İzlanda

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
İzlanda
Ísland
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Ulusal Marş: Lofsöngur
Konum
İzlanda (yeşil), Avrupa (yeşil + koyu gri)
Başkent

ve en büyük

Reykjavík
64°08′K 21°56′B / 64.133°K 21.933°B / 64.133; -21.933
Resmî dil(ler) İzlandaca (de facto)
Etnik gruplar   %93 İzlandalı,
%7 (diğer halklar)
Milliyet İzlandalı
Yönetim biçimi Parlementer cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı Ólafur Ragnar Grímsson
 - Başbakan Sigmundur Davið Gunnlaugsson
 - Althing Sözcüsü Einar Kristinn Guðfinnsson
Kuruluş
 - Özerk Yönetim 1 Şubat 1904
 - Egemenlik 1 Aralık 1918
 - Cumhuriyet 17 Haziran 1944
Yüzölçümü
 - Su (%) 2,7
Nüfus
 -  tahmini 319.7561 (172.)
GSYİH (SAGP) 2008
 - Toplam 12,664 milyar $[1]
 - Kişi başına 40.024 $[1]
GSYİH (düşük) 2008
 - Toplam 17,549 milyar $[1]
 - Kişi başına 55.462 $[1]
Gini (2005) 25,0 2 (düşük)  (4.)
İGE  artış 0,968 (yüksek)  (2006)
Para birimi İzlanda Kronası (ISK)
Zaman dilimi GMT (UTC+0)
 - Yaz yok
Trafik akışı sağ
Internet TLD .is
Telefon kodu 354
1 "Statistics Iceland:Key figures". www.statice.is. 2002-10-01. http://www.statice.is/?PageID=1390. 
2 "CIA - The World Factbook -- Field Listing - Distribution of family income - Gini index". United States Government. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt. Erişim tarihi: 14 September, 2008. 

İzlanda (İzlandaca: Ísland), Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde Grönland'ın güneydoğusu ile Norveç ve Britanya Adaları'nın arasında yer alan bir ada ve Avrupa ülkesi.

Atlas Okyanusunun kuzeyinde volkanik bir ada üzerinde kurulmuş ve çevresindeki birçok küçük adadan meydana gelmiş bir devlet. En yakın komşusu Grönland olup, 350 km uzaktadır. Diğer komşuları Norveç 1050 km, İskoçya 800 km uzaklıktadır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: İzlanda tarihi

861 yılında Norveçliler tarafından keşfedilen adaya ilk kez 9 ve 10. yüzyılda Norveç’ten gelen Vikingler yerleşmişlerdir. Bu toplulukların önderleri birleşerek 930 yılında parlamentonun ilk örneği sayılabilecek Athing’i meydana getirdiler. İç anlaşmazlıklar sonucu bağımsızlığını kaybeden ada 1262 yılında Norveç’in egemenliği altına girdi. 14. yüzyılda Norveç’in Danimarka’ya bağlanmasıyla, Danimarka’nın hâkimiyeti altına girdi. Danimarka önceleri adadan ticari bakımdan faydalanmaktaydı. Daha sonra İzlanda’yı tamamen idaresi altına aldı. 1551 yılında referandum ile Protestanlığı kabul eden İzlandalılar, 1662 yılında Danimarka kralına bağlılık yemini ettiler. 17. yüzyılda adada hastalık, kıtlık ve volkan püskürmeleri ortalığı kasıp kavurdu. 1838’de Reykjavik’te on üyeli bir meclis kuruldu. 1843’te de Althing yeniden teşkil edildi. 1904’te İzlanda’ya diplomasi dışında [özerklik]] tanındı.

19. yüzyılda ortaya çıkan milliyetçilik akımları sonucu 1918 yılında İzlanda, Danimarka’ya bağlı bir devlet hâline geldi. II. Dünya Savaşı sırasında stratejik bir değer kazanan İzlanda’yı korumak gerekçesiyle İngiltere tarafından işgal edildi. Daha sonra 1941’de Amerikalılar burayı devraldı. 1941 yılında Althing, Danimarka ile bağlarını koparma kararı aldı. 1944 yılı Mayıs ayında halk oyuna sunulan yeni anayasa oylandıktan sonra 17 Haziranda cumhuriyet ilan edildi. İzlanda 1949 yılında NATO’ya üye oldu. Ordusu olmayıp da NATO üyesi olan tek ülkedir. 17 Haziran 1944'te, Amerika Birleşik Devletleri, İzlanda'yı ilk tanıyan ülke olmuştur.

