Kars

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 40°36′N, 43°5′E

Kars
Kars Kalesi'nden şehrin genel görünümü. Solda Kümbet Camii, sağda Kars Çayı.
Kars Kalesi'nden şehrin genel görünümü. Solda Kümbet Camii, sağda Kars Çayı.
Kars'ın Türkiye'nin Kars ilindeki konumu.
Kars'ın Türkiye'nin Kars ilindeki konumu.
Merkez ilçenin (Kars) il genelindeki konumu.
Merkez ilçenin (Kars) il genelindeki konumu.
Ülke Türkiye Türkiye
Bölge Doğu Anadolu
Bölüm Erzurum - Kars
İl Kars
Yönetim
 - Vali Eyüp Tepe
 - Belediye başkanı Murtaza KARAÇANTA (MHP)[1]
Yüz ölçümü
 - Kent 2.347 km2 (906,2 mi2)
Rakım 1.768 m (5.801 ft)
Nüfus (2013)
 - Kent 129.458
 - Yoğunluk 47/km² (121,7/sq mi)
 - Metropol 102.001
Alan kodu 0474
Plaka kodu 36
İnternet sitesi: www.kars.gov.tr
www.kars.bel.tr

Kars, Türkiye'nin kuzeydoğu kesiminde yer alan aynı adlı ilin merkez ilçesidir.

Türkiye'nin en yüksek il merkezi olan Kars, köyleri ile birlikte nüfusu 100 bini aşan şehirlerdendir (Şehir merkezi: 102.001, toplam: 129.458[2]). Merkez ilçeye bağlı, yirmi üç mahalle ve yetmiş köy bulunmaktadır. Çeşitli etnisitelerin birlikte yaşadığı il merkezinde kültürel farklılıklardan ve zenginliklerden bahsetmek mümkün olup kozmopolit bir yapı sözkonusudur.[3] Kars, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2023 yılı için Türkiye Turizm Stratejisi 2023 ve Turizm Stratejisi Eylem Planı kapsamına alınan 15 il merkezinden birisidir. Bu proje ile hedeflenen, il merkezlerini "Kültür Turizmi Geliştirilecek Marka Kentler" ilan edip gelişmelerini sağlamaktır.[4]

Kars, geçmişte Bagratlı Krallığı'na[5] ve Cenub-u Garbi Kafkas Hükümeti'ne[6] (Güneybatı Kafkasya Cumhuriyeti) başkentlik yapmış bir sınır şehridir. Bu özelliği ile Türkiye'de herhangi bir ülkeye başkentlik yapmış ender şehirlerden birisidir.

Türkiye'nin Kafkasya'ya açılan kapısı konumundaki bu şehir, Kafkas Üniversitesi'nin açılmasıyla hızla gelişmeye başlamış ve zaman içinde bir öğrenci kenti durumuna gelmiştir. Ayrıca şehir merkezine altı kilometre uzaklıktaki havalimanı sayesinde de bölgesinde ulaşım ağının kesiştiği bir noktada yer alır. Bunun dışında kara ve demiryolu ağlarıyla ülkenin diğer yerleşim birimlerine ulaşımda da bir sorun yoktur.

Kentte 2004 yılından bu yana Azerbaycan Başkonsolosluğu bulunmaktadır.[7]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafi konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars merkez ilçesi, Doğu Anadolu Bölgesi'nin, Erzurum - Kars Bölümü'nde yer alır. Kuzeyinde; Susuz, Arpaçay ve Akyaka'yla, doğusunda; Ermenistan'la, güneyinde; Digor ve Kağızman'la, batısında ise Selim ve Erzurum sınırlarıyla çevrilidir. Merkez ilçe yedi ilçe içinde sadece Sarıkamış ile komşu değildir. Serhat şehri Kars'ın bazı merkezlere olan uzaklığı şöyledir:

bazı yurt içi merkezlere olan mesafe [8]
Güzergah Mesafe
Kars-Ardahan 93 km.
Kars-Iğdır 140 km.
Kars-Erzurum 202 km.
Kars-Erzincan 390 km.
Kars-Ankara 1064 km.
Kars-İstanbul 1426 km.
Kars-İzmir 1702 km.

Coğrafi şekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars Çayı üzerinde yapılmış Taşköprü, arka planda Kümbet Camii (Havariler Kilisesi)'nin kubbesi ve Evliya Camii'nin minaresi görülmektedir

Rakımı ortalama 1768 metreyi bulan Kars arazisinin büyük bölümü yaylalardan oluşur. Akarsu vadileriyle yer yer parçalanan yörede yaylalar dalgalı düzlüklerden oluşur. Kars ilinde yer alan önemli yükseltiler olan Allahuekber Dağları, Kısır Dağı, Akbaba Dağı, Aladağ ve Aşağıdağ'ın bir kısmı merkez ilçe sınırları içerisindedir. Kars Çayı, kentin güneybatısından geçer. Kent aynı adlı ovanın üzerinde kurulmuştur.

İklimi ve bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

İklimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta karasal İklim hakimdir. Kars yaylalarının Kars-Ardahan yöresine ait olan iklimi, yüksek ve denizden sıradağlarla ayrılmış olduğundan çok serttir. Kışları kurak, yazları ise yağışlı geçen ilde en kurak geçen mevsim olan kışın sıcaklıklar zaman zaman -39 °C'ye kadar düşer. Karla kaplı gün sayısı ortalama 120'den fazladır. Burada don vakalarına sıklıkla rastlanmaktadır.[9]


Ortalama Veriler
Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Arl
Ortalama °C -10.4 -8.8 -2.4 5.3 10.2 13.9 17.5 17.6 13.4 7.3 0.3 -6.5
Ort.En Yüksek °C -4.8 -2.9 3.0 11.4 16.6 21.0 25.5 26.2 22.1 15.0 6.6 -1.2
Ort.En Düşük °C -15.9 -14.6 -7.7 -0.3 3.8 6.7 9.9 9.8 5.3 0.6 -4.9 -11.5
Ort. Güneşlenme Süresi (saat) 3.1 4.0 5.1 5.5 7.2 9.2 10.3 10.1 8.3 6.3 4.3 3.0
Yağışlı Gün Sayısı 10.0 10.4 11.5 14.2 18.6 14.7 10.7 8.8 6.9 9.4 8.3 10.4
Aylık Toplam Ort.Yağış (kg/m2) 20.3 22.5 29.4 52.0 77.2 74.7 57.4 40.6 27.9 39.6 26.0 22.5
Kaynak: meteor.gov.tr


Bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Ormanların çok yer tutmadığı şehrin doğal bitki örtüsü bozkırdır. Kars coğrafyası, önemli ekolojik sistemlerden sayılan plato ve dağ ça­yırlarına ev sahipliği yapmaktadır. Burada 1250'ye yakın tohumlu bitki doğal olarak yetişir. Bu bitkilerden 100 adeti dünyada başka hiçbir yerde yetişmeyen nadir bitki türleridir. Kars adını taşıyan birçok bitki çeşidi vardır. Örnek olarak: lathyrus karsianus, festuka karsiana, allium karsianum, caucalis karsianum ve nonea karsensis bunlardan birkaçıdır.

İlkbaharın gelmesi ile birlikte yörede kardelenler ve düğün çiçekleri açar. Ayrıca bahar aylarında yapılan tarla sürümlerinde ortaya çıkan lathyrus tuberosus yani koşkoz, yumrularının soyulması ile yenir. Bunun yanı sıra topuz dikeni, deli haşhaş, ısırgan otu, mantar, evelik, aş otu, kuşyemi ve yemlik gibi doğal bir şekilde yetişen bitkiler kaynatılarak yenir. Kars'ta sanayinin yeterince gelişmemesi olumsuzluk olarak değerlendirilse de toprak ve su kirlenmesinin pek yaşanmadığı bir olumlu özellik söz konusudur.[10]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Toplam Şehir Kır
1965[11] 78.644 41.376 37.268
1970[12] 91.927 53.338 38.589
1975[13] 97.225 54.892 42.333
1980[14] 102.286 58.799 43.487
1985[15] 113.660 69.293 44.367
1990[16] 120.351 78.455 41.896
2000[17] 114.071 78.473 35.598
2007[18] 110.443 76.992 33.451
2008[19] 110.283 75.291 34.992
2009[20] 111.511 76.729 34.782
2010[21] 108.064 73.826 34.238
2011[22] 111.008 76.928 34.080

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Kâşgarlı Mahmud eserlerinde Kars kelimesi için: deve veya koyun yününden yapılan elbise ve karsak derisinden güzel kürk yapılan bir hayvan, bozkır tilkisi, olarak söz eder. Bir kaynağa göre Kars adı, M.Ö. 130-127 tarihleri arasında Kafkas Dağlarının kuzeyinden gelen Bulgar Türkler'inin Velentur boyunun Karsak Oymağı'ndan gelmektedir. Türkiye'de bundan daha eski Türkçe isim taşıyan bir şehrin daha olmadığı sanılmaktadır.[9][23]

