NATO

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 50°52′34.16″K 4°25′19.24″D / 50.8761556°K 4.4220111°D / 50.8761556; 4.4220111

Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü
North Atlantic Treaty Organization
Organisation du Traité de l'Atlantique Nord
(NATO / OTAN)
Flag of NATO.svg
NATO bayrağı[1]

NATO üyesi ülkeler
Slogan Animus in Consulendo Liber[2]
Kuruluş 4 Nisan 1949
Tür Askerî ittifak
Merkez Brüksel, Belçika
Üyeler
Resmî diller İngilizce, Fransızca
Genel Sekreter Anders Fogh Rasmussen
NATO Askerî Komite Başkanı Knud Bartels
Resmî site nato.int

Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (kısaca KAAÖ; İngilizce: North Atlantic Treaty Organization, kısaca NATO; Fransızca: Organisation du traité de l'Atlantique Nord, kısaca OTAN), 4 Nisan 1949'da 12 ülke tarafından imzalanan Kuzey Atlantik Antlaşması'na dayanarak kurulan ve farklı dönemlerde 16 ülkenin daha katıldığı uluslararası askerî ittifak. Örgüt üyeleri herhangi bir dış güçten gelebilecek saldırıya karşı ortak savunma yapmaktadır. NATO'nun merkezi, örgütün Kuzey Amerika ve Avrupa'daki 28 üyesinden biri olan Belçika'nın başkenti Brüksel'de bulunmaktadır. 22 ülke NATO'nun "Barış İçin Ortaklık" adlı girişiminde yer alırken 15 ülke kurumlaşmış diyalog programlarına dahildir. Tüm NATO üyelerinin toplam askerî harcaması, dünyadaki savunma harcamalarının %70'inden fazladır.[3]

NATO, Kore Savaşı üye ülkeleri harekete geçirene ve yüksek rütbeli iki ABD'li komutanın yönlendirmesiyle birleşik bir askerî yapı kurulana kadar siyasi bir ortaklıktan ötesi değildi. Soğuk Savaş süreci, 1955'te kurulan Varşova Paktı'na üye ülkelerle çekişmelere yol açtı. Avrupa ülkeleri ile ABD arasındaki ilişkilerin gücü üzerindeki şüpheler, bağımsız Fransız nükleer caydırıcılığına ve 1966'da Fransa'nın NATO'nun askerî kanadından çekilmesine yol açan NATO savunmasının olası bir Sovyet işgaline karşı güvenilirliğine olan şüpheler ile birlikte zaman zaman artış gösterdi. 1989'da Berlin Duvarı yıkıldıktan sonra örgüt, Yugoslavya'nın dağılması sürecinin içine çekildi ve ilk askerî müdahalelerini 1992-1995 yıllarında Bosna-Hersek'te ve daha sonra 1999'da Yugoslavya'da gerçekleştirdi. Politik olarak ise eski Varşova Paktı ülkeleriyle iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Bu ülkelerin bir kısmı 1999 veya 2004'te ittifaka katıldı.

Örgüte üye ülkelerin silahlı bir saldırıya uğrayan herhangi bir üye ülkeye yardım etmelerini öngören Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 5. maddesi NATO tarihinde ilk ve tek kez 2001'deki 11 Eylül saldırılarından sonra uygulandı.[4] Gerçekleştirilen bu saldırıların ardından askerler, NATO liderliğindeki ISAF'in emrinde Afganistan'a konuşlandırıldı. Örgüt aralarında Irak'a eğitmen yollanması, korsanlığa karşı operasyonların desteklenmesi[5] ve 2011'de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1973 sayılı kararı uyarınca Libya üzerinde uçuşa yasak bölgenin uygulanması gibi çeşitli ek rollerde yer aldı. NATO üyelerini istişareler için toplantıya çağıran daha az etkili 4. madde, Türkiye tarafından 2003'te Irak Savaşı sırasında ve 2012'de Suriye İç Savaşı sırasında silahsız bir Türk F-4 keşif jetinin düşürülmesinin ve Suriye'den Türkiye'ye havan topu atılmasının ardından[6] ve Polonya tarafından 2014'te Rusya'nın Kırım'a müdahalesinden sonra[7] olmak üzere toplamda dört kere uygulandı.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Atlantik Antlaşması 4 Nisan 1949'da Washington, DC'de imzalandı ve ABD tarafından aynı yılın Ağustos ayında onaylandı.

Belçika, Birleşik Krallık, Fransa, Hollanda ve Lüksemburg tarafından 17 Mart 1948'de imzalanan Brüksel Antlaşması, NATO'nun kuruluşunun öncüsü olarak değerlendirilmektedir. Bu antlaşma ve Sovyetler Birliği'nin gerçekleştirdiği Berlin Ablukası, Eylül 1948'de Batı Avrupa Birliğinin Savunma Organizasyonunun kurulmasına yol açtı.[8] Fakat Amerika Birleşik Devletleri'nin katılımı hem Sovyetler Birliği'nin askerî gücüne karşı koymak hem de milliyetçi militarizmin canlanmasını önlemek için gerekliydi.[9] Böylece hemen yeni bir askerî ittifak için görüşmeler başladı ve 4 Nisan 1949'da Washington, DC'de Kuzey Atlantik Antlaşması imzalandı. İmzalayanlar arasında Brüksel Antlaşması'na taraf olan beş devlet ile ABD, Danimarka, İtalya, İzlanda, Kanada, Norveç ve Portekiz bulunmaktaydı.[10] İlk NATO Genel Sekreteri Lord Ismay, 1949'da yaptığı bir açıklamada örgütün amacının "Rusları dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları aşağıda tutmak" olduğunu belirtti.[11] Antlaşma, her kesim tarafından olumlu şekilde karşılanmadı. Bazı İzlandalılar Mart 1949'da gerçekleştirilen tarafsızlık yanlısı, üyelik karşıtı ayaklanmaya katıldı. NATO'nun oluşturulmasının birincil kurumsal sonucu olarak Atlantikçilik adı verilen ve Kuzey Amerika ile Avrupa arasındaki iş birliğinin önemine vurgu yapan düşünce tarzının ortaya çıkışı gösterilmektedir.[12]

Üye ülkeler, herhangi bir üyeye karşı yapılan bir silahlı saldırıyı tüm üyelere yapılmış sayacakları konusunda anlaştılar. Dolayısıyla bir silahlı saldırı olması durumunda her bir üye, bireysel veya kolektif savunma hakkının kullanılmasında saldırıya uğrayan üyeye yardım edecek ve gerekli görüldüğünde Kuzey Atlantik bölgesinin güvenliğini sağlamak ve sürdürmek için silahlı güce başvurabilecekti. Antlaşma, üyelerin bir saldırgana askerî eylem ile yanıt vermesini gerektirmemekteydi. Yanıt vermeleri zorunlu olsa da, üyeler bunu nasıl yapacaklarını belirleme özgürlüğüne sahipti. Bu durum Brüksel Antlaşması'nın yanıtın askerî olacağını açıkça belirten 5. maddesi ile farklılık göstermektedir. Yine de NATO üyelerinin saldırıya uğrayan üyeye askerî yardımda bulunacakları varsayılmaktadır. Antlaşma daha sonra Fransa'nın bazı denizaşırı illeri de dahil olmak üzere üye ülkelerin Yengeç Dönencesi'nin üstünde kalan toprakları ile "gemi, asker veya uçaklarını" kapsayacak şekilde açıklığa kavuşturuldu.[13]

NATO'nun oluşturulması, Avrupa ülkelerinin ABD uygulamalarını benimsemeleriyle müttefiklerin askerî terminoloji, yöntem ve teknolojilerine bir standartlaştırma getirdi. Yaklaşık 1.300 Standartlaştırma Anlaşması NATO'nun gerçekleştirdiği pek çok ortak uygulamayı sistemleştirdi. Bunun sonucu olarak 7,62×51 NATO tüfek kalibresi, pek çok NATO ülkesinde standart ateşli silah kalibresi olarak 1950'lerde tanıtıldı. FN Herstal tarafından üretilen ve 7,62 NATO kalibresi kullanan FAL adlı silah, 75 ülkede kullanılmaya başlandı.[14] Uçak manevra işaretlerinin standartlaştırılmasıyla birlikte NATO uçakları tüm NATO üslerine inebilir konuma geldi. Diğer standartlar arasında bulunan NATO heceleme alfabesi, NATO sınırlarını aşarak sivil kullanıma yayıldı.[15]

Soğuk Savaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Soğuk Savaş

Haziran 1950'de Kore Savaşı'nın patlak vermesi, birlikte çalışan tüm komünist ülkelerin belirgin tehdidini arttırması NATO'yu somut askerî planlar geliştirmeye zorladı.[16] Avrupa Müttefik Kuvvetleri Yüksek Karargâhı (SHAPE) birleştirilmiş bir komuta yapısı olarak kuruldu ve Ocak 1951'de Yüksek Müttefik Komutanı Dwight Eisenhower'ın altında çalışmalarına başladı.[17] NATO'nun Uzun Dönem Savunma Planı için gerekli olan güçleri sağlamayı amaçlayan 1952 Lizbon konferansında tümen sayısının 96'ya çıkarılması çağrısı yapılsa da, bu gereklilik bir sonraki yıl nükleer silah kullanabilecek yaklaşık otuz beş tümene düşürüldü. O zaman için NATO, Orta Avrupa'da on beş civarı, İtalya ve İskandinavya'da ise on hazır tümeni çağırabiliyordu.[18][19] Lizbon'daki konferansta örgütün en rütbeli sivil amirliği olan NATO Genel Sekreterliği pozisyonu da oluşturuldu ve bu göreve Hastings Ismay getirildi.[20]

Orta Avrupa'daki sınırı koruyan müttefik kara kuvvetlerinin en büyük kısmını Alman Silahlı Kuvvetleri sağladı.