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Ronald Reagan ile Sovyetler Birliği Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov 11-12 Ekim 1986’da Reykjavik’te, nükleer silahların sınırlandırılması görüşmelerinin başlatıldığı bir doruk toplantısı yaptılar.

1944 yılındaki Bağımsız cumhuriyet-günümüz[değiştir | kaynağı değiştir]

31 Aralık 1943 tarihinde, Danimarka-İzlanda Birlik Kanunu 25 yıl sonra sona erdi. 20 Mayıs 1944 tarihinden başlayarak, İzlandalılar, Danimarka ile kişisel birliği sona erdirerek, monarşiyi ortadan kaldırmak ve bir cumhuriyet kurma konusunda dört gün süren referandumda oy kullandılar. İzlanda resmen 17 Haziran 1944 tarihinde bir cumhuriyet oldu ve ilk devlet başkan olarak Sveinn Björnsson seçildi. 1946 yılında, Müttefik işgal gücü İzlanda'yı terketiler. İç tartışma ve ayaklanmalar arasında 30 Mart 1949 tarihinde NATO'ya üye oldu. 5 Mayıs 1951 tarihinde, ABD ile bir savunma anlaşmas imzalandı. Amerikan askerleri, İzlanda Savunma Kuvvetleri olarak İzlanda'ya döndüler ve Soğuk Savaş boyunca ülkede kaldılar. ABD 30 Eylül 2006 tarihinde son kalan birliklerini İzlanda'dan çekti.

İzlanda, savaş sırasında refaha ulaştı. Hemen savaş sonrası dönemde, balıkçılık sektöründe sanayileşme ve ABD'nin Marshall Planı programı tarafından yönlendirilen önemli ekonomik büyümeler izledi. Ekonomisi büyük ölçüde çeşitlendirildi ve İzlanda, 1994 yılında Avrupa Ekonomik Alanına dahil oldu. İzlanda nükleer silahsızlanma yönünde önemli adımlar atmıştır. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Ronald Reagan ve Sovyet Başbakanı Mihail Gorbaçov'un katılımıyla 1986 yılında Reykjavik'te bir zirveye ev sahipliği yaptı. Birkaç yıl sonra, İzlanda SSCB'den ayrılan Estonya, Letonya ve Litvanya'nın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu.

1990'lar boyunca, ülkenin uluslararası rolü genişlemiş, insani ve barış nedenleri doğru yönlendirilmiş bir dış politika geliştirmiştir. Bu amaçla İzlanda, Bosna, Kosova ve Irak'taki çeşitli NATO önderliğindeki müdahalelere yardım ve uzmanlık sağladı.[2]

İzlanda'nın bir finans merkezi olarak yükselişi ve düşüşü[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda, 2003-2007 yılları arası, Davíð Oddsson hükümeti altında, bankacılık sektörünün özelleştirilmesinden sonra, finansal hizmetler ve yatırım bankacılığına dayalı bir ekonomiye sahipti.[3] Ülke, hızla dünyanın en müreffeh ülkelerinden biri haline geldi ancak büyük bir mali kriz meydana geldi. Kriz, 1887 yılından bu yana İzlanda'dan en büyük göçe sebep oldu. 2009 yılında 5.000 kişi ülkeden göç etti.[4] İzlanda'nın ekonomisi Johanna Sigurdardottir hükümeti altında stabilize olarak, 2012 yılında %1,6 oranında büyümüştür.[5] Birçok İzlandalı, ekonomi ve hükümetin kemer sıkma politikaların ile mutsuz kalmıştır. Merkez sağ Bağımsızlık Partisi 2013 seçimlerinde İlerici Partisi ile koalisyon kurarak iktidara dönmüştür.[6]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda Haritası
İzlanda'daki adalar İzlanda'nın fiyortları İzlanda'daki nehirler İzlanda'nın en uç noktaları İzlanda'nın yanardağları İzlanda'daki şehirler

Fizikî yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda, jeolejik olarak hem Avrupa hemde Kuzey Amerika kıtasındadır. Haritada başlıca volkanlar belirtilmiştir.