Bölgenin 9. yüzyıldaki (Yaklaşık M.S. 888) adı literatürde Vanand'dır. M.S. 928'den 961 yılına kadar Kars bölgenin başkentliğini yapmıştır ve eldeki bulgular şehrin o zamanki adının Ermenice: Ղարս "Ghars" veya Կարս "Kars" olduğunu göstermektedir.[24]

Aynı zamanda Kars şehrinin adını Gürcüce dilinde kapı kenti anlamına gelen Kariskalaki kelimesinden aldığı da söylenmektedir.[9][25]

Tarih Öncesi Dönemler[değiştir | kaynağı değiştir]

Paleolitik Dönemden İlk Tunç Çağına[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars yöresinde Alt Paleolitik Dönemin hareketli olduğu kazılarda ele geçen buluntulardan saptanmıştır. Tombultepe'de bu döneme ait şölyen-aşölyen tipte işlenmiş el baltaları ve büyük yongalar bulunmuştur. Merkez ilçenin yaklaşık 18 kilometre[26] uzaklığında bulunan Borluk Vadisi'nde musteryen tipte araç; Ağzıacık Suyu'nun batısında ise bazalttan yapılmış ve çok aşınmış bir uç bulunmuştur. Bu örnekler Orta Paleolitik Dönemden kalmıştır. Üst Paleolitik Dönemde yöre insanlarının avcılık ve toplayıcılık ile ilgilendiklerine dair bilgi, yapılan kazılar sonucunda elde edilen araç-gereçlerden tespit edilmiştir. Ayrıca bu dönemde Camışlı Köyü'nde dağ keçileri ve geyiklerinin resmedildiği duvarlar bulunmuştur.

Paleolitik Dönemin hemen ardından gelen Mezolitik Dönemde mikrolit adı verilen küçük araç ve gereçlere rastlanmıştır.

Neolitik Dönemde yörede henüz doğru anlamda yerleşmelerden söz etmek mümkün değildir. Çıldır Gölü üzerinde bulunan Akçakale Adası'nda bu döneme ait taş anıtlar ve duvar resimleri bulunmuştur. Burada o dönem menhirlerine, dolmenlerine ve kromleklerine rastlanmıştır. Avrupa kültürüne has bu dolmenler doğuda ilk kez Kars'ta görülmüştür.

Azat Köyü'nde, bakır madeninin kullanılmaya başlandığı Kalkolitik Dönemde, yapılan araç-gereçlere ait buluntular elde edilmiştir. Bunun dışında bakır ve kalay madenlerinin ilk kez karıştırıldığı Tunç Dönemine ait çanak, çömlek ve değişik gereçler de bulunmuştur. Kars Kalesi mevkiinde bu döneme ait bir açkı taşı, el değirmeni taşları, bir çekiç, delinmiş üstü çizgili ve süslü hayvan, küçük bir taş hayvan, el yapımı çanak-çömlekler ve yapı kalıntıları olduğu düşünülen iri taş yıkıntıları bulunmuştur[27].

Yazılı Tarih Dönemleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartular Döneminden Persler Dönemine[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu çivi yazısı

Kars yöresinde yazılı tarih Urartuların bölgede hüküm sürmesi ile başladı. M.Ö. IX. ve VI.yüzyılları arasında bölgeyi hakimiyeti altına alan Urartular büyük bir krallıktı. Ayrıca bu krallığa bağlı yerli krallıklar da mevcuttu. Kars'taki krallığın ismi Diauekhi Krallığı idi. Yöre insanlarının o dönem vergi olarak hükümrana altın, gümüş, tunç, at, sığır ve koyun ödedikleri saptanmıştır.

M.Ö. 550 yılında Urartular'ın Persler egemenliğine girmesiyle yöre için yeni bir tarih sayfası açılmıştı. Pers hükümdarı krallar kralı lakaplı imparator I. Darius ülkeyi satraplık adı verilen 23 büyük ve 127 küçük birime bölüp yönetmişti. Kars o dönem 18. Saptrak'lık içinde yer almıştır. Bu yöre, Kral Darius'a her yıl 400 gümüş talent ve 20.000 at göndermekle yükümlüydü. Perslerin ardından bu yöre sırasıyla Arakslar, Tigranlar ve Sasanilerin eline geçmişti[28].

İslamiyet'in Yayılış Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bugünkü Doğu Anadolu Bölgesi'ni ele geçirme amacıyla 638 yılında Araplar ilk seferine başlamışlardı. Halife Ömer döneminde İslam ordusunun kumandanı olan İlyas bin Gazem komutasındaki Arap ordusu bu yılda ancak Van Gölü yöresine kadar ilerledi. 642 yılında bölgeye bu seferde Habib bin Mesleme komutasındaki ordu sefere girişti. O dönem Kars'ı da ele geçirmek isteyen kuvvetler sadece Divin'i almışlardı. Kars 646 yılında Araplar'a kendiliğinden teslim olmuş ama halkın büyük bir kısmı Selçuklular'ın bu bölgeye geldiği 1064 yılına kadar yani 420 yıl boyunca Hıristiyan olarak kalmışlardı. Bu dört asırda Müslüman Araplar, Bagratlılar ve Bizanslılar arasında sürekli el değiştiren yöre Alparslan'ın Malazgirt Muharebesi'nden sonra Türkler'in eline geçmişti. Bu dönem ile bilinmesi gereken en önemli hususlardan bir tanesi de Kars'ın, Ermeni-Gürcü Bagrat Krallığı'na başkentlik yapmış olmasıdır.

Selçuklular Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alparslan'ın 1064 yılında Anadolu'ya düzenlediği sefer neticesinde bölge Selçuklular egemenliğine girmişti. Alparslan ve oğlu Melikşah'ın dönemlerinde yöre savaş yüzü görmeyen, ancak Melikşah'ın vefatı ile onun oğulları olan Muhammed Tapar, Berkyaruk ve Sencer arasında tahta çıkma mücadelesi baş göstermişti. Bununla birlikte artan düzensizlik Kars yöresini de etkilemişti. Muhammed Tapar ile Berkyaruk 1103 yılında o dönemin en önemli şehirleri arasında sayılan Divin'de karşı karşıya geldiler. Tarihte Divin Savaşı adını alan bu çarpışmanın galibi Berkyaruk oldu. Bölgeyi bir süre idare eden Berkyaruk'un ölümüyle idare yetkisini Muhammed Tapar aldı. Bundan kısa bir süre sonra Saltuklular Ani şehrine girmiş fakat Gürcüler'le yaptıkları savaşı kaybedince yöreyi onlara bırakmışlardı. 1164'te, yöre tekrar Selçuklular'ın eline geçti. Bu zamandan sonra tekrar bir Gürcü akını olmaması için yöredeki önemli kalelerin surları ve burçları onarıldı ancak 1174'te Gürcü Kralı III. Georgi'nin saldırısıyla yöre yeniden el değiştirdi. Neticede yapılan bakım ve onarım çalışmalarının yetersiz kaldığı anlaşıldı. 1243 yılında yapılan Kösedağ Savaşı'nın ardından tüm bölge Moğollar'ın hakimiyeti altına girdi. Yöre daha sonra Altınordu Devleti, Karakoyunlular ve Akkoyunlular'ın egemenliği altına girdi.

Osmanlılar Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahta geçtikten 14 yıl sonra Kars'ı Osmanlı topraklarına katan genç Süleyman
Özellikle 19.yüzyılda Osmanlılar ile Ruslar arasında paylaşılamayan Kars'ın savaş sonrası Ruslar tarafından alınışının tasviri (1828). Arka planda Kars Kalesi

Yavuz Sultan Selim doğuya yapmış olduğu son seferinde yöreyi Osmanlı topraklarına katmak istemişsede bunu gerçekleştiremeden İstanbul'a dönmüştü. 1534 yılında ise oğlu Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı Devleti topraklarına bu yöre dahil edilmişti. Kars 19. yüzyıla kadar birçok kez Ruslar ve İranlılar'ın saldırısına uğradı. Bu yüzyılda Ruslar ve Osmanlılar arasında sürekli el değiştiren yöre, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus ordusunun komutanı olan İvan Paskeviç tarafından ele geçirildi. Kars'ı Rus topraklarına katan Paskeviç, 11.000 Osmanlı askerini de esir almıştı. Bundan kısa bir süre sonra Osmanlılar tarafından alınan yöre 1877-1878 yılları arasında yaşanan ve 93 Harbi olarak bilinen savaşın ardından şehir kırk yıl kadar Rusya'nın kontrolünde kaldı. 1918'de Bolşevik İhtilali'nin ardından yapılan Brest-Litovsk Antlaşması ile Osmanlılar'a bırakıldı. Kısa bir süre sonra, önce Ermeni egemenliğine giren yöreyi daha sonra İngilizler ele geçirdi. Kars'ı daha sonra Ermeniler'e ve Gürcüler'e bırakan İngilizler buradan çekildi.

