Türkmenistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Türkmenistan
Türkmenistan Respublikasy
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Ulusal Marş: 

Konum
Başkent

ve en büyük

Aşkabat
37°58′K 58°20′D / 37.967°K 58.333°D / 37.967; 58.333
Resmî dil(ler) Türkmence
Etnik gruplar  Türkmenler, Ruslar, Özbekler
Milliyet Türkmen
Yönetim biçimi Cumhuriyet (Tek parti)
 - Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhammedov
Kuruluş
 - İlan 27 Ekim 1991
 - Tanınma 25 Aralık 1991
Yüzölçümü
 - Toplam 488.100 km²  [1] (53.)
188 mil²
 - Su (%) 3.72
Nüfus
 - 2010 tahmini 5,450,000[2] (112.)
GSYİH (SAGP) 2010
 - Toplam $31.966 milyar[3]
 - Kişi başına $5,979[3]
İGE  0.739[4] (orta)  (2007)
Para birimi Türkmenistan manatı (TMT)
Zaman dilimi TMT (UTC+5)
 - Yaz not observed (UTC+5)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .tm
Telefon kodu 993

Türkmenistan, resmî adıyla Türkmenistan Cumhuriyeti, 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılışından sonra bağımsızlığını kazanan Orta Asya Türk cumhuriyeti. Türkmenistan, (Azerbaycan, Kazakistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kırgızistan, Özbekistan, ve Türkiye ile birlikte) günümüzdeki yedi bağımsız Türk devletinden biri olup TÜRKSOY'un üyesidir. Resmî para birimi Manat'tır. Yönetim şekli cumhuriyettir. Türkmenistan, BM, İKÖ, BDT, IMF gibi uluslararası kuruluşlara üyedir. Devlet Televizyon Kuruluşu vardır ve Altın Asır, Yaşlık, Miras, Türkmen Ovası, Türkmenistan, Aşkabat ve Türkmen Sport adlı 8 kanaldan yayın yapmaktadır. Özel televizyon yayını bulunmamaktadır.

Coğrafi Durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın yağış ve sıcaklık grafiği

Orta Asya ülkelerinden olan Türkmenistan güneyden İran, batıdan Hazar denizi, kuzeyden Kazakistan, kuzeydoğudan Özbekistan, güneydoğudan Afganistan'la çevrilidir. En yüksek yerleri Kugintau Dağı (3319 m.) ve Kopet Dağı (2942 m.)'dır. Hazar Denizi'nin hemen yanıbaşında yer alan ve tuz yönünden zengin olan Karaboğaz Gölü, Türkmenistan toprakları içinde yer alır. Türkmenistan akarsu yönünden fakirdir. Atrek ırmağının bir bölümü Türkmenistan'ın içinde yer almaktadır. Tecen ve Murgap adlı akarsuları Karakum çölü içinde kaybolmaktadır. Amu Derya ırmağının çok az bir kısmı Türkmenistan sınırları içinde yer alır. Bunun dışında önemli bir akarsuyu yoktur. Ancak su ihtiyacının karşılanması için 900 km uzunluğundaki Karakum kanalı yapılmıştır. Bu kanal güneydedir. Topraklarının beşte dördünü Karakum çölü kaplamaktadır. Güney kısmında Kopet dağ kütlesi ve yaylalar yer alır. Topraklarının % 3.5'i tarım alanı, % 17'si otlak, kalanı ya kısmen otlak olarak kullanılabilen çöl veya tamamen çöldür. Türkmenistan'a kurak ve sıcak bir iklim hâkimdir. Yaz aylarında sıcaklık bazen 50 dereceye kadar çıkar. Kış aylarında ise bazen -25 dereceye kadar düştüğü olur.

Tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bölge, 13. yy'da Cengiz Han tarafından işgal edildi. Daha sonraki yüzyıllarda İran hükümdarı, Hive hanları, Buhara emirleri ve Afgan beyleri arasında çekişmelere neden oldu. 1868'de Ruslar, Hazar Denizi'nin doğu kıyısına çıktılar ve Kradsnovodsk limanını kurdular. 1881'de çıkan bir Türkmen ayaklanması bastırıldı ve bölge Türkmenistan'a katıldı. Ekim Devrimi'nden sonra Türkmenler, geçici bir hükümet oluşturdular, ama Kızılordu 1919'da Aşkabad'ı 1920'de de Krasnovodsk'u işgal etti; Sovyet rejimi ilan edildi ve Türkmenistan, Rusya Federatif Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde özerk bir Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1924'e kadar Transhazar bölgesi, Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde yer alıyordu, Türkmenistan'ın günümüzdeki öbür bölgeleri de Buhara ve Harezm Sovyet halk cumhuriyetlerine bağlıydı. 27 Ekim 1924'te SSCB'nin merkezi yürütme komitesi, Orta Asya topraklarının sınırlarını belirleme kararı aldı ve Türkmenistan, Buhara ve Harezm cumhuriyetlerinin toprakları Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan arasında paylaşıldı. Türkmenistan, eski Buhara ve Harezm cumhuriyetlerinin Türkmen bölgelerini içine aldı ve SSCB'nin bir federal Sovyet sosyalist cumhuriyeti oldu. 1989'dan başlayarak SSCB'de gerçekleştirilen reformlar sonucunda SSCB'yi oluşturan diğer cumhuriyetler gibi bağımsızlığın ilan edildiği ülkede, 27 Ekim 1990'da cumhurbaşkanlığına seçilen Saparmurad Niyazov 18 Mayıs 1992'de yeni anayasanın kabulünden sonra yapılan seçimde, yeniden cumhurbaşkanı seçildi.

Dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Ural Altay dil grubunun Altay kolunu oluşturan batı Türkçesinin bir versiyonudur. Türkmenistan'da yaşayan 6 milyondan fazla Türkmen ile İran, Afganistan ve Rusya gibi ülkelerde yaşayan yaklaşık 3 milyon Türkmen tarafından konuşulmaktadır. Türkmenistan'da konuşulan Türkmence yazı diline sahip olduğundan ayrı bir dil olarak tanımlanabilir. Ancak diğer Türkmen ağızlarıyla, Oğuz boyundan olduğu için Azerbaycan Türkçesiyle ve Türkiye Türkçesiyle çok yakın akraba bir dildir.

Askerlik[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın kendisine ait silahlı kuvvetleri vardır. Silahlı kuvvetleri savunma bakanlığına bağlıdır. Kendi sınır güvenliğini kendisi sağlamaktadır. Askerlik süresi 24 aydır.

Yönetim Şekli[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan 18 Mayıs 1992'te yürürlüğe konan anayasayla yönetilmektedir. Ülkede çok partili demokratik sisteme geçilmiş olmasına rağmen tek parti yönetiminden yeterince çıkılamadı. İletişim başta olmak üzere birçok alan üzerinde devlet tekeli sürmektedir.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

2003 resmi tahminlerine göre nüfusun %94,7'sini Türkmenler, %2'sini Özbekler, %1.8'ini Ruslar, %1.5'ini de diğer azınlıklar oluşturur.[5] Beş ana Türkmen boyundan oluşan Türkmenistan'da idari yapı da bu beş boya göre şekillenmiş ve 5 vilayet (il) kurulmuştur.

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan tarafsız ülkelerdendir ve bu doğrultuda bir siyaset izlemektedir.

Vilayetler[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Aşkabat
  2. Ahal
  3. Balkan
  4. Daşoğuz
  5. Lebap
  6. Mary

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'da en beğenilen spor dalları, okçuluk, cirit atma, ata binme, tenis, boks ve güreştir. 2017 Asya spor oyunları Aşkabat'ta gerçekleştirileceği için çok sayıda spor tesislerinin inşaatı devam etmektedir.

Sınırları[değiştir | kaynağı değiştir]

En uzun sınırı Özbekistan ile en kısa sınırı ise Kazakistan iledir.

Komşuları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kazakistan, Özbekistan, Afganistan, İran'a komşudur.

Türkmenistan Devlet Başkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından 27 Ekim 1991'de yapılan ilk devlet başkanlığı seçimleri sonucunda Saparmurat Türkmenbaşı devlet başkanlığına seçildi ve ölümüne (21 Aralık 2006) kadar bu görevini sürdürdü.

Türkmenistan'ın ikinci ve halen görevde olan cumhurbaşkanı ise 11 şubat 2007'de oyların %89,2'sini alarak seçilen Gurbanguli Berdimuhammedov'dur.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане : О Туркменистане : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.
  2. ^ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2010) (PDF). World Population Prospects, Table A.1. 2008 revision. United Nations. http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf. Erişim tarihi: 2010-07-19. 
  3. ^ a b "Turkmenistan". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=925&s=PPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=57&pr.y=14. Erişim tarihi: 2010-04-21. 
  4. ^ "Human Development Report 2009: Turkmenistan". The United Nations. http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_TKM.html. Erişim tarihi: 2009-10-18. 
  5. ^ Minority Rights Group International : Turkmenistan Overview : Minority groups include Uzbeks (9.2%), Russians (6.7%), and Kazakhs (2%) (Turkmenistan Census, 1995).Turkmen were converted to Islam earlier than other nomadic Central Asian groups (in the twelfth century), and have had relatively little to do with their neighbours. Turkmenistan is the most ethnically homogeneous state of Central Asia, with Turkmen making up about 77 percent of the population in 1995. Government figures for the end of 2003 presented to the United Nations Committee on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination and published by CERD on 1 April 2005 show a dramatic demographic shift, with Turkmen at 94.7%; Uzbeks with 2%; Russians with only 1.8%; and all other peoples, 1.5%. The accuracy of these percentages is however very doubtful.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]