Ülkenin toplam yüzölçümü 103.000 km2'dir. İzlanda’nın büyük bir bölümü volkanik olup adadaki yanardağlar hâlâ faaldir. Bunların sayısı 200’ü bulmaktadır. En önemlisi 1490 metre yüksekliğindeki Heklâ’dır. İzlanda’nın kıyıları güneyde düz, öteki yerlerde girintili çıkıntılıdır. Kıyılarının uzunluğu 6.000 km’den fazladır. Adanın bazı bölümleri geçmişteki yanardağ püskürmeleri sonucu ortaya çıkmıştır. Lav ovalarıyla kaplıdır. Bu ovalarda yer yer jökül adı verilen buz kubbelerine rastlanır. Bunların en büyüğü Vatnapöhull 8.500 km2'yi bulan yüzölçümüyle Avrupa’nın en geniş buzuludur. Adada bol çağlayanlı birçok ırmak bulunmaktadır. Bunlar kısa ve ulaşıma elverişsizdir. Irmaklarından en önemlisi Tjorsa (210 km)dır. İzlanda’da çok sayıda krater gölü vardır. En önemlisi olan Thingvallavat Gölü 120 km2 olup, 116 metre derinliktedir.

Adanın yanardağlarından sonra en önemli özelliği gayzerlerdir. Bu sıcak su kaynakları ısınma ve elektrik enerjisi elde etmede kullanılır.

İzlanda, bugün etkin durumda olan 30 kadar volkana ve zengin termal kaynaklarına sahiptir.

Bir ada ülkesi olan İzlanda'da kış ayları okyanusun etkisiyle nispeten yumuşak geçmektedir. Ancak yine de ülke tamamen karlarla kaplanmakta ve bitki örtüsü kıyı kesimlerde tundra bitki örtüsüne dönüşmektedir. Kış aylarında ortalama sıcaklık 0 °C iken en düşük sıcaklık rekoru -39,7 °C olmuştur.[7](Ocak 2004, NASA)

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda’nın bulunduğu enlem dairesine karşı iklimi çok soğuk değildir. Ülkedeki rekor düşük sıcaklık -39 derece olarak ölçülmüşken 2009 yılında ise rekor yüksek sıcaklık 29 derece olarak ölçülmüştür. Gulf Stream akıntısının etkisinde kalan adada yazlar nemli ve serindir. Kışlar ise oldukça yumuşaktır. Isı ortalaması başkent Reykjavik çevresinde kışın -1 C°, yazın ise +11 C°'dir. Fakat kuzey bölgeleri daha soğuk olup, sıcaklık ortalaması kışın -8 °C civarındadır. Kuzey kesiminde Haziran ayında güneş 18 gün süre ile hiç batmadan ufuk hattı üzerinde durur.

Yağış ortalaması ise başkent dolaylarında 865 mm, güneydoğuda ise 1.710 mm’dir.

Doğal kaynaklar ve madenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bitki örtüsü ve hayvanlar: Bitki örtüsü adada çok azdır. Buzulların bulunmadığı kesimlerde otlaklar vardır. Bitki örtüsü genelde çalılar ve dikenlerden meydana gelmiştir. Büyük ve iri gövdeli kayın ağaçlarından meydana gelen ormanlar giderek azalmış, günümüzde yok denecek hale gelmiştir. Ormanların çok az oluşu ve iklim şartları adada yabani hayvanların bulunmamasına sebep olmaktadır. Yer altı kaynakları bakımından fakir olan İzlanda’da sadece alüminyum çıkartılır. Alüminyum başkentin doğusunda ve ülkenin kuzeyinde çıkartılmaktadır.

Nüfus ve sosyal hayat[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda'nın başkenti Reykjavik

İzlanda’nın nüfusu 320.000 kişidir. Nüfusun %80’i şehirlerde, diğer kısmı köylerde yaşar. Başkent Reykjavik'te nüfus 145.237 kişidir (2006 verileri). Şehirlerin çoğu kıyı kesimlerde ve güneydeki ovalarda kurulmuştur. İzlanda halkı için Theogir’in koyduğu kurallar bugün de geçerlidir. İzlanda’da bugün topluma açık yerlerde bira ve benzeri alkollü içkiler içmek yasaktır. İzlanda halkı kendilerine özgü dillerini, kültürlerini, efsanelerini ve geleneklerini korumak için ellerinden geleni yapmaktadırlar. Halkın büyük kısmı Hıristiyanlığın Evangelist mezhebine (%95,6) bağlıdır. Geri kalan kısmının %3,7 Protestan, %0,7’si Katoliktir. Ülkede konuşulan diller İzlandaca (Resmi Dil), Danimarkaca, İngilizce, Nord lehçeleri ve Almancadır. İzlanda’da eğitim düzeyi yüksektir. 7-15 yaşları arasında eğitim mecburi olup okuma-yazma bilmeyen yoktur. İzlanda’da beş üniversite ve iki kolej bulunmaktadır.[kaynak belirtilmeli].