Eylül 1952'de, Danimarka ve Norveç'in savunulmasının uygulaması olan ve 200 gemi ile 50.000'den fazla personelin katıldığı, NATO'nun ilk büyük deniz tatbikatlarından biri olma niteliği taşıyan Mainbrace Tatbikatı başladı.[21] Takip eden diğer büyük tatbikatlar arasında Akdeniz'de gerçekleştirilen deniz ve amfibik tatbikatları olan Grand Slam Tatbikatı ile Longstep Tatbikatı, Kuzey İtalya'da gerçekleştirilen hava-deniz-kara tatbikatı Italic Weld, İngiliz Ren Ordusu (BAOR), Hollanda Kolordusu ve Orta Avrupa Müttefik Hava Kuvvetleri'nin (AAFCE) katıldığı Grand Repulse, Merkez Ordu Grubu'nun katıldığı simüle edilmiş atomik hava-kara tatbikatı Monte Carlo ve ABD, Birleşik Krallık, İtalya, Türkiye ve Yunanistan deniz kuvvetlerinin katıldığı Akdeniz'deki amfibik karaya çıkma tatbikatı Weldfast yer aldı.[22]

1952'de ittifaka katılan Türkiye ve Yunanistan'ın askerî komuta yapısına nasıl dahil edileceği konusu ABD ve Birleşik Krallık'ın başı çektiği bir dizi tartışmalı görüşmeye yol açtı.[17] Bu belirgin askerî hazırlık devam ederken başlangıçta Batı Avrupa Birliği tarafından yapılan ve başarılı bir Sovyet işgalinden sonra karşı koymaya devam edecek olan, aralarında Gladio Operasyonu'nun da bulunduğu gizli "stay-behind" düzenlemeleri NATO kontrolüne geçirildi. Sonuç olarak NATO'nun silahlı kuvvetleri arasında NATO Kaplan Birliği gibi gayriresmî bağlar ve Canadian Army Trophy gibi yarışmalar oluşmaya başladı.[23][24]

1954'te Sovyetler Birliği, Avrupa barışını korumak için NATO'ya katılması gerektiğini öne sürdü.[25] Sovyetler Birliği'nin ittifakı zayıflatmayı amaçladığından korkan NATO ülkeleri, bu öneriyi reddetti. Batı Almanya'nın 9 Mayıs 1955'te örgüte dahil edilmesi, dönemin Norveç Dışişleri Bakanı Halvard Lange tarafından "kıtamızın tarihinde kararlı bir dönüm noktası" sözleriyle tanımlandı.[26] Almanya'nın ittifaka katılmasının önemli bir nedeni Alman iş gücü olmadan bir Sovyet işgaline karşı koymak için yeterince konvansiyonel kuvvet göndermenin imkansız olmasıydı.[27] Bu hareketin ani sonuçlarından biri buna resmî bir yanıt olarak 14 Mayıs 1955'te Sovyetler Birliği, Macaristan, Çekoslovakya, Polonya, Bulgaristan, Romanya, Arnavutluk ve Doğu Almanya'nın imza koyduğu Varşova Paktı'nın kurulması oldu. Böylece Soğuk Savaş'ın iki tarafı da belirlenmişti.

1957 sonbaharında, NATO tarafından kuzeyde eş zamanlı üç büyük tatbikat gerçekleştirildi. Norveç'ten Türkiye'ye kadar olan bölgede 250.000 asker, 300 gemi ve 1.500 uçağın katıldığı Operation Counter Punch, Operation Strikeback ve Operation Deep Water tatbikatları ittifakın bugüne kadarki en iddialı girişimleriydi.[28]

Fransa'nın askerî kanattan çekilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Charles de Gaulle'ün 1966'da ülkesini NATO'nun bütünleşik askerî komutasından çekmesinden önce Fransa'da yer alan NATO hava üsleri haritası.

NATO'nun birliği ilk yıllarında, Charles de Gaulle'ün Fransa Cumhurbaşkanı olduğu dönemde ortaya çıkan bir kriz ile bozuldu. De Gaulle, ABD'nin örgütteki güçlü rolünü ve kendi algısıyla bu ülke ile Birleşik Krallık arasındaki özel ilişkiyi protesto etti. ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower ile Birleşik Krallık Başbakan Harold Macmillan'a 17 Eylül 1958'de gönderdiği bir memorandumda, Fransa'yı ABD ve Birleşik Krallık ile eşit bir temele oturtacak üçlü bir yapı oluşturulmasını önerdi.[29] Memorandumuna aldığı yanıtı yetersiz bulan de Gaulle, ülkesi için bağımsız bir savunma gücü kurmaya başladı. Batı Almanya'ya yapılacak bir Doğu Alman akını durumunda Fransa'ya daha büyük bir NATO-Varşova Paktı savaşının içine çekilmek yerine Doğu Bloku ile ayrı bir barış yapma seçeneği vermek istedi.[30] Şubat 1959'da Fransa, Akdeniz'deki filosunu NATO komutasından aldı.[31] De Gaulle daha sonra yabancılara ait nükleer silahların Fransa topraklarında konuşlandırılmasını yasakladı. Bunun sonucunda ABD, iki yüz askerî hava aracını Fransa dışına çıkarmak ve 1950'den beri kullandığı Fransa'daki hava üslerini 1967'de Fransızlara vermek zorunda kaldı.[32]

Fransa'nın 1962'deki Küba füze krizi sırasında NATO'nun geri kalanı ile dayanışma göstermesine rağmen de Gaulle, Fransa'nın Atlas Okyanusu ve Manş Denizi'ndeki filolarını NATO komutasından alarak bağımsız savunma işini devam ettirdi.[33] 1966'da Fransa'nın tüm silahlı kuvvetleri NATO'nun bütünleşik askerî komutasından çekildi ve Fransız olmayan tüm NATO askerlerinin Fransa'dan ayrılması istendi. ABD Dışişleri Bakanı Dean Rusk, daha sonraları yaptığı açıklamada de Gaulle'e, açıklamasının "Fransa'daki mezarlıklarda yatan ABD askerlerini" kapsayıp kapsamadığını sordu.[34] Bu çekilme 16 Ekim 1967'de Avrupa Müttefik Kuvvetleri Yüksek Karargâhı'nın Paris yakınlarındaki Rocquencourt'dan Belçika'da Mons'un kuzeyinde yer alan Casteau'ya taşınmasına yol açtı.[35] Fransa ittifakın bir üyesi olarak kalmaya devam etti ve Almanya Federal Cumhuriyeti'nde konuşlandırılmış kuvvetleri ile Soğuk Savaş boyunca olası komünist saldırılarına karşı Avrupa savunmasına katkı sağladı. ABD ile Fransa arasında yapılan ve Lemnitzer-Ailleret Anlaşmaları olarak bilinen gizli anlaşmalar, Doğu-Batı çatışmalarının patlak vermesi hâlinde Fransız güçlerinin NATO'nun komuta yapısına nasıl geri alınacağını ayrıntılı olarak düzenlemekteydi.[36]

Yumuşama ve gerginlik[değiştir | kaynağı değiştir]

Yumuşama sayesinde NATO ve Varşova Paktı ülkelerinin liderleri arasında pek çok üst düzey görüşme yapıldı.

Soğuk Savaş'ın büyük bir kısmında NATO'nun Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı'nı gözlemesi, doğrudan bir askerî eyleme yol açmadı. 1 Temmuz 1968'de Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması imzaya açıldı. Silahların kontrolü bir savaş kararı alınıncaya kadar ABD güçlerinde olduğu ve bu noktada antlaşmanın denetimi olmadığı için NATO, kendi nükleer paylaşım düzenlemelerinin antlaşmayı ihlal etmediğini öne sürdü. O zamanlarda çok az devlet NATO'nun nükleer paylaşım düzenlemelerinden haberdardı ve genel olarak bu düzenlemelere itiraz edilmiyordu. Mayıs 1978'de NATO ülkeleri, ittifakın iki tamamlayıcı hedefini güvenliği sağlamak ve yumuşama politikasını sürdürmek olarak resmen tanımladı. Bu hareket yeni bir silahlanma yarışına yol açmadan savunmaları Varşova Paktı'nın saldırı yeteneklerinin gerekli kıldığı seviyeye denk hâle getirmek anlamına geliyordu.[37]

Soğuk Savaş sırasında Avrupa'nın büyük bir kısmı NATO (mavi) ve Varşova Paktı (kırmızı) olmak üzere iki ittifaka ayrılmıştı.

Varşova Paktı'nın Avrupa'daki nükleer kapasitesinin artması sonrasında, ABD'nin GLCM seyir füzeleri ile Pershing II nükleer silahlarının Avrupa'ya konuşlandırılması bakanlar tarafından 12 Aralık 1979'da onaylandı. Yeni savaş başlıkları Batı'nın nükleer silahsızlanma görüşmelerindeki konumunu da güçlendirecekti. Bu politikaya Çift Yön politikası adı verilmişti.[38] Benzer şekilde NATO, 1983-84 yıllarında Varşova Paktı'nın SS-20 orta menzilli füzelerini Avrupa'ya konuşlandırmasına yanıt olarak modern Pershing II füzelerini bir savaş durumunda askerî hedefleri vurmakla görevlendirdi.[39] Bu hareket Batı Avrupa genelinde barış hareketi protestolarına yol açtı ve pek çok kişinin konuşlandırmada ısrarcı olunmasının sürdürülebilir olup olmadığı konusunda şüpheye düşmesi konuşlandırmaya olan desteği azalttı.[40]

O yıllarda örgüte üyelikler genel olarak durgundu. 1974'te Türkiye'nin Kıbrıs Harekâtı'nın bir sonucu olarak Yunanistan, kuvvetlerini NATO'nun askerî komuta yapısından çekse de 1980'de Türkiye'nin iş birliği ile geri döndü. Birleşik Krallık ile Arjantin arasındaki Falkland Savaşı, NATO'nun sınırlı sorumluluk bölgesi nedeniyle ittifakın savaşa dahil olması ile sonuçlanmadı.[41] 30 Mayıs 1982'de NATO, demokrasiyle yeni tanışan İspanya'nın bir referandum sonucu ittifaka katılmasıyla yeni bir üyeye sahip oldu. Soğuk Savaş'ın zirve yaptığı dönemde 16 üye devlet, dört kademe hâlinde organize olmuş 78 karargâha ulaşan bir komuta yapısı altında, ABD'nin 435.000 ileri konuşlandırılmış askeri dahil yaklaşık 5.252.800 etkin güç bulunduruyordu.[42]

Soğuk Savaş sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

1989 Devrimleri ve Varşova Paktı'nın 1991'de dağılması, NATO'nun de facto ana rakibini ortadan kaldırdı ve NATO'nun amacında, doğasında, görevlerinde ve Avrupa kıtasına odaklanışında stratejik bir yeniden değerlendirmeye neden oldu. Bu değişim, 1990 yılında Paris'te NATO ile Sovyetler Birliği arasında imzalanan, belirli askerî azaltmaları zorunlu kılan ve Aralık 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında da devam eden Avrupa'da Konvansiyonel Silahlı Kuvvetler Antlaşması ile başladı.[43] O zaman için Avrupa ülkelerinin NATO'daki askerî harcamaları %34 düzeyindeydi; 2012'ye gelindiğinde bu %21'e düştü.[44] NATO ayrıca yeni özerk olan Doğu Avrupa ülkelerini kapsayacak aşamalı bir büyümeyi başlattı ve etkinliklerini daha önce ilgilenmediği politik ve insancıl durumlara genişletti.

