtalya	% 0.2	602	60,200,060	236,546
Toplam				51,286,839

Diller

Balkanlar, birçok kültürün bir arada yaşandığı bir bölgedir. Burada birçok din, millet yaşar ve milletlerin konuştuğu çok sayıda dil de Balkanlar’ın çeşitli kısımlarında duyulur.

Balkan topraklarında yaşayan milletler, tek bir devlet sınırı içinde yaşamazlar. Birçok milletin fertlerine birçok devlet içinde rastlanabilir. Bu yüzden Balkanlar’da yaşayan milletlerin toplam nüfuslarının tespit edilmesi kolay değildir. Balkanlar’da konuşulan diller konuşurlarının sayıları ortalama alınarak şu şekilde sıralanabilir: Yunanca, Türkçe, Bulgarca, Sırpça, Boşnakça, Arnavutça, Hırvatça, Makedonca, Rumence, Slovence, Karadağca, Pomakça, Ulahça, Romanca, İtalyanca, Yahudi İspanyolcası.

Edebiyat

Arnavut edebiyatçılar

• Dritëro Agolli
• Fatmir Gjata
• Jakup Mato
• İsmail Kadare

Bulgar edebiyatçılar

• Alek Popov
• Hristo Boytchev
• Lyuben Stoyçev Karavelov
• Stoyan Zagorçinov

Hırvat edebiyatçılar

• İvo Andriç
• Ivana Brlić-Mažuranić
• Predrag Matvejevic

Macar edebiyatçılar

• Andor Endre Gelléri
• Ferenc Herczeg
• Gyula Németh
• Imre Kertész
• Imre Madách
• Kelemen Mikes
• Arthur Koestler
• Lajos Zilahy
• George Tabori
• Elie Wiesel
• Andor Endre Gelléri
• Arthur Koestler

Sırp edebiyatçılar

• Branislav Nušić
• Jovan Jovanović Zmaj
• Vasko Popa

Sloven edebiyatçılar

• Andrej Blatnik
• Vladimir Bartol

Türk edebiyatçılar:

• Avni Engüllü
• Enver Baki
• Fahri Kaya
• Hacı Ömer Lütfü
• Hasan Mercan
• Necati Zekeriya
• Nimetullah Hafız
• Nusret Dişo Ülkü
• Süreyya Yusuf
• Yahya Kemal Beyatlı
• Zeynel Beksaç

Yunan edebiyatçılar

• Dido Sotiriyu
• Nikos Kazancakis
• Mara Meimaridi
• Yorgos Leonardos

Kültürel Etkileşim

Balkanlar’da bulunan birçok millet ve bunların kültürel özellikleri içinde bazı kültürler daha baskın olmuşlardır. Bölgede tarihten günümüze dek Slav kültürü, Türk kültürü, Yunan kültürü ağırlıklı yapılar oluşmuştur. Kültürel etkileşimin temel taşıyıcısı olan dil, bölgedeki birçok millet üzerinde etkileşimi sağlamıştır. Bu kültürel etkileşimde Türkçe, Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgede idaresini kurduğu 14. yüzyıldan itibaren merkezî bir yere sahiptir. Türkçe, bölgedeki birçok dili etkilemiştir.

Diğer Dillerdeki Türkçe Yer Adları

Ada Kale (Türkçesi aynı)

Tuzla (Türkçesi aynı) ve Kapija (Kapı) bölgesi

Elbasan (Türkçesi aynı)