İzlanda toplumu LGBT kişilere karşı toleranslıdır. 27 Haziran 2010'dan itibaren İzlanda'da eşcinsel evlilik yasal hale gelmiştir. Ülkenin başbakanı Jóhanna Sigurðardóttir da eşcinselliği ile açık olan dünyanın ilk seçilmiş devlet başkanıdır.[8][9]

Siyaset ve yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda Cumhuriyeti 17 Haziran 1944’te Danimarka'dan koparak bağımsızlığını ilan etmiştir. Anayasa 16 Haziran 1944'te yapılmıştır. Cumhurbaşkanı dört yılda bir seçilmektedir. Biri 40 üyeli, diğeri 20 üyeli iki meclisi vardır ve her ikisinin de görev süresi dört yıldır. Üyeler seçimle belirlenirler. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından yetkilendirilir ve hükümeti kurar. Ülke 23 bölge ve 14 şehir ile yönetilmektedir.

Üye olduğu uluslararası örgüt ve kuruluşlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • AG (Avustralya Grubu),
  • BIS (Uluslararası İmar Bankası),
  • CBSS (Baltik Ülkeleri Konseyi),
  • CCC (Gümrük İşbirliği Konseyi),
  • CE (Avrupa Konseyi),
  • EAPC (Avrupa - Atlantik Ortaklık Konseyi),
  • EBRD (Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası),
  • EBU (Avrupa Yayın Birliği),
  • ECE (Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu),
  • EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi),
  • FAO (Tarım ve Gıda Örgütü),
  • IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı),
  • IBRD (Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası),
  • ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü),
  • ICC (Milletlerarası Ticaret Odası),
  • ICFTU (Uluslararası Serbest Ticaret Birlikleri Konfederastonu),
  • ICRM (Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi),
  • IDA (Uluslararası Kalkınma Birliği),
  • IEA (Uluslararası Enerji Ajansı),
  • IFC (Uluslararası Finansman Kurumu),
  • IFRCS (Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Toplulukları Federasyonu),
  • IHO (Uluslararası Hidrografi Örgütü),
  • ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü),
  • IMF (Uluslararası Para Fonu),
  • IMO (Uluslararası Denizcilik Örgütü),
  • Inmarsat (Uluslararası Denizcilik Uydu Teşkilatı),
  • Intelsat (Uluslararası Telekomünikasyon ve Uydu Örgütü),
  • Interpol (Uluslararası Polis Teşkilatı),
  • IOC (Uluslararası Olimpiyat Komitesi),
  • ISO (Uluslararası Standartlar Örgütü),
  • ITU (Uluslararası Haberleşme Birliği),
  • NATO (Kuzey Atlantik Asemblesi),
  • NC,
  • NEA (Nükleer Enerji Ajansı),
  • NIB (İskandinavya Yatırım Bankası),
  • OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü),
  • OPCW,
  • OSCE (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü),
  • UN (Birleşmiş Milletler),
  • UNCTAD (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı),
  • UNESCO (Eğitim-Bilim ve Kültür Örgütü),
  • UNHCR (BM Mülteciler Yüksek Komiserliği),
  • UNMIBH (BM Bosna Hersek Misyonu),
  • UNMIK (BM Kosova Geçici Yönetimi),
  • UNU,
  • UPU (Dünya Posta Birliği),
  • WEU (Batı Avrupa Konseyi),
  • WHO (Dünya Sağlık Örgütü),
  • WIPO (Dünya Fikrî Mülkiyet Teşkilatı),
  • WMO (Dünya Meteoroloji Örgütü),
  • WTO (Dünya Ticaret Örgütü)