Mihail Gorbaçov yönetiminde yapılan reformlar Varşova Paktı'nın sonunu getirdi.

NATO'nun Soğuk Savaş sonrası ilk genişlemesi, 3 Ekim 1990'da Alman yeniden birleşmesi sonucunda eski Doğu Almanya'nın Batı Almanya'ya ve ittifaka katılmasıyla gerçekleşti. Bu olay, aynı yıl içinde imzalanan İki Artı Dört Antlaşması'nda kabul edilmişti. Birleşmiş bir Almanya'nın NATO'da kalması konusunda Sovyet onayını güvenceye almak için yabancı askerlerin ve nükleer silahların doğuda konuşlandırılmayacağı kararlaştırıldı. 2005 yılında akademisyen Stephen F. Cohen, NATO'nun asla doğuya genişlemeyeceği konusunda söz verildiğini öne sürdü,[45] fakat o zamanlar İki Artı Dört görüşmelerinde yer almış bir Dışişleri Bakanlığı çalışanı olan Robert Zoellick'e göre, bu bir yanlış algıydı ve bu tarz bir resmî söz verilmemişti.[46] Eski Sovyetler Birliği Cumhurbaşkanı Mihail Gorbaçov, Mayıs 2008'de böyle bir söz verildiği yönündeki görüşünü yineledi ve "Amerikalılar Soğuk Savaş sonrasında NATO'nun Almanya sınırlarını aşmayacağına söz verdi." ifadelerini kullandı.[47]

Soğuk Savaş sonrası yeniden yapılanmanın bir parçası olarak NATO'nun askerî yapısı azaltıldı ve Avrupa Müttefik Komutanlığı Acil Müdahale Kolordusu gibi yeni kuvvetler oluşturulacak şekilde tekrar organize edildi. Sovyetler Birliği'nin çöküşünün Avrupa'daki askerî dengede meydana getirdiği değişiklikler, 1999'da İstanbul'da imzalanan Uyarlanmış Avrupa'da Konvansiyonel Silahlı Kuvvetler Antlaşması ile tanındı. Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy'nin politikaları Fransa'nın askerî pozisyonunda, ülkenin 4 Nisan 2009'da tam üyeliğe dönüşü ile sonuçlanan büyük bir değişime yol açtı; NATO'nun bütünleşik askerî komutasına tekrar katılan Fransa, bağımsız nükleer caydırıcılığını sürdürdü.[36][48]

Genişleme ve yenilikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Alman yeniden birleşmesi ve Soğuk Savaş'ın sona ermesinden beri 12 ülke NATO'ya katıldı.

1994 ve 1997 arasında, NATO ve komşularının bölgesel konularda iş birliği yapması için Barış İçin Ortaklık, Akdeniz Diyaloğu girişimi ve Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi gibi daha geniş forumlar oluşturuldu. 1998'de NATO-Rusya Daimi Ortak Konseyi kuruldu. 8 Temmuz 1997'de eskiden komünist olan Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya NATO'ya davet edildi; üç ülke de 1999'da örgüte katıldı. Genişleme, Kuzey ve Doğu Avrupa'dan yedi ülkenin daha katılmasıyla devam etti: Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Slovakya ve Slovenya. Bu ülkeler ilk olarak 2002 Prag zirvesi sırasında katılım görüşmelerine davet edildi ve NATO'ya 29 Mart 2004'te, 2004 İstanbul zirvesinden kısa süre önce katıldı. NATO, İstanbul'da Basra Körfezi'ne komşu dört ülkeyle birlikte İstanbul İş Birliği Girişimi'ni başlattı.[49]

Eski NATO yapıları ortadan kaldırılırken yenileri kuruldu. NATO 1997'de komuta yapısındaki altmış beş merkezin yirmiye düşürülmesini kararlaştırdı.[50] NATO Mukabele Kuvveti (NRF) 21 Kasım 2002'de, eski bir COMECON üyesi ülkede gerçekleştirilen ilk zirve olan 2002 Prag zirvesinde kuruldu. 19 Haziran 2003'te Allied Commander Atlantic'in ortadan kaldırılıp yerine Norfolk, Virginia, ABD'deki Müttefik Dönüşüm Komutanlığı'nın (ACT) kurulması ve Avrupa Müttefik Kuvvetleri'nin (SHAPE) dönüştürülerek Müttefik Harekât Komutanlığı'nın (ACO) oluşturulmasıyla NATO'nun askerî komutasındaki yeniden yapılandırma devam etti. NATO'daki dönüşümü ACT gerçekleştirirken mevcut operasyonlardan ACO sorumludur.[51] İstenmeyen hava ihlallerine yanıt vermek için savaş uçağı sağlayarak Estonya, Letonya ve Litvanya'nın egemenliklerini destekleyen NATO'nun Baltık Hava Polisliği görevi Mart 2004'te başladı. Hemen hemen tüm NATO ülkeleri tarafından dönüşümlü olarak sağlanan dört savaş uçağı Litvanya'da bulunmaktadır.[52]

Riga, Letonya'da gerçekleştirilen 2006 Riga zirvesi enerji güvenliği konusunu öne çıkardı.[53] Bu zirve eskiden Sovyetler Birliği'nin parçası olan bir ülkede yapılan ilk NATO zirvesi oldu. Bükreş, Romanya'daki Nisan 2008 zirvesinde NATO, Arnavutluk ve Hırvatistan'ın örgüte üyeliğinde uzlaştı ve bu ülkeler Nisan 2009'da NATO'ya katıldı. Ayrıca Gürcistan ve Ukrayna'ya gelecekte örgüte üye olabilecekleri söylendi.[54] Gürcistan ve Ukrayna'nın NATO'ya üyeliği konusu ile NATO'nun bir füze savunma sistemi planlaması Rusya'nın sert eleştirilerine neden oldu. Bu sistemle ilgili çalışmalar 2002'de başladı; görüşmeler anti-balistik füzelerin Çek Cumhuriyeti ve Polonya'ya yerleştirilmesi üzerine odaklandı. NATO liderleri ise Vladimir Putin ve Dmitri Medvedev'in tehdit olarak eleştirdikleri sistemin Rusya'yı hedef almadığı konusunda güvence verdi.[55]

2009'da ABD Başkanı Barack Obama, gemilerden oluşan Aegis Savaş Sistemi'nin kullanılmasını önerdi; ancak bu plan yine Türkiye, İspanya, Portekiz, Romanya ve Polonya'ya istasyon yapılmasını içermektedir.[56] NATO ayrıca "taktiksel" B61 nükleer bombalarının hedef yeteneğini yükselterek ve bunları görünmez F-35 Lightning II uçaklarına yükleyerek Avrupa'daki nükleer caydırıcılığında şimdiki durumu sürdürecektir.[57][58]

Askerî operasyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk operasyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Soğuk Savaş sırasında NATO tarafından hiçbir askerî operasyon gerçekleştirilmedi. Soğuk Savaş sona erdikten sonra ilk operasyonlar 1990 ve 1991'de, Irak'ın Kuveyt'i işgali nedeniyle yapıldı. Havadan erken uyarı özellikli uçaklar Türkiye'nin güneydoğusuna gönderildi ve kısa süre sonra bölgeye birlikler sevk edildi.[59]

Bosna-Hersek müdahalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO uçakları Srebrenitsa Katliamı'ndan sonra yapılan Kararlı Güç Harekâtı sırasında hava bombardımanlarına katıldı.

Yugoslavya'nın dağılmasının bir sonucu olan Bosna Savaşı 1992'de başladı. Kötüleşen durum 9 Ekim 1992'de Bosna-Hersek'in iç kesimlerinde uçuşa yasak bölge ilan eden Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 816 sayılı kararının alınmasına yol açtı. NATO bu kararı 12 Ağustos 1993'te Uçuş Yasağı Harekâtı ile uygulamaya başladı. Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ne karşı alınan silah ambargosu ve ekonomik yaptırım kararları, Haziran 1993'ten Ekim 1996'ya kadar Sharp Guard Harekâtı ile denizden de uygulandı. 28 Şubat 1994'te NATO, uçuşa yasak bölgeyi ihlal eden dört Bosnalı Sırp uçağını düşürerek savaş zamanındaki ilk eylemini gerçekleştirdi.[60]

10-11 Nisan 1994'te Bosna Savaşı sırasında Birleşmiş Milletler Koruma Gücü, Gorajde güvenli bölgesinin korunması için hava saldırısı çağrısı yaptı ve NATO yönetimindeki iki ABD F-16 jeti Gorajde yakınlarındaki Bosnalı Sırp askerî komuta karakolunu bombaladı.[61] Bu saldırı, 14 Nisan'da 150 Birleşmiş Milletler personelinin rehin alınmasına neden oldu.[62][63] 16 Nisan'da bir Britanya Sea Harrier'ı Gorajde üzerindeyken Sırp güçleri tarafından düşürüldü.[64] Srebrenitsa Katliamı'ndan sonra Sırp Cumhuriyeti Ordusu'na karşı Ağustos 1995'te Kararlı Güç adı verilen iki haftalık bir NATO bombardıman operasyonu başlatıldı.[65]

O yıl yapılan NATO hava saldırıları, 14 Aralık 1995'te Dayton Anlaşması'nın imzalanmasıyla Yugoslav Savaşları'nın sonlanmasına yol açtı.[65] Bu anlaşma çerçevesinde NATO, Operation Joint Endeavor kapsamında BM komutasındaki IFOR barış gücünü bölgeye gönderdi. Yaklaşık 60.000 NATO askerinden oluşan barış gücüne NATO üyesi olmayan ülkelerin askerleri de katıldı. Bir süre sonra bu, 32.000 asker ile başlatılan daha küçük SFOR kuvvetine dönüştürüldü. SFOR tarafından Aralık 1996'dan beri sürdürülen görev, Aralık 2004'te European Union Force Althea'ya geçti.[66] Üyelerinin öncülüğünün ardından NATO, bu operasyonlar için NATO Madalyası adlı bir hizmet madalyası dağıtmaya başladı.[67]

Kosova müdahalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çek Cumhuriyeti askerleri KFOR Barış Gücü kapsamında Kosova'da devriye sırasında

Kosova'daki Arnavut sivillere Slobodan Milošević'in Sırp güçleri tarafından yapılan baskıları durdurmak için, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 23 Eylül 1998'de ateşkes talep eden 1199 sayılı kararı geçirdi. BM Özel Temsilcisi Richard Holbrooke öncülüğünde yapılan müzakereler 23 Mart 1999'da koptu. Holbrooke konuyu NATO'ya devretti ve örgüt 24 Mart 1999'da, 78 gün sürecek olan bir bombardıman başlattı.[68] Müttefik Güç Harekâtı o zamanki Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'nin askerî gücünü hedef aldı. Kriz sırasında NATO, uluslararası tepki güçlerinden biri olan Avrupa Müttefik Komutanlığı Mobil Kuvveti'ni de Albania Force (AFOR) adıyla, Kosova'dan gelen mültecilere insani yardım yapması için Arnavutluk'a konuşlandırmıştı.[69]