25 Nisan 1918'de Kars, kırk yıldan sonra tekrar Osmanlı topraklarına dahil edildi. Mart-Nisan 1918'de Ermeniler tekrar şehre girmiş, Osmanlı ordusu buradan çekilmeye mecbur kalmıştı. Buna engel olmak isteyen Karslılar kendi imkânları dahilinde, Wilson Prensipleri'ne uyarak 5 Kasım 1918'de Milli İslam Şurası adıyla demokratik bir yerli hükümet kurdular. Batum, Artvin, Ahıska, Ahılkelek, Nahcıvan ve Ordubad'daki halk Kars'taki bu yerli hükümete katılarak sancak ve ilçe teşkilatını kurdular. Böylece, başkenti Kars olan 36.000 km²'lik bölgede yerli Türk hükümeti kuruldu. Bu hükümet 18 Ocak 1919'da 131 temsilcinin katılımıyla gerçekleştirilen Büyük Kongre ile Güneybatı Kafkasya Cumhuriyeti adını aldı.

Kars, Kurtuluş Savaşı'yla 30 Ekim 1920'de Türk kuvvetleri tarafından alındı. Kars halkının Türk milli mücadelesinde gösterdiği fedakarlıktan ötürü şehre Gazi ünvanı verildi. 1921 yılında yapılan Moskova ve Kars Antlaşmaları'yla yeni sınırlarına kavuşan Kars, Cumhuriyet'in ilanından sonra aynı adlı ilin merkezi yapıldı[29][30].

Cumhuriyet Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte Türkiye'nin kuzeydoğusundaki sınırların bir kısmına sahip şehir, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk siyasi partisi olan Cumhuriyet Halk Fırkası'nın devamı olan CHP'nin kalesi konumundaydı. Bu durum 90'lı yılların ortalarına dek böyle devam etti. 1992 yılında Kars'a bağlı olan Ardahan ve Iğdır ilçeleri o dönemin Bakanlar Kurulu'nun aldığı bir kararla il yapıldılar.

Ermenistan ve Azerbaycan arasında yaşanan Dağlık Karabağ Savaşı süresinde, Ermenistan Silahlı Kuvvetleri'nin desteği[31] ile Karabağ Ermeni güçlerinin Azerbaycan'ın Kelbecer bölgesini zapt etmesi[32] nedeniyle, 1993 Nisan ayında Türkiye, Ermenistan'a tüm yolları kapatmıştır[33]. Bu durumda Ermenistan ile Türkiye arasındaki eski Doğu Sınır Kapısı da, Azerbaycan'a destek ve Ermenistan'a baskı amacıyla Türkiye tarafından kapatılmıştır.[34]

Ekonomi ve sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta en önemli geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Çayır ve otlak alanlarının geniş yer kaplaması küçük ve büyük baş hayvancılığı geliştirmiştir.[9] Kümes hayvancılığı da oldukça gelişmiştir. Ayrıca hayvan ürünleri de halkın en büyük geçim kaynaklarındandır. Zavod[3] denilen mandıralarda bu ürünler işlenerek Türkiye'nin dört bir yanına dağıtılır. Özellikle, Kars Kaşarı ve Kars Balı'na Türkiye genelinde ciddi talep vardır. Kars Kaşarı, İzmir Enternasyonal Fuarı'nda yine burada üretilen gravyer, beyaz peynir ve kreması ile birlikte 1937'den 1950'ye kadar Türkiye birincilik ödülünü almıştır.[35] Kars Balı ise tamamen organik bir üründür. Bu bal Kars ve Ardahan'ın mera ve yaylalarında doğal olarak yetişmekte olan çok sayıda polen ve nektar kaynağı çiçekten üretilmektedir. Bu bitkilerin yetişebilmesi için herhangi bir ilaçlama ve gübreleme işlemi yapılmamaktadır. Bu balı Kafkas Arısı ırkı yapmaktadır.[36] Ekili alanların %90'dan fazlası tahıl üretimine ayrılmıştır. Tahıl türleri arasında buğday başta gelmekle birlikte, bazı yıllar arpa üretiminin buğdat üretimini geçtiği olur. Kış sebzesi olarak lahana ve şalgam yetiştirilir. Üretim bakımından önde gelen kuru sebze patatestir. Ayrıca, yulaf da yetiştirilen tahıllar içerisindedir. Yer altı kaynakları bakımından oldukça yoksul olan yörede magnezit ve asbest yatakları mevcuttur.[3]

Çalışan nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağıda çalışan nüfusun sektörlere dağılımı görülmektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere bu nüfusun çok büyük bir kısmı tarım ve hayvancılık sektöründe çalışmaktadır.

Çalışan nüfusun sektörlere göre dağılımı (rakamlar %'lik ifade etmektedir)[37]
iyi tanımlanmamış sektör 0,19
toplum hizmetleri ile sosyal ve kişisel hizmet sektörü 13,21
Mali kurumlar, sigorta, taşınmaz mallar ve kurumlarda 0,49
Ulaştırma, haberleşme ve depolama sektöründe 1,40
Toptan, perakende, lokanta ve otellerde 2,66
İnşaat sektöründe 1,70
Elektrik, gaz ve su hizmetlerinde 0,19
İmalat sanayinde 2,71
Madencilik ve balıkçılık 0,02
Tarım ve hayvancılık sektöründe 77,43

Tarım ve hayvancılık sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Merkez ilçe genelindeki uzun süren kış mevsimi tarımsal üretimi etkilemektedir. Yılda sadece bir kez ekin biçin yapılır. Hububat ve yem bitkileri üretiminden sadece buğday, arpa, korunga, yonca ve fiğ yetiştirilirken, endüstri bitkilerinden sadece şeker pancarı ve patates üretimi yapılmaktadır. Baklagil üretiminde ise sadece fasulye ve yeşil mercimekten bahsedilebilir. Sebze ve meyve üretimi konusunda Kars iline bağlı en fakir yer olan merkez ilçede sadece salatalık, maydanoz, soğan ve marul yetiştirilmekte ve buda üretici olan kesim tarafından tüketilmektedir. Yani bu ürünlerin pazarlanması söz konusu değildir. Yörenin büyük bir kısmında tarımsal mekanizazyondan bahsetmek mümkündür. Son yıllarda tarım için gerekli olan araç ve gereç sayılarında bir artış sözkonusudur[38].

Kars merkez ilçesi ve buraya bağlı köylerdeki en temel ekonomik sektör hayvancılıktır. Yöredeki coğrafi şartların kısıtladığı tarımsal üretimden ele geçen gelirin yetersiz kalması beraberinde hayvancılık sektörünün güçlenmesini getirmektedir. Yöre insanı mera ve çayırların fazlalığı sayesinde hayvancılıkla uğraşarak geçimlerini sağlamaktadırlar. Ancak otlak alanların çok oluşu bile yörede modern usullerle hayvancılığın yapılmasına katkı sağlamamaktadır. İlçe genelinde hayvancılık genellikle aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılan bir faaliyettir. Burada üretilen kaşar ve bal haricindeki ürünler pazarlanmamaktadır. Ticari amaçlı hayvancılığa geçilebilmesi için son dönemlerde özellikle köyler başta olmak üzere Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri açılmaktadır. 2005 verilerine göre il merkezinde 43.450 koyun, 12.549 keçi, 53.494 sığır ve 5.050 tek tırnaklı hayvan bulunmaktadır. Bunun dışında merkez ilçe genelinde 25.000 kaz, 9.000 hindi ve 30.000 adet tavuk bulunmaktadır. Bu tavuklardan elde edilen yumurta sayısı ise yıllık 1.800.000'dir. Yetmiş köyün yarısında ise bal üretimi yapılmaktadır. Toplam 6.050 kovan sayısına sahip ilçe genelinde yıllık 121 ton bal üretilip satılmaktadır[39].

Sosyo-ekonomik gelişmişliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars merkez ilçesi Türkiye genelindeki gelişmişlik grubu içinde üçüncü gelişmiş ilçeler grubunda yer almaktadır. Sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi 0,48958 olan yöre gelişmişlik bakımından Türkiye'deki tüm ilçeler arasında 189. sırada yer almaktadır. Kars ili genelinde ise birinci sıradadır. Merkez ilçeler gelişmişlik sıralamasında ise 70. sırada kendine yer bulmaktadır.[40]

Merkez ilçedeki sosyo-ekonomik göstergeler ise şöyle sıralanabilir[41]:

şehirleşme oranı  %68,79
nüfus artış hızı ‰-5,96
nüfus bağımlılık oranı  %54,29
ortalama hane halkı büyüklüğü  %5,28
işsizlik oranı  %11,49
okur-yazar oranı  %87,33
bebek ölüm oranı ‰60,24
vergi gelirlerinin ülke içindeki payı  %0,05191
tarımsal üretimin ülke içindeki payı  %0,05045

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sanayi alanında son dönemlerde gittikçe büyüyen Kars'ta irili-ufaklı birçok fabrika kurulmuştur. Kentte yem, şeker, çimento, tuğla, ayakkabı ve süt ürünleri sektörlerinde çalışan birçok fabrika bulunmasına karşın; işsizlik oranı oldukça yüksektir. Özellikle bu durum nedeniyle kent, Türkiye'nin en fazla göç veren şehirlerinden birisidir.

Fabrikalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars genelinde sadece beş büyük fabrika vardır. Bunun dışında buradaki sanayiyi ayakta tutan Kars-Paşaçayır'da 7 Kasım 1975'te Bakanlar Kurulunun 7 Kasım 1975 gün ve 7/10992 sayılı kararnamesi ile kurulan Kars Organize Sanayi Bölgesi'ni de saymak mümkündür. Bu bölge 1.947.000 m2'lik bir alan üzerinde 75 parselden oluşmaktadır.[42] Kars'ta bulunan en önemli fabrikalar hakkında kısa bilgiler şu şekildedir:

  • Üçyıldız Değirmen Taşı Fabrikası:

Kars'ın en eski fabrikasıdır. 1961 yılında kurulmuştur. Yılda 72 çift değirmen taşı imal edilmektedir. Bu tesisde 10 kişi çalışmaktadır.[42]

  • Kars Şeker Fabrikası A.Ş.:

Erzurum-Kars karayolu üzerinde kurulu ve şehir merkezine 6 kilometre uzaklıkta 1993 yılında açılan fabrika da 267 işçi, 196 geçici işçi ve 105 memur çalışmaktadır.[42]

  • Kars Yem Fabrikası A.Ş.:

Merkeze yakın bir arazi üzerindeki bu fabrika 1969 yılında kuruldu ama ilk üretim 1975 yılında gerçekleşti. 1993 yılında bu fabrika özelleştirilmiştir. Kars Yem Fabrikası son yıllarda, ilde en yüksek kurumlar vergisini ödeyerek il genelinde vergi birinciliğini elinde bulundurdu. Fabrikada altı idari görevli ve 15 işçi çalışmaktadır.[42]

  • Kars Et Kombinası:

1972 yılında Et ve Balık Kurumu bünyesinde kurulan tesis 1995 yılında özelleştirilmiştir. Bu tesisin şimdiki adı Çelikler Turizm Gıda Sanayi Ticaret A.Ş. (Kars Et Kombinası)'dir. Bu fabrikada 20 idari personel ve 79 işçi çalışmaktadır.[42]

  • Kars Çimento Sanayi Ticaret A.Ş.:

Çimento Fabrikasının 1969 yılında temeli atılarak; 1976'da işletmeye açılmıştır. 1985 yılında Türkiye Çimento Sanayi T.A.Ş.'nin bir işletmesi olarak müesseseye, 1987 yılı itibariyle de bağlı ortaklık haline getirilen tesis 1996'da özelleştirildiğinde Çimentaş İzmir Çimento Fabrikası T.A.Ş. tarafından satın alındı. Fabrikada 85 idari görevli ve 110 işçi çalışmaktadır.[42]

Diğer Sanayi Tesisleri:
Şehrin en işlek caddelerinden olan Ortakapı Mahallesi'ndeki Faikbey Caddesi ve Kazım Karabekir Caddesi'nin kesiştiği nokta
  • Kayalar Patoz İmalat Fabrikası
  • Figaro Endüstriyel Süt Ürünleri Sanayi Ticaret A.Ş.
  • Çelik Hayvancılık Sanayi Ticaret A.Ş.
  • Bilgir Kardeşler Sanayi Ticaret Ltd. Şti.
  • Doğu Metal Sanayi Ticaret A.Ş.
  • Gökalp Mobilya Sanayi Ticaret Ltd. Şti.
  • Kars Süt Ürünleri Sanayi (bakım-onarımda)

[42]

Etnik yapısı ve dinler[değiştir | kaynağı değiştir]

Etnik yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, çeşitli etnik gruplarını ve mezhepleri barındıran zengin ve renkli bir kültüre sahiptir. Kars'ın toplumsal yapısı çeşitli etnik gruplarının kültürel gelenekleriyle harmanlanmıştır. Bu özelliğiyle de etkileyici bir kent durumundadır. Çok-kültürlülük sayesinde yörenin zengin bir folkloru ve şive ağız özellikleri bulunmaktadır. Kars'ın nüfusunu Azeriler, Kürtler, Terekemeler[43],Türkmenler ve Yerliler oluşturmaktadır[44].

Din ve mezhep yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta yaşayan Müslümanların bir kısmı Şii ve bir kısmı Sünni'dir. Çok az sayıdaki Rus Malakanlar ve Almanlar ise Hıristiyan dinine mensup küçük bir azınlığı oluşturmaktadırlar.

Üniversite[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta 1992'ye kadar bulunan tek yükseköğrenim kurumu Atatürk Üniversitesi'ne bağlı olan Kars Veterinerlik Fakültesi'ydi[3]. 1992 yılında 3837 sayılı kanunla kurulan Kafkas Üniversitesi hızla gelişip büyümekle, Kars merkez ilçesinin ve civar ilçe ve illerin ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimine önemli ölçüde katkılar sağlamaktadır.

Kafkas Üniversitesi'nde eğitim ve öğretim faaliyetleri önlisans, lisans ve lisansüstü düzeylerinde yürütülmektedir. Üniversite bünyesinde; 5'i Kars'ta olmak üzere 6 fakülte, 2'si Kars'ta olmak üzere 3 yüksekokul, 5'i Kars'ta olmak üzere 8 meslek yüksekokulu, 3 enstitü, 4 araştırma ve uygulama merkezi ve bir de Devlet Konservatuvarı mevcuttur[45].

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, kültürel yönden köklü temellere dayanmaktadır. MÖ 9000 yılına kadar uzanan tarihi geçmişi olan topraklar üzerinde birçok uygarlık hüküm sürdü. Bunların izleri günümüze kadar gelmektedir. Anadolu’ya açılan kapı özelliğini taşıması ile Saka - İskit devrinden günümüze kadar bir kültür mozaiğine sahiptir.

Gelenekler, görenekler, halk hikâyeciliği, maniler, türküler ve dengbejler kültürü zengindir. Bu zenginlik Kars’ın eski bir yerleşme merkezi olması, çeşitli kavimlerin çeşitli zamanlarda bu bölgede yaşamasından kaynaklanmaktadır. Bugün, Kars’ta derlenmiş olan halk edebiyatı verileri dışında; derlenmiş orijinal gelenek, görenek, ve kıyafetler de vardır. [46] [47]

Gelenekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Halk oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta halk oyunları başta davul-zurna olmak üzere saz, balaban, tar, tulum, tütek, garmon, akordeon ve klarnet eşliğinde oynanır. Bu çeşitlilik yöredeki çeşitli etnik yapıların çok olmasından kaynaklanmaktadır. Örneğin Azeriler, barlarında akordeonla eğlenirken, Kürtler halay çekerken davul zurna ile oynarlar. Kars'ta yüzün üzerinde oyun sergilenir. En yaygın olan halk oyunları alaca barı, sarhoş barı (hızlı), üç ayak, çepki (hızlı ve estetik) ve bagidir. Bu oyunlarda küçük parmaklar birbirine takıla­rak el ele tutuşulur. Oyunun gerekleri­ne göre eller omuzlara konabilir, kollar gerilebilir, kol kola girilebilir. Bu oyunlardan en dikkat çekici olanı ise Kafkas danslarıdır. Bu dansları yapanlar Kafkasya yöresine uygun kıyafetler giyerler. Halay ve dansın yanı sıra Azeri Oyunları diye bilinen oldukça hareketli bir türde yörede birçok insan tarafından ilgiyle oynanır. Kars'ta okuyan ilk ve ortaöğretim öğrencileri bölgesel ve yurt geneli yarışmalara katılarak burayı temsil etmektedirler[48].

Aşıklar geleneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta, aşıklar geleneği çok eskilere dayanır. Âşıklar, deyişlerini ve birbirleriyle olan atışmalarını saz ve kopuz ile yaparlar. Geçmişi Dede Korkut hikâyelerine ve Manas Destanı'na dayanan sözlü gele­nekler aşıkların anlatımları ile yayıldı. Kars Belediyesi´nin resmi internet sitesine göre Türkiye´de en çok aşık Kars doğumludur. Buna göre 450 aşıktan 200'e yakını bu şehirde doğmuştur. Murat Çobanoğlu ve Şeref Taşlıova, Kars'ın yetiştirdiği en önemli aşıklar arasındadırlar. Murat Çobanoğlu'nun ölümüyle birlikte burada her sene Türkiye Mu­rat Çobanoğlu Âşıklar Bayramı düzenlenmektedir. Yusufpaşa Mahallesi'nde bulunan bir kıraathanede yerli aşıklar saz çalarak deyişlerini ve atışlarını dinleyicilerine dinletirler. Merkezdeki işlek caddelerde bulunan kasetçiler ise her sabah aşıkların türkülerini dinletirler[49].