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda ekonomisinin temelini bir ada devleti olduğu için balıkçılık ve balık mamulleri teşkil etmektedir. Para Birimi, İzlanda Kronudur. Nüfusun %3'ü turizm, %8'i tarım, %14'ü endüstri, %75'i hizmet sektörlerinde çalışmaktadır. GSMH oranı 11,4 milyar $'dır. Enflasyon oranı %6,8'dir. Ülkenin %0,8'i işsizdir. Bu rakam Avrupa'nın en iyi oranıdır. Ayrıca bu ülkenin ordusu yoktur. Bu yüzden orduya gider harcanmaz. Ayrıca ülkede kış turizmi ve termal kaynaklı turizm oldukça gelişmiştir. Ülkenin iç kesimlerinde ve termal kaynakların olduğu yerlerde lüks oteller bulunur.

İzlanda koyunları

Tarım ve hayvancılık[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda topraklarının büyük bir kesimi tarıma elverişsizdir. Ancak %0,5’inde tarım yapılmaktadır. Nüfusun %8’i tarım sektöründe çalışmaktadır. Başlıca ürünleri hayvan yemi, patates ve şalgamdır. Adanın buzullarla örtülü olmayan kesimlerindeki otlaklarda hayvancılık yapılır. Küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık ülkede yaygındır. Hayvancılık, ülkedeki önemli bir geçim kaynağıdır.

Reykjavik'te bir deniz ürünleri işleme tesisi

Balıkçılık[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda’nın en önemli gelir kaynağını meydana getiren balıkçılık, 106.487 gross tonluk 866 gemi ile yapılmaktadır. Yıllık tutulan balık yaklaşık olarak 1.500.000 tondur. Başlıca tutulan balık türleri, balina, morina ve ringadır. Tutulan balıkların büyük bir bölümü işlenerek ihraç edilmektedir.

Jeotermal enerjiyi kullanan Nesjavellir Santrali

Endüstri[değiştir | kaynağı değiştir]

Balıkçılıkta kullanılan malzemelerin ve balıktan elde edilen ürünlerin üretimi başlıca sanayi faaliyetidir. Balık konservesi ve balık unu fabrikası vardır. Küçük gemilerin yapıldığı, büyük gemilerin tamir edildiği tersaneleri; dokuma ve kumaş, çimento, ayakkabı, et ve süt ürünleri fabrikaları bulunmaktadır. Ayrıca başkent Reykjavik’in doğusunda ve adanın kuzeyinde çıkarılan alüminyum, başkent Reykjavik'ta bulunan birkaç aluminyum dökümhanesinde işlenerek ihraç edilir, ayrıca başkentte amonyum sülfat fabrikası da bulunmaktadır. Nüfusun %14’ü sanayide çalışmaktadır. Ülkedeki elektrik üretimi 8.474 milyar kWh (2004), elektrik tüketimi 7.881 milyar kWh (2004)'dır.

Ticaret[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke ihracatını %80’ini balık ürünleri, balık konservesi, tuzlanmış ve dondurulmuş balık, balık unu, balık yağı, alüminyum, diatomit ve gübre meydana getirir. Ayrıca hayvansal ürünlerde ihracatta önemli bir yer tutar. İhracat oranı, 3,587 milyar $ (2006), ihracat ortakları, İngiltere %17,9, Almanya %16,4, Hollanda %13, Norveç %11, ABD %8,1, İspanya %7,7, Danimarka %4,3 (2005)'dir. İthal ettiği ürünler, makineler, kimyevi maddeler, petrol ürünleri, ilaç ve çeşitli besin ürünleridir. İthalat oranı, 5,189 milyar $ (2006), ithalat ortakları Almanya %13,4, ABD %9,1, İsveç %8,6, Danimarka %7,3, Norveç %7,2, İngiltere %5,9, Çin %5,3, Hollanda %5, Japonya %4,7 (2005)'dir. Dış borç tutarı 3,073 milyar $ (2005)'dır.

Ulaşım ve haberleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlanda’da demir yolu yoktur. Kara yollarının uzunluğu 13 bin kilometreyi bulmaktadır. Başkent Reykjavik’te uluslararası bir deniz limanı ve havaalanı vardır. Ülkede hava yolu ulaşımı oldukca gelişmiştir. Ülkede irili ufaklı 98 adet havaalanı bulunur. Kullanılan telefon hatları: 243.900 (2005) kişidir. Televizyon sayısı: 198.000 (2005), Internet kullanıcıları: 258.000 (2005) kişidir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]