Balkanlar’da Miladın öncesindeki yıllardan başlayıp çeşitli yoğunluklarla gelişen, Osmanlı devri ile beraber de kökleşen Türk özellikleri, bugün Balkan Türkleri dışında, Balkanlar’da yaşayan diğer halklarda da çeşitli şekillerde görülmektedir. Türkçenin dışında, söz konusu Balkan dilinde kullanılacak kadar içselleşen Türkçe yer adları, bu izlerden birisi sayılır. Balkanlar’da yerleşim birimleri ve yerlerin adlarının Türkçe isimleri, 600 yıl civarındaki siyasî ve sosyal gelişimler olarak oluşmuştur. Burada sözü edilen durum ise, Türkçede kullanılan şekillerden bağımsız olarak, ilgili dilde yaşıyor olmasıdır. Osmanlı İmparatorluğu XX. yüzyıl başlarında Balkanlar’daki topraklarını kaybetti. Bu dönem sonrasında Balkanlar’ın muhtelif bölgelerinde çeşitli devletler kuruldu. Bu devletler, ilgili bölgede egemenliği ele geçiren milletin idaresi şeklinde gelişmiştir. Osmanlı egemenliği sonrasında Balkanlar’da kurulan bu devletlerin yeni idareleri tarafından Osmanlı dönemi toponimlerinin (yer adlarının) bir kısmı değiştirilmiştir. Bu değişiklikler, her bölgede, egemenliği ele geçiren milletin dili veya kültürü yönünde olmuştur. Böylece Balkanlar’da yaşayan milletlerin dillerinde (Türkler dışında) değiştirilmiş yeni toponimler kullanıma girmiş, eski bilgi zamanla hafızalardan silinmiştir. Sonuçta yüzyıllarca kullanıldıktan sonra diğer milletlerce değiştirilen bu toponimler Türk dilinde kalmış, Osmanlı Türkçesinden miras olarak Türkiye Türkçesine gelmiştir.

Söz konusu Balkan dilindeki şekilleri ile yer adlarına örnek için Sırbistan’da Ada, Adakale, Alibunar, Bor, Kula, Majdanpek, Novi Pazar, Ćuprija, Surduk; Makedonya’da Demir Hisar, Demir Kapija, Kumanovo; Bosna-Hersek’te Sarajevo, Tuzla, Odžak, Čardak; Hırvatistan’da Bakar; Arnavutluk’ta Bajram Curri, Kepenek, Ahmetaj, Elbasan; Bulgaristan’da Harmanli, Kırcaali, Kazanlık, Kula, Pazardzik, Durankulak, Pamukci; Karadağ’da Mahala, Virpazar, Kazanci, Timar, Han, Kula; Kosova’da Türkçe dışındaki şekillerde Elezhan, Ferizaj, Mamusha; Romanya’da Teleorman, Baba Ana, Azaplar, Tuzla, Topalu, Saraiu, Techirghiol, Babadag, Beştepe şeklindedir.

Türkçeden Balkan Dillerine Geçen Sözler

Türkçeden birçok Balkan diline söz geçişi olmuştur. Bunun yanında, verildiği kadar yüksek oranda olmasa da Türkçe de Balkan dillerinden bazı sözleri almıştır. Aşağıda verilen örnekler ilgili dilin imlası ile Türkçe alıntı sözleri göstermektedir. İlgili dildeki bazı harflerin Türkiye Türkçesi alfabesindeki karşılığı: j= y, č/ć = ç, š = ş, q = ç/k arası, ë = ı, ll = l, ă = uzun a, đ = c, dž = c, ž = j.

Sırpça: böbrek (bubreg), bakır (bakar), börek (burek), çekiç (čekić), pamuk, kule (kula), nar, sabun (sapun), alet (alat), sac (sač), tepsi (tepsija), çelik (čelik), boya (boja), başıbozuk (bašibozuk), çadır (šator), akşam(akšam), boğaz(bogaz), damar, bolluk(buljuk), sucuk(sudžuk), gümrük(đumruk), çardak(čardak), saat kulesi(sahat kula), lokum,Türk lokumu(ratluk, rahatlokum), binbaşı(bimbaša), kese(kesa), delibaş(delibaša), başlık(bašlik), kuyumcu(kujundžija),oluk.