Dengbejlik geleneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşıklar geleneğinin yanı sıra özellikle köylerde dengbej geleneğide devam ettirilmektedir. Dengbej, Kürtçe bir kelime olup Türkçe karşılığı yoktur. Dengbej kelimesinin anlamı sözü sözle aktarma anlamına gelmektedir. Deng, ses ve bêj’ söyle, aktar anlamındadır. Herhangi bir çalgıya ihtiyaç duyulmadan bir melodi ritmi yardımıyla insanlara geçmişte yaşanmış olaylar özellikle de birbirine kavuşamayan aşıklar anlatılır. Baştan başa doğayı, gülü-çiçeği, konuşmayı-sohbeti, insanların içinde kalmış söyleyecekleri, acı-tatlı, hikayeleri, gizli sevdaları, kavgaları-ihanetleri, yiğitlik-kahramanlıkları vs. Kürtlerin yaşamlarını her yönü ile kilamlarında cok açık-berrak ve büyük bir özenle dile getirmişlerdir. Dengbêjler, doğanın, ovaların-yaylaların, özelliklerini, güzelliklerini, bazen yarin gerdanında işlemişlerdir[50].

Sanat[değiştir | kaynağı değiştir]

Halı dokumacılığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta hayvancılığın önemli bir yer tutması halıcılığında gelişmesine katkı sağlamıştır. Burada halı, kilim ve keçe dokumacılığı yapılır. Büyük bir çoğunluğu Kirman ipi ile yapılan halılarda motif olarak geometrik ve bitkili desenler kullanılır. Halıların bordürleri yani kenar işlemeleri yöredeki çok kültürlülüklerden etkilenerek değişik motiflere sahiptir[51].

Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, bugün dünyada birçok okurun, Nobel edebiyat ödüllü yazar Orhan Pamuk'un Kar adlı romanıyla tanıdıkları ve belki de ismini ilk kez duydukları bir şehirdir.

Sinema ve tiyatro[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta sadece Şehir Sineması adıyla hizmet veren tek bir sinema mevcuttur. Burada haftada bir veya iki film gösterime girmektedir. Günde dört matine ile hizmet veren bu 300 kişilik salon aynı zamanda Kars´ta henüz yeni olan ama çok sevilen Avrupa Filmleri Festivali-Gezici Festival [52] ve Uluslararası Altın Kaz Film Festivali'ne [53] ev sahipliği yapmaktadır. Bu festivallere ünlü sinema sanatçıları da gelmektedirler[54]. Tiyatro gösterileri ise Kars Şehir Tiyatrosu ve Kars Sanat Merkezi'nde yapılmaktadır.

Heykeller[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars, Türkiye'de en çok heykele sahip şehirdir[55]. Kentte özellikle 90'lı yılların sonlarından bu yana heykel yapımına büyük önem verilmektedir. Şehirdeki işlek caddelerde ve yol kenarlarında, tüm meydan ve parklarda heykeller bulunmaktadır. Ne yazık ki bu heykellerin bir kısmı vandalizme uğramaktadır[56].

Kars'ta bulunan heykellerden bazıları

  • Leyla ile Mecnun heykeli
  • Dört mevsim kadın heykeli
  • Meyve toplayan kadın heykeli[57]
İnsanlık Anıtı[değiştir | kaynağı değiştir]
İnsanlık Anıtı

Türkiye'nin en büyük heykelinin inşası yine bu şehirdeydi. Yapımına 2006 yılında başlanan İnsanlık Anıtı, Kars Kalesi'nin simetriğine, heykeltraş Mehmet Aksoy tarafından yapıldı. Bu heykelin amacı tüm Dünya'da barış ve hümanizme katkıda bulunmaktı. Heykel, 2000 m²lik bir alanda 35 metre genişliğe ve 30 metre yüksekliğe sahip olup Ermenistan'dan da görülecek biçimde tasarlandı.[58][59] [60]. Mehmet Aksoy, heykeli 1 Eylül 2008 gününde kutlanan Dünya Barış Günü'ne yetiştirmeye çalışmışsa bile [61], heykelin açılışı 4-6 Ekim 2008'de yapılan Kafkas Kültürleri Festivali'ne ertelendi[62]. Fakat İnsanlık Anıtı yapılmasına rağmen, heykeli Ermenistan'a jest olarak gören bazı muhafazakar kesimlerin şikayetleri üzerine MHP'li belediye üyeleri tarafından veto yedi[63][64]. Heykelin açılışı buna rağmen yapıldı.

2011 yılı başlarında Kars'ı ziyaret eden Başbakan Recep Tayyip Erdoğan bu heykeli ucube diye nitelendirdi ve şunları söyledi.

Hasan Harakani'nin türbesinin yanına bir ucube koymuşlar, garip bir şey dikmişler. Oradaki tüm vakıf eserlerinin, o sanatkârane eserlerin olduğu yerde böyle bir şey olması düşünülemez. Konuyla ilgili olarak belediye başkanımız görevini süratle yerine getirecektir. Bunu süratle bekliyoruz. İnşallah ilk gelişimizde bunu da göreceğiz. O bölgeyi de gayet güzel bir park haline belediye getirecektir[65].

Bunun üzerine Kars Belediyesi ve Erzurum ve Diyarbakır Rolöve ve Anıtlar Kurulları'ndan yıkım kararı çıktı[66].

Festivaller[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kars Kafkas Kültürleri Festivali [67]
  • Uluslararası Altın Kaz Film Festivali
  • Avrupa Filmleri Festivali-Gezici Festival
  • Murat Çobanoğlu Aşıklar Bayramı
  • Kaşar Festivali [68]

Mimarî[değiştir | kaynağı değiştir]

Kafkaslardan Anadolu'ya girişte ilk yerleşim merkezi olma özelliğini taşıyan Kars şehri birçok uygarlığın geçişine tanıklık etmesi sebebiyle binlerce yıldan bu yana iskan edilmiş antik bir yerleşim merkezi özelliğine sahiptir. İpek Yolu üzerinde yer alan Kars'ta bulunan ve görünen birçok eserin mimari yapısı dikkat çekicidir.

Özellikle, Rusların şehre girmesiyle şehir mimarisi büyük değişim geçirdi. Ruslar, Kars Çayı'nın doğusunda kalan kesimde yeni yapılar inşa ettiler. Birbirlerini dik kesen yollar yapıldı. Rus mimarisi bununla da yetinmedi bugün ilde koruma altına alınan eski Rus evleri büyük taşlarla yapılmış müthiş binalardır.

Kars, ayrıca Tarihi Şehirler Birliği'nin üyelerinden birisidir [69].

Kars Kalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars Kalesi'nin gün batımındaki ışıklandırılmış görüntüsü

Kars Kalesi; Kars Merkez Kalesi, İç Kale veya Stadel olarak ta anılmaktadır. 1153 yılında Selçuklular'a bağlı Saltuklu Sultanı Melik İzzeddin'in isteği ile o dönemin veziri olan Firuz Akay tarafından yaptırılmıştır. Dış kale surlarının yapımı 12. yüzyılda inşa edilmeye başlanmıştır. 1386 tarihinde Timur tarafından yıktırılan kale, 1579 yılında Osmanlı Padişahı III. Murat'ın emri üzerine Lala Mustafa Paşa tarafından yeniden yaptırılmıştır. Kale kalıntılarında dört köşe mermer kitabe bulunmuş dış surların kapısına koydurulmuştur.

Bu kitabeye göre:

1152 yılında Sultan Melik İzzeddin'in emri ile Veziri Firuz Akay tarafından yaptırılmıştır. Kaleyi 1386 yılında da Timur yerle bir etmiş, 1579 yılında tekrar III. Murat'ın emriyle Lala Mustafa Paşa yeniden yaptırmıştır.

1616 ve 1636 yıllarında iki defa onarımdan geçmiş kale doğu-batı istikametinde 250 metre, kuzey-güney istikametinde ise yaklaşık 90 metredir. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından sonra 40 yıllık Rus hakimiyetinde tahribatlara uğramış, orijinal özelliğini ve kullanımını yitirmiştir.[70][71]

Tarihî Rus evleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Rus mimarisinden bir örnek. Eski belediye sarayı

Kars, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 40 sene boyunca Rus egemenliği altında kalmıştır. Ruslar bu yıllar içerisinde şehir merkezinde yeni imar çalışmaları başlatmışlardır. Kars'ta bulunan Kars Çayı'nın batısındaki yerleşim yerlerini terkederek bugünkü Yusufpaşa, Ortakapı ve Cumhuriyet Mahalleleri'ne yerleşmeye başlamışlardır. 1890 yılında Hollandalı mühendisleri getirten Ruslar yeni şehir planında birbirini dik kesen ızgara planlı geniş caddeler yapmışlardır. Ancak yıllar içerisinde gelişme gösteren kentin büyümesiyle yapılan yeni caddelerde bu hususa dikkat edilmemiştir. Bu geniş caddelerin üzerine kırk yıl içerisinde Baltık mimari tarzında düzgün kesme bazalt taşından tek-iki ve üç katlı binalar yapılmıştır.