Operasyon aralarında Belgrad'daki Çin büyükelçiliğinin bombalanmasının da bulunduğu yüksek sivil kayıplardan dolayı eleştirilse de, Yugoslavya Devlet Başkanı Slobodan Milošević'in 3 Haziran 1999'da uluslararası bir barış planının şartlarını kabul etmesiyle Kosova Savaşı sona erdi. 11 Haziran'da ise Milošević, BMGK'nin 1244 sayılı kararını kabul etti ve NATO'nun KFOR barış gücü BM öncülüğünde kuruldu. Bir milyona yakın mülteci Kosova'yı terk etti. Şiddet caydırıcılığının yanında KFOR, insani görevleri korumakla da görevliydi.[69][70] Ağustos-Eylül 2001'de ittifak ayrıca Makedonya'daki etnik Arnavut milisleri silahsızlandırmak için Zorunlu Hasat Harekâtı'nı başlattı.[71] 30 Mart 2012 itibarıyla, 6.226 KFOR askeri bölgede görev yapmaya devam etmektedir.[72]

ABD, Birleşik Krallık ve pek çok diğer NATO üyesi, 1999'da Sırbistan'a karşı gerçekleştirilen eylem gibi NATO askerî müdahalelerinin BM Güvenlik Konseyi'nin onayına gereksinim duyduğu yönündeki çabalara karşı çıkarken Fransa ve diğerleri, ittifakın BM onayına ihtiyacı olduğunu iddia etti.[73] ABD-Birleşik Krallık tarafı bunun ittifakın otoritesini sarsacağını, Çin ile Rusya'nın Güvenlik Konseyi'ndeki veto haklarını Yugoslavya'ya yapılan müdahaleyi engellemek için kullanabileceğini ve aynısını NATO müdahalesi gerektiren gelecekteki çatışmalarda da yapabileceğini, böylece kuruluşun tüm gücünün ve amacının etkisiz hâle geleceğini belirtti. Soğuk Savaş sonrası askerî ortamı tanıyan NATO, Nisan 1999'daki Washington zirvesinde çatışmaların önlenmesi ve kriz yönetimini vurgulayan İttifak Stratejik Konsepti'ni kabul etti.[74]

Afganistan Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

ABD'deki 11 Eylül saldırıları NATO'nun ilk kez kolektif savunma maddesini uygulamasına neden oldu.

2001 yılında ABD'de gerçekleştirilen 11 Eylül saldırıları, NATO tarihinde ilk kez Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 5. maddesinin uygulanmasına neden oldu. Maddeye göre bir üyeye yapılan saldırı tüm üyelere yapılmış sayılmaktaydı. 4 Ekim 2001'de NATO, saldırıların 5. madde hükümlerine uygun olduğuna karar verdi.[75] NATO'nun saldırılara karşı gerçekleştirdiği sekiz resmî eylemin arasında Eagle Assist Harekâtı ile teröristlerin veya kitle imha silahlarının dolaşımını engellemeyi ve genel olarak gemi trafiğinin güvenliğini arttırmayı hedefleyen, 4 Ekim 2001'de başlatılan Akdeniz'deki Etkin Çaba Harekâtı da bulunmaktaydı.[76]

NATO, 16 Nisan 2003'te 42 ülkenin askerlerinden oluşan Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti'nin (ISAF) komutasını almayı kabul etti. Bu karar o zaman ISAF'te en çok askere sahip olan Almanya ve Hollanda'nın ricası üzerine ve on dokuz NATO elçisinin tamamı tarafından oybirliği ile alındı. Kontrolün 11 Ağustos'ta NATO'ya geçişiyle birlikte NATO, tarihinde ilk kez kuzey Atlantik bölgesi dışında bir görevin komutasını almış oldu.[77] ISAF başlangıçta Kâbil ve çevresini Taliban, El Kaide ve benzeri gruplardan korumak ve böylece Hamid Karzai'nin başını çektiği Afganistan Geçiş Yönetimi'nin kurulmasını sağlamakla görevliydi. Ekim 2003'te BM Güvenlik Konseyi, ISAF görevinin Afganistan geneline yayılmasını onayladı[78] ve ISAF bu görevi ülkenin tamamında dört ana aşamada genişletti.[79]

ISAF Generali David M. Rodriguez, Herat'ta bir İtalyan komuta değişiminde.

31 Temmuz 2006'da ISAF, Afganistan'ın güneyinde ABD yönetimindeki terör karşıtı bir koalisyonun gerçekleştirdiği askerî operasyonları da devraldı.[80] Güneydeki çatışmaların şiddetinden dolayı, 2011'de Fransa ittifakın çabalarını güçlendirmek için Mirage 2000 savaş uçaklarından oluşan bir filonun Kandehar'a gönderilmesine izin verdi.[81] 2012 Şikago zirvesinde NATO, Afganistan'daki savaşı bitiren ve NATO öncülüğündeki ISAF güçlerinin Aralık 2014'ün sonunda ülkeden ayrılmasını içeren bir planı destekledi.[82]

Irak eğitim görevi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağustos 2004'te Irak Savaşı sırasında NATO, Irak güvenlik güçlerini ABD öncülüğündeki MNF-I ile birlikte desteklemek için NATO Eğitim Görevi - Irak adlı görevi başlattı.[83] NATO Eğitim Görevi - Irak (NTM-I), Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1546 sayılı kararı uyarınca görev yapan Irak Geçici Hükûmeti'nin ricası üzerine oluşturuldu. NTM-I'ın amacı, Irak'ın kendi ihtiyaçlarını karşılayabilecek etkili ve sürdürülebilir bir kapasiteye ulaşabilmesi için Irak güvenlik güçlerinin eğitim yapı ve kurumlarının gelişimine katkı sağlamaktı. Bir savaş görevi olmayan NTM-I, NATO'nun Kuzey Atlantik Konseyinin siyasi kontrolündeki farklı bir görevdi. Çalışmalarının ağırlığı eğitim ve danışmanlık üzerine olan misyonun etkinlikleri Iraklı yetkililer ve aynı zamanda NTM-I'ın komutanlığını yapan ABD yönetimindeki Deputy Commanding General Advising and Training ile birlikte düzenlenmekteydi. Eğitim görevi 17 Aralık 2011'de resmen sona erdi.[84]

Aden Körfezi'nde korsanlıkla mücadele[değiştir | kaynağı değiştir]

USS Farragut Mart 2010'da bir Somalili korsan kayığını yok ediyor.

17 Ağustos 2009'da NATO, Aden Körfezi ve Hint Okyanusu'nun deniz trafiğini Somalili korsanlardan korumak ve bölge ülkelerinin donanma ve sahil güvenliğine destek olmak için savaş gemileri gönderdi. Diğer ülkelerin gemilerinin yanında çoğunlukla ABD savaş gemilerinin katıldığı bu operasyon Kuzey Atlantik Konseyi tarafından onaylandı. Okyanus Kalkanı Harekâtı, Dünya Gıda Programı'nın bir parçası olarak Somali'de yardım dağıtan Müttefik Destek Harekâtı gemilerini korumaya odaklanmaktadır. Çin ve Güney Kore de etkinliklere katılmak için savaş gemilerini gönderdi.[85][86]

Libya müdahalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Libya İç Savaşı sırasında protestocular ile Muammer Kaddafi yönetimindeki Libya hükûmeti arasında şiddet arttı ve 17 Mart 2011'de ateşkes ve sivillerin korunması için askerî müdahale çağrısı yapan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1973 sayılı kararı kabul edildi. Aralarında pek çok NATO üyesinin de bulunduğu bir koalisyon kısa süre sonra Libya üzerinde uçuşa yasak bölgeyi uygulamaya başladı. 20 Mart 2011'de NATO üyeleri, Birleşik Koruyucu Harekâtı ile NATO Daimi Deniz Görev Grubu 1 ve NATO Daimi Mayın Karşıtı Tedbir Grubu 1 gemilerini[87] ve ek olarak NATO üyelerinin gemi ve denizaltılarını kullanarak Libya'ya silah ambargosu uygulanmasını kararlaştırdı.[88] Operasyonun amacı, yasak silah veya paralı asker taşıdığından şüphelenilen gemilerin takibini, bildirimini ve gerekirse bağlantı kesimini yapmaktı.[87]

Libya Ordusu'nun Palmaria öbüsleri, Mart 2011'de Fransa Hava Kuvvetleri tarafından Bingazi yakınlarında yok edildi.

NATO 24 Mart'ta uçuşa yasak bölgenin kontrolünü koalisyondan devralmaya karar verirken, karadaki birimlerin komutası koalisyon güçlerinde kalmaya devam etti.[89][90] 27 Mart 2011'de, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar'ın desteğiyle BM kararı NATO tarafından resmen uygulanmaya başlandı.[91] Haziran ayında ittifak içindeki ayrışmanın raporları ortaya çıktı ve 28 üyenin sadece sekizinin askerî operasyonlara katıldığı anlaşıldı.[92] Bunun sonucunda ABD Savunma Bakanı Robert Gates ile Hollanda, İspanya, Polonya, Türkiye ve ittifakın çatışmalardaki yetkisini aştığını düşünen Almanya gibi ülkelerin arasında daha fazla katılım konusunda tartışmalar yaşandı.[93][94][95] 10 Haziran'da Brüksel'de yaptığı son ilkesel konuşmada Gates, müttefik ülkeleri NATO'nun sonunu getirebilecek davranışlarından dolayı eleştirmeye devam etti.[96] Almanya Dışişleri Bakanlığı "Almanya'nın NATO'ya ve NATO öncülüğündeki operasyonlara yaptığı önemli katkılara" ve Başkan Obama'nın bu katılıma ne kadar değer verdiği gerçeğine dikkat çekti.[97]

Operasyon Eylül aynına kadar uzatılırken aynı gün Norveç, katkısını azaltmaya başlayacağını ve 1 Ağustos'ta çekilmeyi tamamlayacağını açıkladı.[98] Aynı haftanın başında Danimarka savaş uçaklarının bombalarının bitmek üzere olduğu bildirildi.[99][100] Bir sonraki hafta Kraliyet Donanması'ndan yapılan açıklamada ülkenin çatışmadaki operasyonlarının sürdürülebilir olmadığı ifade edildi.[101] Ekim 2011'de operasyonun sonunda, Kaddafi'nin ölümünün ardından, NATO uçakları Kaddafi yanlılarına ait hedefleri yaklaşık 9.500 kez vurdu.[102][103] Ekim 2013'teki bir darbe teşebbüsünün ardından Libya Başbakanı Ali Zeydan, devam eden güvenlik sorunlarına destek olması için NATO'dan teknik tavsiye ve eğitmen istedi.[104]

Katılımcı ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO'nun Avrupa'daki ülkelerle ilişkileri haritası NATO'nun küresel ortaklıkları haritası
Major NATO affiliations in Europe.svg NATO partnerships.svg

Üyeler[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO üye ülkeler ile ortaklarının liderleri için düzenli olarak zirveler düzenlemektedir.