Bulgarca: böbrek (bıbrek), halı (kilim), boya, kayısı (kaysiya), cıva (jivak), badem, kerpiç (kirpiç), pamuk, pazar, kova (kofa), kestane (kesten), kahve (kafe), katır, kalay, kule(kula), aba, kasap (kasapin), aptal, çorap, tütün (tyutyun).

Arnavutça: çarşaf (çarçaf), bakır (bakri), pamuk (pambuku), bahçıvan (bahçevan), yorgan (jorgan), kalay (kallaj), yelek (jelek), çekiç, boza (bozë), fincan (filxhan), direk, kaymak (kajmak), teneke (teneqe), mahalle (mëhallë), dolap (dollap), usta, deve, çadır(çadër), çelik, kafes(kafaz).

Rumence: kayısı (caisă), çizme (cizma), yoğurt (iaurt), çarşaf (cearşaful), tütün (tutun), ibrik (ibricul), pamuk (bumbac), raf (raft), sabun (săpunul), tarife (tariful), kapak (capac), dolap (dulapul), yeniçeri (ıenicer), bre, çorap (ciorapul), maymun (maimuţa), kaldırım(caldarăm), karagöz(caraghios), fildişi(fildeş), soba.

Makedonca: para (pari), lale, saat, böbrek (bubreg), cezve (đezve), boya (boja), bakır (bakar), biber (piper), tütün (tutun), çay(čaj), kule (kula), maymun (majmun), kerevet (krevat), kalay (kalaj), bayrak (bajrak), kapak, budala, darçın(darčin), törpü(turpija), çoban(čoban).

Boşnakça: kaşık (kašika), çakal (šakal), döşek (dušek), barut (barut), bakır (bakar), çeşme (česma), şeker (šećer), kilim (ćilim), köfte (ćufte), kebap (ćebab (ćevab) çelik (čelik), sandık (sanduk), kireç (kreč), bayraktar (bajraktar), peşkir (peškir), kantar (kantar), nene(nena), aralık(araluk), zehirli(zeherli), kapı(kapija), mezarlık(mezarluk),kalıp(kalup), saksı(saksija), beşik(bešika), avlu(avlija), oklava(oklagija), yular(ular), taban(), turşu(turšija), ambar(hambar), meydan(megdan).

Hırvatça: bakır (bakar), baklava, civa (živa), alet (alat), helva (halva), boya (boja), nar, kaymak (kajmak), böbrek (bubreg), yoğurt (jogurt), džep (cep), çorap (čarapa), bakraç (bakrač), katran, karanfil (karanfilić), çırak (cirak) , balta, makas (makaze) , ada, burgu (burgija).

Ayrıca Bakınız

• Balkanlar tarihi
• Balkan Savaşları
• Balkan Dilleri
• Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu
• I. Kosova Muharebesi
• II. Kosova Muharebesi

Notlar

Wikimedia Commons'ta

Balkanlar ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.

A. ↑  İtalya bir Balkan ülkesi değildir. Yayın ve çalışmalarda Balkan ülkesi olarak görülmez. Topraklarının küçük de olsa bir kısmı Balkanlar’ın sınırları içinde yer aldığı için bu listede bulunmaktadır. Nüfus ve yüzölçümü bilgileri bütün İtalya'yı kapsar.

B. ↑  Macaristan toprakları Balkanlar’ın sınırları içinde değildir. Bu ülke, kültürel olarak Balkanlar kapsamında değerlendirilebilmektedir.

C. ↑  Moldova toprakları Balkanlar’ın sınırları içinde değildir. Moldova, kültürel olarak Balkanlar kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Ç. ↑  Kosova Cumhuriyeti, 1 Haziran 2010 tarihi itibarıyla 69 BM üyesi ülke tarafından tanınmıştır. bk.:Tanınma Hk.. De facto olarak Kosova Cumhuriyeti’dir. BM tarafından de jure olarak Sırbistan'ın içinde özerk bölge olarak kabul edilmektedir. bk.: BM

D. ↑  BM tarafından de jure Moldova'nın bir parçası olarak kabul edilmektedir. Transdinyester toprakları Balkanlar’ın sınırları içinde değildir. Transdinyester, kültürel olarak Balkanlar kapsamında değerlendirilebilmektedir.