Bu tarihi binaların giriş cephelerinde sütunlar, bordür kabartma taşlarla süslenmiştir. Bu binaların içinde uzun koridorlar etrafında iç içe açılan oda ve salonlar bulunmaktadır. Yine iç mekanda şömine biçiminde peç adı verilen ısıtma sistemleri vardır. Bu binaların duvarlarının içine monte edilen borularla binaların tamamı ısıtılmaktadır. Bugün bu binaların 101 adeti tescil edilerek koruma altına alınmış ve büyük bir kısmı kişisel mülkiyete konut olarak bırakılmıştır.[72]

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'taki coğrafi yapı ve iklimin şekillendirmesi ile oluşan doğal değerler ve insan eliyle yapılan tarihi yapıların sayesinde burada zengin bir turizm potansiyeli mevcuttur. Yörede bulunan göl ve nehir yakınlarında kuş gözlemlemek ve çiçek seyiri sayesinde ekolojik turizm büyük öneme sahiptir. Şehire 53 km uzaklıkta bulunan Sarıkamış'a kayak turizmi ve 40 km uzaklıktaki Ani Harabeleri'ni ziyaret edip gören turistler il merkezinde bulunan Kars Kalesi, Kars Müzesi, Kümbet Cami (12 Havariler Kilisesi) ve Kars Tabyaları'na da ilgi göstermektedirler. 2005 yılında Türkiye'ye gelen 21 milyon yabancı turistten 59 bini Doğu Anadolu Bölgesi'ne gelmiştir. Ondört ile sahip olan bu bölgede en çok turistleri çeken yerlerden biri de 7.760 turistle Kars şehridir[73]. Kars'ta son yıllarda çoğalan kültürel ve sanatsal etkinliklerle hedeflenen burayı Kafkaslar'ın Davos'u haline getirmektir[74].

Kars Müzesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Kars Müzesi
Kümbet Cami (Havariler Kilisesi)

Taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunması ihtiyacını karşılamak üzere ilk olarak 1959 yılında Vilayet Konağı'nda Müze Memurluğu kurulmuş, daha sonra bölgeden toplanan eserlerin çoğalması sebebiyle 1964 yılından 1978 yılına kadar Kümbet Cami (Havariler Kilisesi) müzeye dönüştürülerek sergileme yapılmış, nihayet 1978 yılında İstasyon Mahallesi'nde yapılan yeni ve modern bir müze binası 1981 yılında hizmete açılmıştır. Modern Kars Müzesi günümüzde arkeolojik, etnografik ve taş eserlerin sergilendiği önemli müzeler arasında yer almaktadır [75].

Diğerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yöresel yemekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars mutfağı ağırlıklı olarak hamur işi yemekleriyle bilinen bir özelliğe sahiptir. Bunun dışında hayvancılığın bir numaralı geçim kaynağı olması beraberinde etli yemeklerin de tüketilmesini getirmiştir. Zengin mutfağında özellikle kete (hamurlu), bozbaş yani piti (nohutlu-etli), hangel (kıymasız mantı), kelle paça, haşil, kaz yemekleri (tandırda kaz çekmesi ve pilavlı kaz eti gibi), hörre (un çorbası), ayran çorbası ve nezik (hamurlu) türlerini saymak mümkündür[76][77]. Yemek kültürü üzerine kitaplar yazan Tijen İnaltong, iki yıllık hazırlık döneminden sonra Kars'ın Yemek Kültürü ile ilgili kitabını piyasaya sürmek için çalışmaktadır[78].

Eğlence hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars özellikle yaz aylarında disko ve barların müşterilerine sunduğu canlı müzik hizmetiyle yörenin en önemli eğlence merkezlerinden birisidir. Şehrin en önemli disko ve barları arasında Bolero Pena ve Yağmurcu gelmektedir. Bunun dışında eğitim - öğretim dönemlerinde şehir dışından gelen öğrencilerin katkılarıyla düzenlenen çeşitli eğlence programlarını görmek mümkündür. En önemli eğlence merkezi Kars Ortakapı'dır. Geçtiğimiz yıllara kadar Yusufpaşa'da yer alan taverna ve barlar, ilçe merkezinin kuzeyine nakledildiler.

Medya Kuruluşları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ın en önemli medya kurumu olan Serhat TV, 1993 yılında Kars'ın eski Belediye Başkanı Naif Alibeyoğlu tarafından kurulan ilk ve hal-i hazırdaki tek yerel televizyon kanalıdır. Bu kanaldan sonra, birçok yeni televizyon kanalı yayına başladı ama uzun ömürlü olmadı. Serhat TV'nin kardeş yayın kuruluşu olan Serhat FM'de yine 1993'te kurularak dinleyicilerine pop-protest ağırlıklı müzik türlerini sunmaktadır. Şehirdeki diğer radyo istasyonları olan Kafkas FM ve Seviye FM ise daha çok pop-arabesk ağırlıklı müzik türlerinde yayın yapmaktadır[79].

Kars'ta yer alan belli başlı gazeteler ise şunlardır[79]: Serhat Kars, Hüryurt, Hürdoğu, Halk, Denge, Ölçek, Bora, Önder, Çağdaş Kars ve Kars Postası. Günlük çıkan Çağdaş Kars gazetesi, ülke genelinde yankılar uyandıran tam sayfalık kayıp milletvekili aranıyor ilanıyla dikkat çekmişti. Gazete, ilanı Kars halkının verdiğini açıklayarak birinci sayfasından şunlara yer vermekteydi:

Yukarıda resmi görülen AKP Kars Milletvekili Zeki Karabayır'dan 22 Temmuz gününden sonra haber alınamamıştır. Tüm aramalara karşın bulunamayan Zeki Karabayır'ı görenlerin veya yerini bilenlerin, insaniyet namına Kars halkına haber vermeleri önemle rica olunur.[80]

Kars'ta internet üzeri yayın yapan birçok haber sitesinin yanı sıra yerel ve ulusal yayın yapan birçok ajansın merkezi ve temsilcilikleri bulunmaktadır.

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ta spor en sevilen sosyal aktivitelerden biridir. Yüzlerce profesyonel sporcunun yanı sıra amatör spor yapan çok sayıda kişi de mevcuttur. Kars'ta branşlarına göre lisanlı sporcu ve hakem sayısı spor branşlarına göre değişmektedir. Şehrin en büyük spor kulübü Karsspor'dur. Kulüp iki değişik spor dalıyla öne çıkar. Bunlar futbol ve boks şubeleridir. Futbol takımı maçlarını 1960 yılında açılan 4500 seyirci kapasiteli Kars Şehir Stadyumu'nda oynamaktadır. Stadın 500 kişilik kapalı tribünü mevcuttur[81].

Altyapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Sağlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars halen sağlık hizmetleri konusunda bazı problemler yaşamaktadır. Yetersiz doktor sayısı ve tıbbi donanımların azlığı yüzünden halk zaman zaman ikiyüz kilometre uzaklıktaki Erzurum hastanelerine gitme mecburiyetinde kalmaktadır[82][83]. Hatta Kafkas Üniversitesi'ne bağlı Tıp Fakültesi ilk açıldığı yıllarda Erzurum'daki Atatürk Üniversitesi'nde eğitim vermekteydi. Ancak fakültenin Kars'a gelmesi ve yeni ve daha modern bir devlet hastanesinin açılmasıyla olumlu yönde bir ilerlemeden bahsetmek mümkündür. Kentte sağlık kurumlarını yöneten Sağlık İl Müdürlüğü'nde 1190 personel görev yapar. Kars 2008 yılında aile hekimliği uygulamasına geçilen 35 şehir arasında yer almaktadır[84].

Sağlık tesisleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars Devlet Hastanesi 2006 yılında Ortakapı Mahallesi'ndeki eski binasından, yeni yapılan Halitpaşa Mahallesi'ndeki yerine taşınmıştır. Hastane 250 yataklı olup 31 polikliniğe sahiptir. Hastanede; dört iç hastalıkları, beş genel cerrahi, bir üroloji, bir deri ve zührevi hastalıklar, bir KBB, bir nöroloji, bir kardiyoloji, bir göğüs, iki göz, iki radyoloji, bir mikrobiyoloji uzmanı ve yedi pratisyen hekimi görev yapmaktadır. Diğer sağlık personeli olarak da bir diyetisyen, bir psikolog, bir eczacı , seksen hemşire, yedi ebe ve on dört sağlık memuru hizmet vermektedir[85].