NATO'nun, topraklarının büyük bir kısmı Avrupa ve Kuzey Amerika'da bulunan yirmi sekiz üyesi vardır. Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 6. maddesine göre NATO'nun "sorumluluk bölgesi" Atlas Okyanusu'ndaki Yengeç Dönencesi'ne kadardır ve bu yüzden bazı üye ülkeler tamamen kapsanmamaktadır. Antlaşmanın ilk görüşmeleri sırasında ABD, Belçika Kongosu gibi sömürgelerin antlaşmaya dahil edilmemesi konusunda ısrar etti.[105][106] Buna rağmen Fransız Cezayiri, 3 Temmuz 1962'ye kadar örgütün parçası olarak kaldı.[107] Bu yirmi sekiz üyenin on ikisi, örgüte 1949 yılında katılan kurucu üyelerdir; diğer on altı üye ise yedi genişleme süreci sonunda örgüte katıldı. Az sayıda NATO üyesi ülke GSYİH'sinin yüzde iki ve daha fazlasını savunmaya harcamaktadır,[108] ABD ise NATO savunma harcamalarının dörtte üçünü gerçekleştirmektedir.[109]

Genişleme[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeni üyeliklerin çoğu, aralarında eski Varşova Paktı üyelerinin de bulunduğu Doğu Avrupa ve Balkan ülkelerinden gerçekleşmektedir. Bu ülkelerin örgüte katılımı, bireysel Üyelik Eylem Planları ile yürütülmektedir ve şu anki üyelerin ayrı ayrı onayını gerektirecektir. Şu anda Bosna-Hersek, Karadağ ve Makedonya olmak üzere NATO'ya katılma sürecinde olan üç aday ülke vardır. Makedonya'nın katılımı, üyeliğin gerekliliklerini Arnavutluk ve Hırvatistan ile aynı anda yerine getirmesine rağmen Makedonya adlandırma sorunu çözülmediği için Yunanistan tarafından engellendi.[110] Yeni ve olası üyeler, bu süreçte birbirlerine destek olmak için 2003 yılında Adriyatik Sözleşmesi'ni oluşturdular.[111] Örgüte üyeliği hedefleyen bir diğer ülke olan Gürcistan'a, 2008 yılında Bükreş'te düzenlenen zirvede ittifaka davet edileceğine dair söz verildi.[112]

Rusya, örgütün daha fazla genişlemesine, Sovyetler Birliği Cumhurbaşkanı Mihail Gorbaçov ve ABD Başkanı George H. W. Bush arasında gerçekleşen ve Almanya'nın barışçıl bir şekilde yeniden birleşmesine izin veren uzlaşmaya aykırı olduğu gerekçesiyle karşı çıkmaktadır.[45] NATO'nun genişleme çabaları genellikle Rusya hükûmeti tarafından, bir Soğuk Savaş girişimi olan Rusya'nın kuşatılması ve izole edilmesinin devamı olarak görülmektedir.[113] Ukrayna'daki 2010 seçimlerinin ardından Rusya yanlısı Cumhurbaşkanı Viktor Yanukoviç, kendi yönetiminin NATO üyeliğinin peşinde koşmayacağını ilan etmiştir.[114] Ukrayna, Bireysel Ortaklık Eylem Planına (BOEP) sahip sekiz Doğu Avrupa ülkesinden biridir. 2002'de başlatılan BOEP'ler, NATO ile ilişkilerini derinleştirme yeteneğine ve siyasi iradesine sahip ülkelere açıktır.[115]

Ortaklıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Barış İçin Ortaklık, Temmuz 2007'de dört NATO üyesi, sekiz BİO üyesi ve bir Akdeniz Diyaloğu ülkesi olan Ürdün'den 500 askerin katılımıyla Tiflis'te gerçekleştirilen Cooperative Archer gibi çok uluslu askerî tatbikatlar yürütmektedir.[116]

Barış İçin Ortaklık (BİO) programı 1994'te başlatıldı ve her ortak ülke ile NATO arasındaki ikili ilişkiler üzerine kuruldu: her ülke katılımının kapsamını belirleyebilir.[117] Bağımsız Devletler Topluluğunun şimdiki ve eski tüm üyelerini içermektedir.[118] Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi (AAOK) 29 Mayıs 1997'de kurulan ve elli katılımcı ülke arasında düzenlenen olağan eşgüdüm, danışma ve diyalog forumudur.[119] BİO programı Avrupa-Atlantik Ortaklığı'nın operasyonel kanadı olarak değerlendirilmektedir.[117] Afganistan gibi diğer üçüncü ülkelerle de BİO çerçevesinde bazı çalışmalara katılmaları konusunda temasa geçilmektedir.[120]

Avrupa Birliği (AB), NATO ile 16 Aralık 2002'de Berlin Plus anlaşmasını altında bir dizi düzenlemeyi imzaladı. Bu anlaşmayla AB'ye uluslararası bir krizde bağımsız hareket etmek istediğinde, NATO'nun görev almak istememesi durumunda örgütün varlıklarını kullanma olasılığı tanındı.[121] Böylece aynı zamanda AB üyesi de olan BİO ülkeleri için bir "ikili yapı" sağlandı. Ek olarak NATO, pek çok NATO üyesi olmayan ülkeyle iş birliği yapmakta ve çalışmalarını tartışmaktadır. Akdeniz Diyaloğu İsrail ve Kuzey Afrika ülkeleri ile benzer şekilde iş birliği yapmak için 1994'te kuruldu. İstanbul İş Birliği Girişimi 2004'te Orta Doğu ülkeleri için Akdeniz Diyaloğu ile aynı doğrultuda bir diyalog forumu olarak oluşturuldu. Katılımcı dört ülke ayrıca Körfez İş Birliği Konseyi üyesidir.[122]

Japonya ile siyasi diyalog 1990'da başladı ve o zamandan beri ittifak, bu iş birliği girişimlerinin hiçbirine dahil olmayan ülkeler ile kademeli olarak ilişkilerini geliştirdi.[123] 1998'de NATO, ilişkilerin kurumsallaştırılmasına izin vermeyen, fakat müttefiklerin iş birliğini arttırmaya yönelik arzularını yansıtan bir genel kurallar bütünü oluşturdu. Kapsamlı tartışmaların ardından 2000'de müttefikler "Temas Ülkeleri" terimi üzerinde uzlaştı. 2012'de ittifak bu grubu, korsanlığa karşı operasyonlar ve teknoloji takası gibi konuları görüşmek üzere bir araya gelen, "küresel ortaklar" adlı bir gruba dönüştürdü.[124][125] Temas ülkeler olan Avustralya ve Yeni Zelanda ayrıca AUSCANNZUKUS stratejik ittifakının üyesidir ve temas ülkeler ile NATO üyeleri arasındaki benzer bölgesel veya ikili anlaşmalar iş birliğine katkı sağlamaktadır. Haziran 2013'te Kolombiya ile NATO arasında imzalanan ve ortak çıkarlar konusunda daha fazla iş birliğine gidilmesine yol açacak Bilgi Güvenliği Anlaşması ile birlikte Kolombiya, NATO ile iş birliği yapan ilk ve tek Latin Amerika ülkesi oldu.[126]

Yapılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Anders Fogh Rasmussen Danimarka Başbakanlığı görevini yürüttükten sonra Ağustos 2009'da NATO Genel Sekreteri oldu.

NATO'nun ana merkezi Belçika'nın başkenti Brüksel'in Haren belediyesinde yer alan Léopold III/Leopold III-laan Bulvarı, B-1110 numaralı binadır.[127] Yeni merkez binası 2010 itibarıyla inşa edilmekte olup 2015'te açılacaktır.[128] Tasarım, Skidmore, Owings & Merrill adlı şirkette tasarım ortağı olan Michel Mossessian ve ekibi tarafından çizilen ödüllü planın bir uyarlamasıdır.[129]

Merkezdeki çalışanlar üye ülkelerin ulusal delegelerinden oluşmaktadır. Bunlara sivil ve askerî irtibat büroları ile buradaki görevliler, partner ülkelerin diplomatik misyonları ve diplomatları ile üye ülkelerin silahlı kuvvetlerinin çalışanlarının yer aldığı Uluslararası Personel ve Uluslararası Askerî Personel bölümleri dahildir.[130] NATO'ya destek olmak için Atlantik Konseyi/Atlantik Antlaşma Derneği hareketi altında sivil toplum üyelerinin grupları da ortaya çıkmıştır.

NATO Konseyi[değiştir | kaynağı değiştir]

28 üye ülke tarafından yönetilen NATO içinde kararların nasıl alınacağı Kuzey Atlantik Antlaşması ve diğer sözleşmeler tarafından belirtilmektedir. 28 üyenin her biri NATO'nun Brüksel'deki merkezine bir delegasyon veya misyon göndermektedir.[131] Her delegasyonun üst düzey kalıcı üyesi Daimi Temsilci olarak bilinmekte ve genel olarak üst düzey bir memur veya deneyimli bir elçi olmaktadır. Pek çok ülke Belçika'daki elçiliği yoluyla NATO'da diplomatik misyon bulundurmaktadır.

Haftada en az bir kez toplanan ve NATO'da etkili yönetim ve karar yetkisi bulunan bir idari organ olan Kuzey Atlantik Konseyi Daimi Üyeler'den oluşmaktadır. Zaman zaman konsey, dışişleri bakanları, savunma bakanları ile devlet ve hükûmet başkanlarının katıldığı daha üst düzey toplantılar gerçekleştirmektedir ve NATO'nun politikaları ile ilgili önemli kararlar genellikle bu toplantılarda alınmaktadır. Fakat toplantıların seviyesi, konseyin yönetim ve karar alma yetkisi ile kararlarının statüsü ve geçerliliğini etkilememektedir. NATO zirveleri de genişleme gibi karmaşık kararların alındığı bir platformdur.