E. ↑  Sırbistan’ın nüfusları belirtilen aşağıdaki bölgeleri (upravni okrug) Balkanlar’ın sınırları içindedir: Grad Beograd 1576124, Mačvanski 329625, Kolubarski 192204, Podunavski 210290, Braničevski 200503, Šumadijski 298778, Pomoravski 227435, Borski 146551, Zaječarski 137561, Zlatiborski 313396, Moravički 224772, Raški 291230, Rasinski 259441, Nišavski 381757, Toplički 102075, Pirotski 105654, Jablanički 240923, Pčinjski 227690.

F. ↑  Hırvatistan’ın nüfusları belirtilen aşağıdaki bölgeleri (županija) Balkanlar’ın sınırları içindedir: Zagreb Şehri 779.145, Zagreb 309.696, Dubrovnik-Neretva 122.870, Istra 206.344, Karlovac 141.787, Lika-Senj 53.677, Međimurje 118.426, Primorje-Gorski 305.505, Šibenik-Knin 112.891, Sisak-Moslavina 185.387, Split-Dalmaçya 463.676, Zadar 162.045.

G. ↑  Slovenya’nın nüfus oranları hesaplanan aşağıdaki belediyeleri (občina) Balkanlar’ın sınırları içindedir ve bu belediyelerde Slovenya nüfusunun % 17.54’ü yaşamaktadır: Bloke, Brežice, Cerknica, Črnomelj, Divača, Dobrepolje, Dolenjske Toplice, Grosuplje, Hrpelje-Kozina, Ig, Ilirska Bistrica, Izola, Kočevje, Komen, Koper, Kostanjevica na Krki, Kostel, Krško, Loška Dolina, Loški Potok, Metlika, Miren-Kostanjevica, Novo Mesto, Osilnica, Piran, Pivka, Ribnica, Semič, Sežana, Sodražica, Straža, Šentjernej, Škocjan, Šmarješke Toplice, Velike Lašče, Žužemberk.

H. ↑  Romanya’nın Dobruca bölgesi, Balkanlar’ın sınırları içindedir. 2002 Sayımı rakamlarına göre Romanya’nın Dobruca bölgesinde yer alan Köstence ilinde 715,151, Tulcea ilinde 256,492 kişi, toplamda da 971,643 kişi yaşamaktadır.

I. ↑  Türkiye’nin nüfusları belirtilen aşağıdaki il ve ilçeleri, Balkan topraklarında yer alır: Edirne ili 390428, Kırklareli ili 332791, Tekirdağ ili 798109, Çanakkale ilinin Gelibolu 44697, Eceabat 9154, Gökçeada 7074 ilçeleri, İstanbul ilinin içinde Silivri 138797, Çatalca 62001, Arnavutköy 188011, Büyükçekmece 182017, Esenyurt 446777, Beylikdüzü 204873, Avcılar 364682, Küçükçekmece 695988, Başakşehir 248467, Eyüp 338329, Sarıyer 280802, Sultangazi 468274, Gaziosmanpaşa 474259, Esenler 461072, Bayrampaşa 269481, Bağcılar 738809, Güngören 309624, Bahçelievler 590063, Bakırköy 219145, Zeytinburnu 292430, Fatih 431147, Beyoğlu 248084, Şişli 317337, Kâğıthane 416515, Beşiktaş 184390 ilçe/semt sınırları. Toplam olarak 10,153,627 kişi Türkiye’nin Balkan topraklarında yaşar.

İ. ↑  İtalya’nın Balkan sınırları içinde bulunan Trieste ili değerlendirilmiştir.