1998 yılından beri yeni binasında hizmet vermekte olan Doğum ve Çocuk Bakımevi ise 100 yataklıdır.

Merkez ilçede ayrıca bir Verem Savaş Dispanseri, bir Ana-Çocuk Sağlığı Merkezi ve Aile Planlaması Merkezi vardır. İl genelindeki 40 sağlık ocağından yedisi merkez hudutları içindedir. Bu kurumlarda 2001 yılında toplam 269.243 poliklinik işlemi yapılmıştır. Ayrıca kentte bir de Halk Sağlığı Laboratuvarı vardır. Laboratuvarda hava kirliliği, gürültü ölçümü ve egzoz emisyon ölçümü; iki biyolog ve bir kimya mühendisi tarafından yapılmaktadır[86].

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars İl Merkezi'nin Ulaşım Ağı için Valilik Sayfasındaki "Plan ve Haritalar" bölümünü tıklayınız

Şehir içi ulaşım belediye otobüsleri ve dolmuşlarla yapılır, ilçe ve köylere ulaşımda ise minibüsler kullanılır. Ayrıca şehir genelinde yüzlerce ticari taksi de hizmet vermektedir.

Demiryolu[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattı

Kars'a her gün İstanbul'dan; Ankara, Kayseri, Sivas ve Erzurum üzeri TCDD'nin Doğu Ekspresi karşılıklı seferler yapmaktadır[87]. Ayrıca uzun yıllardan bu yana planı yapılan Bakü-Tiflis-Ahılkelek-Kars demiryolu projesi hayata geçirilerek Türkiye ekonomisine katkı sağlanması düşünülmektedir. Yapılacak inşa işinde mevcut raylara 180 km uzunluğunda yeni raylar döşenecek. Toplam maliyeti 450 milyon dolar olan bu projenin 2012 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir. Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül temel atma töreninde yaptığı açıklama da bu hattın sadece üç ülkeyi değil, aslında Çin Halk Cumhuriyeti'ni Birleşik Krallık ile bağlayan bir yol olduğunu belirtti[88].

Karayolu[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin yedi bölgesindeki şehirlerin çoğuna Kars otobüsleri, yolcu taşır. Kars Otogarı'ndan Türkiye'ye açılan otobüslerin bağlı oldukları üç firma olan Doğu Kars, Kafkas Kars ve Turgutreis'in birçok şehirde büroları vardır.

Havayolu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Kars Havalimanı

Kars'ın ayrıca uluslararası statüye sahip bir de havalimanı vardır (IATA: KSY). Uzun bir tadilattan sonra 22 Ekim 2007 günü tekrar uçuşlara açılan havalimanına Türk Hava Yolları´nın İstanbul Atatürk Havalimanından, Sunexpress´in İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanından her gün birer seferi vardır. AnodoluJet Ankara Esenboğa Havalimanından Kars´a haftada 10 uçuş gerçekleştirmektedir. Ayrıca Aralık 2007'den itibaren haftanın iki günü SunExpress'in karşılıklı Kars-İzmir seferleri de başlamıştır[89]. Temmuz 2008'de Kars'tan Azerbaycan'ın başkenti Bakü'ye karşılıklı seferler düzenlenmeye başlandı[90]. 10 Haziran 2009 tarihinden itibaren Çarşamba günleri haftada bir olmak üzere karşılıklı Köln-Kars uçuşları Öger Tours-Hamburg International ortaklığı ile başlatıldı (Sadece yaz mevsiminde)[91].

Yerel yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Milletvekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapılan son genel seçimlerinde yani 12 Haziran 2011 gününde Kars ili genelinde halk üç milletvekilini Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne gönderdi[92]. Bu milletvekilleri ve partileri şöyledir:

Partilerin aldıkları oyları şu şekilde olmuştur[93]:

Adalet ve Kalkınma Partisi 60.952
Barış ve Demokrasi Partisi 27.561
Milliyetçi Hareket Partisi 24.686
Cumhuriyet Halk Partisi 23.905

Vali ve Belediye Başkanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars Valiliğini Eyüp Tepe yürütmektedir[94].

Belediye başkanlık görevini Adalet ve Kalkınma Partisi'nden Nevzat Bozkuş yürütmektedir. Bozkuş 2009 yılının Mart ayında yapılan yerel seçimlerde bu göreve seçildi. Belediye başkanı Selim ilçesinde 1961 yılında dünyaya geldi. Mesleği elektrik mühendisliği olup değişik illerde Tedaş müdürlüğü görevini yürüttü[95].

2009 Yerel Seçimleri Merkez ilçe genelinde 4 parti yarıştı. Belediye başkanlığını Ak Parti kazandı. Partilere verilen oy sayıları Yüksek Seçim Kurulu tarafından şöyle açıklandı:

Adalet ve Kalkınma Partisi 11.794
Milliyetçi Hareket Partisi 10.458
Cumhuriyet Halk Partisi 7.957
Demokratik Toplum Partisi 5.284

2009 Yerel Seçimleri İl genel meclisi oylamalarında ise dengeler değişti. AK Parti liderliğini yine korurken DTP ikinci sıraya yerleşmiştir. Sonuçlar aşağıda belirtilmiştir:

Adalet ve Kalkınma Partisi= 52.025 oy (%35.993)

Demokratik Toplum Partisi = 26.804 oy (%18.544)

Milliyetçi Hareket Partisi= 24.615 oy (%17.030)

Cumhuriyet Halk Partisi = 20.592 oy (%14.247)

İl merkezine bağlı 23 mahalle ve 70 köy mevcut olup buralar yerel seçimlerle işbaşına gelen muhtarlar tarafından yönetilmektedir.

Mahalleler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ortakapı Mahallesi'nin güneyinde bulunan Mesut Yılmaz Parkı

Kars belediyesine bağlı yirmi üç mahalle bulunmaktadır[96]. Bu mahalleler aşağıda listelenmiştir.

  • Alpaslan Mah.
  • Atatürk Mah.
  • Aydınlıkevler Mah.
  • Bahçelievler Mah.
  • Bayrampaşa Mah.
  • Bülbül Mah.
  • Cumhuriyet Mah.
  • Din Görevlileri Mah.
  • Fevzi Çakmak Mah.
  • Hafızpaşa Mah.
  • Halitpaşa Mah.
  • İstasyon Mah.
  • Kaleiçi Mah.
  • Merkez Mah.
  • Ortakapı Mah.
  • Örnek Mah.
  • Paşaçayır Mah.
  • Sukapı Mah.
  • Şehitler Mah.
  • Yeni Mah.
  • Yenişehir Mah.
  • Yusufpaşa Mah.
  • 30 Ekim Mah.