Kuzey Atlantik Konseyinin toplantılarına NATO Genel Sekreteri başkanlık etmektedir ve karar alınması gerektiğinde oybirliği ve genel uzlaşı aranmaktadır. Çoğunlukla oy veya karar bulunmamaktadır. Konseyde veya konseyin alt komitelerinde temsil edilen hiçbir ülke tam bağımsızlığını ve kararlarının sorumluluğunu kaybetmemektedir.

Genel sekreterler listesi[132]
# Ad Ülke Süre
1 Lord Ismay  Birleşik Krallık 4 Nisan 1952 – 16 Mayıs 1957
2 Paul-Henri Spaak  Belçika 16 Mayıs 1957 – 21 Nisan 1961
3 Dirk Stikker  Hollanda 21 Nisan 1961 – 1 Ağustos 1964
4 Manlio Brosio  İtalya 1 Ağustos 1964 – 1 Ekim 1971
5 Joseph Luns  Hollanda 1 Ekim 1971 – 25 Haziran 1984
6 Lord Carrington  Birleşik Krallık 25 Haziran 1984 – 1 Temmuz 1988
7 Manfred Wörner  Almanya 1 Temmuz 1988 – 13 Ağustos 1994
Sergio Balanzino (vekâleten)  İtalya 13 Ağustos 1994 – 17 Ekim 1994
8 Willy Claes  Belçika 17 Ekim 1994 – 20 Ekim 1995
Sergio Balanzino (vekâleten)  İtalya 20 Ekim 1995 – 5 Aralık 1995
9 Javier Solana  İspanya 5 Aralık 1995 – 6 Ekim 1999
10 Lord Robertson  Birleşik Krallık 14 Ekim 1999 – 17 Aralık 2003
Alessandro Minuto-Rizzo (vekâleten)  İtalya 17 Aralık 2003 – 1 Ocak 2004
11 Jaap de Hoop Scheffer  Hollanda 1 Ocak 2004 – 1 Ağustos 2009
12 Anders Fogh Rasmussen  Danimarka 1 Ağustos 2009 – Eylül 2014
13 Jens Stoltenberg [133]  Norveç Ekim 2014 –
Genel sekreter yardımcıları listesi[134]
# Ad Ülke Süre
1 Jonkheer van Vredenburch  Hollanda 1952–1956
2 Baron Adolph Bentinck  Hollanda 1956–1958
3 Alberico Casardi  İtalya 1958–1962
4 Guido Colonna di Paliano  İtalya 1962–1964
5 James A. Roberts  Kanada 1964–1968
6 Osman Olcay  Türkiye 1969–1971
7 Paolo Pansa Cedronio  İtalya 1971–1978
8 Rinaldo Petrignani  İtalya 1978–1981
9 Eric da Rin  İtalya 1981–1985
10 Marcello Guidi  İtalya 1985–1989
11 Amedeo de Franchis  İtalya 1989–1994
12 Sergio Balanzino  İtalya 1994–2001
13 Alessandro Minuto-Rizzo  İtalya 2001–2007
14 Claudio Bisogniero  İtalya 2007–2012
15 Alexander Vershbow Amerika Birleşik Devletleri ABD 2012–günümüz

NATO Parlamenter Asamblesi[değiştir | kaynağı değiştir]

2000 tarihli NATO Savunma Bakanları toplantısı, Birmingham, İngiltere

NATO'nun geniş stratejik hedeflerini NATO Parlamenter Asamblesi (NATO-PA) belirlemektedir. Yıllık oturumlarda bir araya gelen asamble, Daimi Üyeler veya NATO'ya büyükelçi atayan üye ülkelerin ulusal hükûmetlerinin parlamenter yapılarıyla direkt olarak etkileşim kurmaktadır. NATO Parlamenter Asamblesi, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü üyelerinin yasa koyucularından ve on üç yedek üyeden oluşmaktadır. Bundestag'ın Savunma Komitesi'nin Başkan Yardımcısı ve Hıristiyan Demokrat Birliği'nin bir üyesi olan Alman siyasetçi Karl A. Lamers, 2010'da asamblenin başkanı oldu.[135] Fakat asamble resmî olarak NATO'dan farklı bir yapıdır ve NATO Konseyi'nin güvenlik politikalarını tartışmak için NATO ülkelerinin temsilcilerini bir araya getirmeyi amaçlamaktadır.

Asamble NATO'nun siyasi bütünleşme kuruluşudur ve NATO Konseyi'nin siyasi politika ve gündemini beş komitesinin raporlarıyla oluşturmaktadır:

  • Güvenliğin Sivil Boyutu Komitesi
  • Savunma ve Güvenlik Komitesi
  • Ekonomi ve Güvenlik Komitesi
  • Siyasi Komite
  • Bilim ve Teknoloji Komitesi

Bu raporlar, ulusal siyasal süreçler yoluyla üye ülkelerin ulusal hükûmetleri ve NATO yönetimini ve örgütsel yönetim varlıklarını etkileyenler tarafından kabul edildiği üzere, hız ve yön sağlamaktadır.[136][137]

Askerî yapılar[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO'ya ait bir E-3A, bir NATO tatbikatında ABD'ye ait F-16 savaş uçaklarıyla birlikte uçuyor.

NATO'nun askerî operasyonları NATO Askerî Komite Başkanı tarafından yönetilmektedir ve NATO içinden gelen personel tarafından desteklenen kıdemli bir ABD subayı ile kıdemli bir Fransız subayı[138] tarafından komuta edilen iki Stratejik Birlik'e bölünmüştür. Stratejik Komutanlar tüm yönetimde ve kendi komuta alanlarına giren ittifakın tüm askerî işlerinin idaresinde Askerî Komite'ye karşı sorumludur.[51]

Her ülkenin delegasyonunda bir Askerî Temsilci ile o ülkenin Uluslararası Askerî Personel tarafından desteklenen silahlı kuvvetlerinden kıdemli bir subay bulunmaktadır. Üye ülkelerin gönderdiği Askerî Temsilciler, NATO'nun siyasi otoritelerine NATO bölgesinin ortak savunması için gerekli görülen önlemleri önermekle sorumlu olan Askerî Komite'yi oluşturmaktadır. Komitenin asıl rolü askerî politika ve stratejilere yön vermek ve bu konularda önerilerde bulunmaktır. Komite ayrıca temsilcileri kendi toplantılarına katılan ve konseyin otoritesi altında ittifakın askerî işlerini idare eden NATO'nun Stratejik Komutanları'na askerî konularda rehberlik etmektedir.[139] NATO Askerî Komite Başkanlığını 2012'den beri Danimarkalı Knud Bartels üstlenmektedir.[140]

Konsey gibi bazen Askerî Komite de daha yüksek seviyeli toplantılar yapmaktadır. Bu toplantılara her ülkenin silahlı kuvvetlerinin en kıdemli subayı olan Genelkurmay Başkanları katılmaktadır. 1966'da NATO'nun bütünleşik askerî komutasından ayrılan ve 1995'te yeniden katılan Fransa, 2008'e kadar Askerî Komite'de yer almamaktaydı. Fransa, NATO'ya tekrar katılana kadar Savunma Planlama Komitesi'nde temsil edilmemekteydi ve bu Fransa ile NATO üyeleri arasında anlaşmazlıklara yol açıyordu.[141] Irak Savaşı'na giden süreçte yaşananlar bu durumu gözler önüne serdi.[142] Komitenin operasyonel çalışmaları Uluslararası Askerî Personel tarafından desteklenmektedir.

NATO'nun komuta yapısı Soğuk Savaş boyunca ve bunun sonrasında gelişme gösterdi. NATO için bütünleşik bir askerî komuta yapısı NATO'nun olası bir Sovyet saldırısına karşı uzun vadede savunmasını arttırması gerekeceği netlik kazanınca ilk kez 1950'de kuruldu. Nisan 1951'de Avrupa Müttefik Kuvvetleri Yüksek Karargâhı (SHAPE) ve bunun merkezi kuruldu. Daha sonra dört ikincil merkez Kuzey ve Orta Avrupa, Güney Bölgesi ve Akdeniz'e eklendi.[143]

1997-2003 yılları arasında Stratejik Komutanlar Avrupa Müttefik Kuvvetleri Yüksek Komutanı (SACEUR) ve Atlantik Müttefik Yüksek Komutanı (SACLANT) idi; fakat şimdiki düzenleme üstün sorumluluğunu, NATO güçlerinin dönüşümü ve eğitiminden sorumlu olan Müttefik Dönüşüm Komutanlığı (ACT) ile dünya genelindeki NATO operasyonlarından sorumlu olan Müttefik Harekât Komutanlığı (ACO) arasında ayırmaktadır.[144] 2003'ün sonundan başlayarak NATO, birliklerin komuta edilişini ve dağıtımını, aralarında Avrupa Kolordusu, Alman/Hollanda Kolordusu, Kuzeydoğu Çok Uluslu Kolordusu, NATO İtalyan Hızlı Dağıtım Kolordusu ile Müttefik Harekât Komutanlığı'na rapor veren Yüksek Seviyede Hazırlıklı Acil Müdahale (HRF) deniz güçlerinin de bulunduğu pek çok NATO Hızlı Dağıtım Kolordusu kurarak yeniden yapılandırdı.[145]

NATO Ağları[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO'nun tatbikat ve operasyonlarını desteklemek için kullandığı pek çok iletişim ağı vardır:

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel
Özel
  1. ^ "The official Emblem of NATO". NATO. http://www.nato.int/multi/natologo.htm. Erişim tarihi: 20 Şubat 2008. 
  2. ^ "The Official motto of NATO". NATO. 20 Ocak 2011. http://www.nato.int/multi/animus.htm. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2013. 
  3. ^ "The SIPRI Military Expenditure Database". Milexdata.sipri.org. http://milexdata.sipri.org/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  4. ^ "Invocation of Article 5 confirmed". North Atlantic Treaty Organization. http://www.nato.int/docu/update/2001/1001/e1002a.htm. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013. 
  5. ^ "Counter-piracy operations". North Atlantic Treaty Organization. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_48815.htm. Erişim tarihi: 27 Mayıs 2011. 
  6. ^ Croft, Adrian (3 Ekim 2012). "NATO demands halt to Syria aggression against Turkey". Reuters. http://www.reuters.com/article/2012/10/03/us-syria-crisis-alliance-idUSBRE8921F220121003. Erişim tarihi: 3 Ekim 2012. 
  7. ^ "Secretary General announces North Atlantic Council to meet following Poland's request for Article 4 consultations". North Atlantic Treaty Organization. 3 Mart 2014. http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_107711.htm. 
  8. ^ Isby & Kamps Jr. 1985, sf. 13.
  9. ^ Olkaç, Pınar (2008). "Avrupa Güvenliğinde Türkiye'nin Değişen Konumu :AGSP ve Türkiye". Başkent Üniversitesi. ss. 39. http://lib.baskent.edu.tr/tezbaskent1/00465.pdf. Erişim tarihi: 3 Şubat 2014. 
  10. ^ "A short history of NATO". NATO. 2 Nisan 2012. http://www.nato.int/history/nato-history.html. Erişim tarihi: 10 Nisan 2012. 
  11. ^ Reynolds 1994, sf. 13.
  12. ^ Straus, Ira (Haziran 2005). "Atlanticism as the core 20 th century U.S. strategy for internationalism". Streit Council. Annual Meeting of the Society of Historians of American Foreign Relations. http://streitcouncil.org/uploads/PDF/Straus-%20Atlanticism%20as%20the%20core%2020th%20century%20US%20Strategy%20for%20internationalism.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2013. 
  13. ^ "Protocol to the North Atlantic Treaty on the Accession of Greece and Turkey". NATO. 4 Nisan 1949. http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17245.htm. Erişim tarihi: 17 Ocak 2012. 
  14. ^ Willbanks 2004, sf. 129–130.
  15. ^ "Coordination and Communication". IVAO. ss. 5. https://www.ivao.aero/training/documentation/ADC/ADC-Book-Chapter-14.pdf. Erişim tarihi: 3 Şubat 2014. 
  16. ^ Isby & Kamps Jr. 1985, sf. 13–14.
  17. ^ a b Ismay, Hastings (4 Eylül 2001). "NATO the first five years 1949-1954". NATO. http://www.nato.int/archives/1st5years/chapters/4.htm. Erişim tarihi: 10 Nisan 2012. 
  18. ^ Osgood 1962, sf. 76.
  19. ^ Park 1986, sf. 28.
  20. ^ "NATO: The Man with the Oilcan". Time. 24 Mart 1952. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816183,00.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2012. 
  21. ^ Baldwin, Hanson (28 Eylül 1952). "Navies Meet the Test in Operation Mainbrace". New York Times: E7. http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20711FF3A5B117A93CAAB1782D85F468585F9. Erişim tarihi: 10 Nisan 2012. 
  22. ^ Ismay, Hastings (17 Eylül 2001). "The increase in strength". NATO the first five years 1949-1954. NATO. http://www.nato.int/archives/1st5years/chapters/9.htm. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  23. ^ "Organisation". NATO Tiger Association. 2013. http://www.natotigers.org/tigerassociation/index.php. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  24. ^ "Historical Overview". Canadian Army Trophy. 5 Ekim 2012. http://canadianarmytrophy.com/. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  25. ^ "Fast facts about NATO". CBC News. 6 Nisan 2009. http://www.cbc.ca/news/world/story/2009/04/03/f-nato-fast-facts.html. Erişim tarihi: 16 Temmuz 2011. 
  26. ^ "West Germany accepted into Nato". BBC News. 9 Mayıs 2011. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/9/newsid_2519000/2519979.stm. Erişim tarihi: 17 Ocak 2012. 
  27. ^ Isby & Kamps Jr. 1985, sf. 15.
  28. ^ "Emergency Call". Time. 30 Eylül 1957. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891351,00.html. Erişim tarihi: 27 Eylül 2008. 
  29. ^ Wenger, Nuenlist & Locher 2007, sf. 67–69.
  30. ^ Dowd, Alan (22 Eylül 2009). "Not Enough NATO In Afghanistan". CBS News. http://www.cbsnews.com/2100-215_162-3334439.html. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  31. ^ National Defense University 1997, sf. 50.
  32. ^ Demirkıran, Özlem (2007). "Fransa'nın Güvenlik Politikası: De Gaulle Dönemi (1958-1969)". Süleyman Demirel Üniversitesi. ss. 89. http://sbedergi.sdu.edu.tr/assets/uploads/sites/343/files/ozlem-demirkiran-27022013.pdf. Erişim tarihi: 3 Şubat 2014. 
  33. ^ van der Eyden 2003, sf. 104–106.
  34. ^ Schoenbaum 1988, sf. 421.
  35. ^ Le Blévennec, François (25 Ekim 2011). "The Big Move". NATO Review. http://www.nato.int/docu/review/2007/issue2/english/history.html. Erişim tarihi: 19 Aralık 2011. 
  36. ^ a b Cody, Edward (12 Mart 2009). "After 43 Years, France to Rejoin NATO as Full Member". The Washington Post. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/03/11/AR2009031100547.html. Erişim tarihi: 19 Aralık 2011. 
  37. ^ Garthoff 1994, sf. 659–661.
  38. ^ Njølstad 2004, sf. 280–282.
  39. ^ Njølstad 2004, sf. 278–279.
  40. ^ Zadra, Roberto (5 Kasım 1992). "European Integration and Nuclear Deterrence After the Cold War". Institute for Security Studies. BAB. ss. 12. http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/files/database/000000001-000005000/000002314.pdf. Erişim tarihi: 3 Şubat 2014. 
  41. ^ Kaplan 2004, sf. 89–91.
  42. ^ Weinrod, W. Bruce; Barry, Charles L. (Eylül 2010). "NATO Command Structure: Considerations for the Future" (PDF). Center for Technology and National Security Policy. National Defense University. http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA532510. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  43. ^ Harding, Luke (14 Temmuz 2007). "Kremlin tears up arms pact with Nato". The Observer. http://www.guardian.co.uk/world/2007/jul/15/russia.nato. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2012. 
  44. ^ "The future of NATO: Bad timing". The Economist. 31 Mart 2012. http://www.economist.com/node/21551491. Erişim tarihi: 3 Nisan 2012. 
  45. ^ a b Cohen, Stephen F. (24 Şubat 2005). "Gorbachev's Lost Legacy". The Nation. http://www.thenation.com/article/gorbachevs-lost-legacy. 
  46. ^ Zoellick, Robert B. (22 Eylül 2000). "The Lessons of German Unification". The National Interest. http://www.highbeam.com/doc/1G1-65576869.html. 
  47. ^ Blomfield A and Smith M (6 Mayıs 2009). "Gorbachev: US could start new Cold War". Paris: The Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/1933223/Gorbachev-US-could-start-new-Cold-War.html. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2009. 
  48. ^ Stratton, Allegra (17 Haziran 2008). "Sarkozy military plan unveiled". The Guardian (Birleşik Krallık). http://www.guardian.co.uk/world/2008/jun/17/france.military. 
  49. ^ "History". NATO. 15 Aralık 2011. http://www.nato.int/history/index.html. Erişim tarihi: 13 Nisan 2012. 
  50. ^ Albright, Madeleine (16 Aralık 1997). "Statement by Secretary of State Madeleine K. Albright During the North Atlantic Council Ministerial Meeting". NATO. http://www.nato.int/docu/speech/1997/s971216aa.htm. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  51. ^ a b "Allied Command Operations (ACO)". NATO. 10 Mayıs 2013. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_52091.htm. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  52. ^ Melvin, Don (29 Mart 2012). "NATO: Member nations should share military systems". The Boston Globe (Associated Press). http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2012/03/29/nato_member_nations_should_share_military_systems/. Erişim tarihi: 10 Nisan 2012. 
  53. ^ Nazemroaya, Mahdi Darius (17 Mayıs 2007). The Globalization of Military Power: NATO Expansion. Centre for Research on Globalization. http://www.globalresearch.ca/index.php?context=viewArticle&code=NAZ20070517&articleId=5677. 
  54. ^ U.S. wins NATO backing for missile defense shield – CNN.com
  55. ^ Englund, Will (23 Mart 2012). "Medvedev calls missile defense a threat to Russia". The Washington Post. http://www.washingtonpost.com/world/europe/medvedev-calls-missile-defense-a-threat-to-russia/2012/03/23/gIQA9Id2VS_story.html. Erişim tarihi: 10 Nisan 2012. 
  56. ^ "Part of NATO missile defense system goes live in Turkey". CNN. 16 Ocak 2012. http://www.cnn.com/2012/01/16/world/europe/turkey-radar-station/index.html. Erişim tarihi: 16 Ocak 2012. 
  57. ^ Norton-Taylor, Richard. "Nato plans to upgrade nuclear weapons 'expensive and unnecessary'." guardian.co.uk, 10 Mayıs 2012.
  58. ^ Becker, Markus. "US Nuclear Weapons Upgrades." Der Spiegel, 16 Mayıs 2012.
  59. ^ "NATO’s Operations 1949 - Present". NATO. 2009. http://www.aco.nato.int/resources/21/NATO%20Operations,%201949-Present.pdf. Erişim tarihi: 3 Mart 2013. 
  60. ^ Zenko 2010, sf. 133–134.
  61. ^ Zenko 2010, sf. 134.
  62. ^ NATO Handbook: Evolution of the Conflict, NATO, 7 Kasım 2001 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi, https://web.archive.org/web/20011107101023/http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm 
  63. ^ Rubin, Trudy (31 Mayıs 1995). "U.N. Must Stand Up To The Serbs". The Philadelphia Inquirer. http://articles.philly.com/1995-05-31/news/25674772_1_bosnian-serbs-bosnian-government-bosnian-war. Erişim tarihi: 5 Eylül 2013. 
  64. ^ Bethlehem & Weller 1997, sf. liiv.
  65. ^ a b Zenko 2010, sayfalar 137–138
  66. ^ Clausson 2006, sf. 94–97.
  67. ^ Tice, Jim (22 Şubat 2009). "Thousands more now eligible for NATO Medal". Army Times. http://www.armytimes.com/news/2009/02/army_natomedal_022209w/. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  68. ^ Thorpe, Nick (24 Mart 2004). "UN Kosovo mission walks a tightrope". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3565799.stm. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  69. ^ a b "Operation Shining Hope". Global Security. 5 Temmuz 2011. http://www.globalsecurity.org/military/ops/sustain_hope.htm. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  70. ^ "Kosovo Report Card". International Crisis Group. 28 Ağustos 2000. http://www.crisisgroup.org/en/publication-type/media-releases/2000/kosovo-report-card.aspx. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  71. ^ Helm, Toby (27 Eylül 2001). "Macedonia mission a success, says Nato". The Daily Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/macedonia/1357773/Macedonia-mission-a-success-says-Nato.html. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  72. ^ "NATO Kosovo Force (KFOR)" (PDF). NATO. 30 Mart 2012. http://www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  73. ^ "NATO reaffirms power to take action without U.N. approval". CNN. 24 Nisan 1999. http://www.cnn.com/WORLD/europe/9904/24/nato.un/. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  74. ^ "Allied Command Atlantic". NATO Handbook. NATO. 13 Ağustos 2008 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20080813225955/http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb120704.htm. Erişim tarihi: 3 Eylül 2008. 