Kardeş şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'ın yedi kardeş şehri vardır[97]; bunların ikisi Türkiye'de, diğerleri ise yurtdışındadır.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar
  1. ^ "Geçici Seçim Sonuçları, Kars Merkez ilçe". Yüksek Seçim Kurulu. http://www.ysk.gov.tr/ysk/Belediye/karsmerkez.pdf. 
  2. ^ http://www.kha.com.tr/guncel/15942-Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-2012-Yili-Kars-Ili-Nufus-Sonuclari-%2828.01.2013%29.html
  3. ^ a b c d Temel Brittanica Ansiklopedisi, cilt 10, Kars maddesi, sayfa 75-76
  4. ^ http://www.turizmgazetesi.com/news/news.aspx?id=40977
  5. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ İslami Dönem Uygarlık Başlığı
  6. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarihce.html/ 1. Dünya Savaşı Başlığı
  7. ^ http://www.azconsulatekars.org.tr/az/?name=welcome&x=k
  8. ^ Map & Travel Route adlı Software programı
  9. ^ a b c d "Kars". İl İl Büyük Türkiye Ansiklopedisi. 2. Cilt. İstanbul: Milliyet A.Ş.. 1989. ss. sf. 571-582. 
  10. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=65
  11. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BsppMmFq. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtnXU5ct. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btq5p4kt. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtugPHE4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Btwl6ql4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyO6mTk. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0WSF34. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  18. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu20fhBd. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  19. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3oMhlB. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  20. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuD2Dn8E. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  21. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuFd7RP1. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  22. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGvpvs5. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ http://www.kars.gov.tr/adi.html
  24. ^ The Capitals of Armenia by Sergey Vardanyan
  25. ^ http://www.mutfakrehberi.com.tr/contentdetay.asp?id=194&sayfa=tarif&content=yoresel/ Tarihsel Yapı
  26. ^ http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=249751
  27. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_toncesi.html
  28. ^ http://www.kars.gov.tr/ Kaynağı şu sıralamayı uygulayarak bulabilirsiniz: Anasayfa-Kars-Tarih-Yazılı Tarih-Urartular ve Persler
  29. ^ http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b6/Vertrag_von_Kars_%28franz%C3%B6sisch%29.pdf Wikimedia Commons, Kars Antlaşması'nın maddeleri (Fransızca)
  30. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_dnysvs.html
  31. ^ Ambrosio, Thomas (2001) (İngiliz). Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics. Greenwood Publishing Group. ss. 150. ISBN 0-275-97260-7, ISBN 978-0-275-97260-8. http://books.google.com/books?id=KT4GTF4aOSAC&pg=PA150. "Convincing evidence points also to the direct engagement of Armenian (from the Republic of Armenia) armed forces in the fighting, and to their continued regular stationing in Karabagh" 
  32. ^ "Security Council Resolution 822: Armenia-Azerbaijan". United Nations. 30 Nisan 1993. http://www.un.int/azerbaijan/documents/scresolutions/822.pdf. "The Security Council demands the cessation of all hostilities and hostile acts with a view to establishing a durable cease-fire, as well as immediate withdrawal of all occupying forces from the Kelbajar district and other recently occupied areas of Azerbaijan." 
  33. ^ Panico, Christopher; Rone, Jemera (1994) (İngiliz). Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch/Helsinki Watch. ss. 74. ISBN 1-56432-142-8, ISBN 978-1-56432-142-8. http://books.google.com/books?id=eDTuxhmqzSkC&pg=PA74. "Turkey cut all routes to Armenia in April 1993, after the Karabakh Armenian army - with alleged support from Russian and Armenian armies - seized Kelbajar province of Azerbaijan." 
  34. ^ http://www.asam.org.tr/tr/yazigoster.asp?ID=1799&kat1=44&kat2=
  35. ^ http://www.karsardahanigdir.net/karskasari.htm
  36. ^ http://www.karsardahanigdir.net/bal.htm
  37. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_syl_eko.html
  38. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_tarim.html
  39. ^ http://www.karstarim.gov.tr/taryapi.asp#arazi Hayvansal üretim başlığına bakınız
  40. ^ http://ekutup.dpt.gov.tr/bolgesel/gosterge/2004/ilce.pdf T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, ilçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması ile ilgili araştırma, sayfa 131
  41. ^ http://ekutup.dpt.gov.tr/bolgesel/gosterge/2004/ilce.pdf T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, ilçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması ile ilgili araştırma, sayfa 177
  42. ^ a b c d e f g http://www.kars.gov.tr/kars_snyorg.html
  43. ^ Ahmet Caferoğlu (1942). "I. Cilt" (Türkçe). 'Doğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar'. İstanbul: TDK Yayınları. 
  44. ^ http://www.icantravel.co/2013/02/kars.html
  45. ^ http://www.kafkas.edu.tr
  46. ^ http://www.kultur.gov.tr
  47. ^ http://www.kars.gov.tr
  48. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=38
  49. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=37
  50. ^ http://www.semdinli.bel.tr/dengbej.html
  51. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=39
  52. ^ http://www.festivalonwheels.org/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF71BE64510F6C8BC9782D5F4001E6D616
  53. ^ http://www.haberler.com/kars-uluslararasi-altin-kaz-film-festivali-haberi/
  54. ^ http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=5424956&tarih=2006-11-13
  55. ^ http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=177280 'Tükürüğün' intikamı! başlığına bakınız
  56. ^ http://www.arkitera.com/v1/haberler/2003/08/07/kars.htm
  57. ^ http://www.planlama.org/index.php?option=com_content&task=view&id=2223&Itemid=113
  58. ^ http://www.ntvmsnbc.com/news/371719.asp
  59. ^ http://www.cnnturk.com/KULTUR_SANAT/DIGER/haber_detay.asp?PID=116&haberID=155149
  60. ^ http://www.yaslilikrehberi.org.tr/YaslilikUzerine.aspx?Bolum=YaslilikUzerine&CID=7096
  61. ^ http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=101239
  62. ^ http://www.kars.bel.tr/haberler_yorumla.php?haber_id=202&kat_id=14
  63. ^ [1]
  64. ^ http://www.mimdap.org/w/?p=39108 Dev heykel Kars'ı böldü
  65. ^ http://www.mynet.com/video/haber/basbakan-insanlik-aniti-na-ucube-dedi-1076619/
  66. ^ http://www.haberturk.com/gundem/haber/589702-basbakan-ucube-dedi-anit-kalkiyor
  67. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2006/Eylul/08/Haber_164050.aspx
  68. ^ http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=12495
  69. ^ http://www.tarihikentlerbirligi.org/icerik/tanitimUyeBelediyeler.asp?action=detay&ID=37
  70. ^ http://www.kenthaber.com/IlDetay.aspx?ID=777
  71. ^ http://www.kars.gov.tr/trz_kars_kale.html
  72. ^ http://www.kars.gov.tr/trz_kars_ev.html
  73. ^ http://www.kars.bel.tr/kars.php?icerik_id=57
  74. ^ http://www.yasamgazetesi.com/news_article_view.asp?ID=15&hID=2303
  75. ^ http://www.discoverturkey.com/bakanlik/b-a-kars.html
  76. ^ http://www.karskulturturizm.gov.tr/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF445139E278E0BCE2506ACF58093CAB42/ Ne yenir?
  77. ^ http://www.karskulturturizm.gov.tr/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF1D2BBDFC4052639B8F9873A8E009DA42/ Yemekler
  78. ^ http://www.politikars.com/habergoster.asp?id=4573/ Yemek kitabı hazırlıkta
  79. ^ a b http://www.karsdefterdarligi.gov.tr/yerelbasin.html
  80. ^ http://www.haber7.com/haber.php?haber_id=283362/ Haber 7 internet sitesi
  81. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_gnc_tesis.html
  82. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2007/Ocak/08/Haber_196916.aspx 3. paragraf
  83. ^ http://www.stargazete.com/index.asp?haberID=23583 Star Gazetesi,
  84. ^ http://www.saglik.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF8FE9074FF19B00054EE1D622DC4F2076
  85. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_saglik.html
  86. ^ http://www.kars.gov.tr/kars_saglik.html Laboratuvar Bölümü
  87. ^ http://www.tcdd.gov.tr/yolcu/anahattrenleri
  88. ^ Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu'nun Temeli Atıldı VOA News
  89. ^ http://www.kenthaber.com/Arsiv/Haberler/2007/Aralik/27/Haber_308672.aspx
  90. ^ http://www.tumgazeteler.com/?a=3920528 20.07.2008 tarihli haber. Erişim tarihi: 21.06.2009
  91. ^ http://www.tumgazeteler.com/?a=5188317 11.06.2009 tarihli haber. Erişim tarihi: 21.06.2009
  92. ^ http://www.genelsecimsonuclari.com/index.asp?id=36&il=KARS
  93. ^ https://sonuc.ysk.gov.tr/module/sonuc.jsf
  94. ^ http://www.kars.gov.tr/
  95. ^ http://secim.gazetevatan.com/2009/aday.asp?AID=3279 Gazetevatan, Erişim Tarihi: 12.04.2009
  96. ^ http://www.karsdefterdarligi.gov.tr/k%C3%B6yvemahallemuhtarlar%C4%B1iletisim.html
  97. ^ http://www.serhattv.com.tr/haber/116162/kardes-sehirlerimiz-bini-asti.html
Birincil kaynaklar
  • Kars Valiliği'nin resmi internet sitesi
  • Kars Belediyesi'nin resmi internet sitesi
Çeviri kaynakları
  • Almanca Wikipedia'nın ilgili maddesi
  • İngilizce Wikipedia'nın ilgili maddesi

Ek okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ekinci, Oktay (Temmuz 2006). Kars Kitabı. Anahtar Kitaplar Yayınevi, İstanbul. ISBN 978-975-8612-36-9. 
  • Doster, Neşe (Mayıs 2005). Kars Memleketim Benim. Babil Yayınları, Anı Dizisi, Erzurum. ISBN 978-975-6207-60-4. 
  • Türkdoğan, Orhan (Eylül 2005). Kars'ta Bir Etnik Grup Malakanlar'ın Toplumsal Yapısı. IQ Kültür-Sanat Yayıncılık, İstanbul. ISBN 978-975-9159-03-0. 
  • Karagöz, Erkan (Ekim 2005). Kars ve Çevresinde Aydınlanma Hareketleri ve Sol Geleneğin Tarihsel Kökenleri 1878-1921. Asya Şafak Yayınları, İstanbul. ISBN 978-975-9159-03-0. 
  • Kars Belediyesi. Doğu'nun Uygar Kenti Kars. Kars Belediyesi, Kars. 
  • Özdem, Filiz (2006). Kars-Beyaz Uykusuz Uzakta. İstanbul: YKY Yayınları. ISBN 975-08-1154-2. 
  • Rohat Alakom, Kars Kürtleri, Avesta Yayınları, 2009. ISBN 978-9944-382-65-6.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Kars ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisözlük'te Kars ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

VikiKaynak'ta Kars ile ilgili belge kayıtları bulunmaktadır.

Resmi kurumlar