  75. ^ "NATO Update: Invocation of Article 5 confirmed – 2 October 2001". Nato.int. http://www.nato.int/docu/update/2001/1001/e1002a.htm. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  76. ^ "NATO's Operations 1949-Present" (PDF). NATO. 22 Ocak 2010. http://www.aco.nato.int/resources/21/NATO%20Operations,%201949-Present.pdf. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  77. ^ David P. Auerswald, and Stephen M. Saideman, eds. NATO in Afghanistan: Fighting Together, Fighting Alone (Princeton U.P., 2014)
  78. ^ "UNSC Resolution 1510, October 13, 2003" (PDF). http://www.nato.int/isaf/topics/mandate/unscr/resolution_1510.pdf. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2010. 
  79. ^ "ISAF Chronology". Nato.int. http://www.nato.int/isaf/topics/chronology/index.html. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2010. 
  80. ^ Morales, Alex (5 Ekim 2006). "NATO Takes Control of East Afghanistan From U.S.-Led Coalition". Bloomberg L.P.. http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a1qU01AKOHT8. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  81. ^ "La France et l'OTAN" (Fransızca). Le Monde. Fransa. http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1002456&clef=ARC-TRK-NC_01. Erişim tarihi: 16 Temmuz 2011. 
  82. ^ "NATO sets "irreversible" but risky course to end Afghan war". Reuters. 21 Mayıs 2012. http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE84J02C20120521?sp=true. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2012. 
  83. ^ Official Website
  84. ^ El Gamal, Rania (17 Aralık 2011). "NATO closes up training mission in Iraq". Reuters. http://www.reuters.com/article/2011/12/17/us-iraq-withdrawal-nato-idUSTRE7BG0IK20111217. Erişim tarihi: 17 Ocak 2012. 
  85. ^ "Operation Ocean Shield". NATO. http://www.manw.nato.int/page_operation_ocean_shield.aspx. Erişim tarihi: 3 Mart 2011. 
  86. ^ "2009 Operation Ocean Shield News Articles". NATO. Ekim 2010. http://www.manw.nato.int/page_news_archive_OOS_%202010.aspx. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2011. 
  87. ^ a b "Statement by the NATO Secretary General on Libya arms embargo". NATO. 22 Mart 2011. http://www.nato.int/cps/en/SID-E403D555-2A5EEC9A/natolive/news_71689.htm?mode=pressrelease. 
  88. ^ "Press briefing by NATO Spokesperson Oana Lungescu, Brigadier General Pierre St-Amand, Canadian Air Force and General Massimo Panizzi, spokesperson of the Chairman of the Military Committee". NATO. 23 Mart 2011. http://www.nato.int/cps/en/SID-83A5384E-C37D94AC/natolive/opinions_71716.htm?selectedLocale=en. 
  89. ^ "NATO reaches deal to take over Libya operation; allied planes hit ground forces". Washington Post. 25 Mart 2011. http://articles.washingtonpost.com/2011-03-25/world/35208327_1_libya-operation-charles-bouchard-nato. 
  90. ^ "NATO to police Libya no-fly zone". 24 Mart 2011. http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/2011324221036894697.html. 
  91. ^ O'Sullivan, Arieh (31 Mart 2011). "UAE and Qatar pack an Arab punch in Libya operation". Jerusalem Post. http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=214574. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013. 
  92. ^ "NATO strikes Tripoli, Gaddafi army close on Misrata", Khaled al-Ramahi. Malaysia Star. 9 Haziran 2011. Erişim tarihi: 9 Haziran 2011
  93. ^ Coughlin, Con (9 Haziran 2011). "Political Gridlock at NATO", Wall Street Journal. Erişim tarihi: 9 Haziran 2011
  94. ^ "Gates Calls on NATO Allies to Do More in Libya", Jim Garamone. US Department of Defense. 8 Haziran 2011. Erişim tarihi: 9 Haziran 2011
  95. ^ Cloud, David S. (9 Haziran 2011). "Gates calls for more NATO allies to join Libya air campaign", Los Angeles Times. Erişim tarihi: 9 Haziran 2011
  96. ^ Burns, Robert (10 Haziran 2011). "Gates blasts NATO, questions future of alliance", Washington Times. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013
  97. ^ Birnbaum, Michael (10 Haziran 2011). "Gates rebukes European allies in farewell speech", Washington Post. Erişim tarihi: 10 Haziran 2011.
  98. ^ Amland, Bjoern H. (10 Haziran 2011). "Norway to quit Libya operation by August", AP. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013
  99. ^ "Danish planes running out of bombs", Times of Malta. 10 Haziran 2011. Erişim tarihi: 11 Haziran 2011
  100. ^ "Danish Planes in Libya Running Out of Bombs: Report", Defense News. 9 Haziran 2011. Erişim tarihi: 11 Haziran 2011
  101. ^ "Navy chief: Britain cannot keep up its role in Libya air war due to cuts", James Kirkup. The Telegraph. 13 Haziran 2011. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013
  102. ^ "NATO: Ongoing resistance by pro-Gadhafi forces in Libya is ‘surprising’". The Washington Post (UPI). 11 Ekim 2011. http://www.upi.com/Top_News/Special/2011/10/11/NATO-surprised-by-pro-Gadhafi-resistance/UPI-62851318359224/. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013. 
  103. ^ "NATO strategy in Libya may not work elsewhere". USA Today. 21 Ekim 2011. http://www.usatoday.com/news/world/story/2011-10-21/Libya-NATO/50858104/1?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29. Erişim tarihi: 22 Ekim 2011. 
  104. ^ Croft, Adrian. "NATO to advise Libya on strengthening security forces". Reuters. http://www.reuters.com/article/2013/10/21/us-libya-nato-idUSBRE99K0GX20131021. 
  105. ^ Collins 2011, sf. 122–123.
  106. ^ "The area of responsibility". NATO Declassified. NATO. 23 Şubat 2013. http://www.nato.int/ebookshop/video/declassified/#/en/encyclopedia/the_birth_of_nato/the_key_issues_of_contention/the_area_of_responsibility/. Erişim tarihi: 28 Eylül 2013. 
  107. ^ "Washington Treaty". NATO. 11 Nisan 2011. http://www.nato.int/cps/en/SID-C6AD72DE-2E05A89E/natolive/topics_67656.htm?selectedLocale=en. Erişim tarihi: 28 Eylül 2013. 
  108. ^ Adrian Croft (19 Eylül 2013). "Some EU states may no longer afford air forces-general". Reuters. http://mobile.reuters.com/article/idUSL5E8KJJSL20120919?irpc=932. Erişim tarihi: 31 Mart 2013. 
  109. ^ Craig Whitlock (29 Ocak 2012). "NATO allies grapple with shrinking defense budgets". Washington Post. http://articles.washingtonpost.com/2012-01-29/world/35437915_1_nato-allies-defense-budgets-european-members. Erişim tarihi: 29 Mart 2013. 
  110. ^ "Croatia & Albania Invited Into NATO". BalkanInsight. 3 Nisan 2008. 7 Nisan 2008 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20080407170352/http://www.balkaninsight.com/en/main/news/9102/. Erişim tarihi: 3 Nisan 2008. 
  111. ^ Ramadanovic, Jusuf; Rudovic, Nedjeljko (12 Eylül 2008). "Montenegro, BiH join Adriatic Charter". Southeast European Times. http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/12/09/feature-02. Erişim tarihi: 24 Mart 2009. 
  112. ^ George J, Teigen JM (2008). "NATO Enlargement and Institution Building: Military Personnel Policy Challenges in the Post-Soviet Context". European Security 17 (2): 346. doi:10.1080/09662830802642512. http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a907490331~db=all?jumptype=alert. 
  113. ^ "Medvedev warns on Nato expansion". BBC News. 25 Mart 2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7312045.stm. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. 
  114. ^ "Ukraine drops Nato membership pursuit". The Daily Telegraph. 28 Mayıs 2010. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/7774665/Ukraine-drops-Nato-membership-pursuit.html. Erişim tarihi: 7 Haziran 2010. 
  115. ^ "NATO Topics: Individual Partnership Action Plans". Nato.int. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49290.htm. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013. 
  116. ^ "Cooperative Archer military exercise begins in Georgia". RIA Novosti. 9 Temmuz 2007. http://en.ria.ru/world/20070709/68610511.html. Erişim tarihi: 3 Aralık 2013. 
  117. ^ a b "Partnership for Peace". Nato.int. http://www.nato.int/issues/pfp/index.html. Erişim tarihi: 3 Mart 2011. 
  118. ^ "Nato and Belarus – partnership, past tensions and future possibilities". Foreign Policy and Security Research Center. http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities. Erişim tarihi: 25 Kasım 2010. 
  119. ^ "NATO Topics: The Euro-Atlantic Partnership Council". Nato.int. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49276.htm. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  120. ^ "Declaration by the North Atlantic Treaty Organization and the Islamic Republic of Afghanistan". Nato.int. 8 Eylül 2010 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20100908042229/http://www.nato.int/docu/basictxt/b060906e.htm. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  121. ^ Bram Boxhoorn, Broad Support for NATO in the Netherlands, 21 Eylül 2005, ATAedu.org
  122. ^ "NATO Partner countries". Nato.int. 6 Mart 2009. http://www.nato.int/cps/en/SID-4CA2943D-E00ED2BF/natolive/51288.htm. Erişim tarihi: 15 Haziran 2011. 
  123. ^ NATO, Relations with Contact Countries. Erişim tarihi: 29 Ocak 2013.
  124. ^ "NATO PARTNERSHIPS: DOD Needs to Assess U.S. Assistance in Response to Changes to the Partnership for Peace Program". United States Government Accountability Office. Eylül 2010. http://www.gao.gov/new.items/d101015.pdf. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2013. 
  125. ^ "Partners". NATO. 2 Nisan 2012. http://www.nato.int/cps/en/natolive/51288.htm. Erişim tarihi: 12 Ekim 2012. 
  126. ^ "NATO and Colombia open channel for future cooperation". Nato.int. 25 Haziran 2013. http://www.nato.int/cps/en/SID-5BD27A88-B376D2C3/natolive/news_101634.htm. Erişim tarihi: 25 Haziran 2013. 
  127. ^ "Contact information". http://www.nato.int/cps/en/natolive/85304.htm. Erişim tarihi: 12 Mart 2006. 
  128. ^ NATO (16 Aralık 2010). "Work starts on new NATO Headquarters". NATO. http://www.nato.int/cps/en/SID-8B0474DB-C84BF8E1/natolive/news_69421.htm?selectedLocale=en. Erişim tarihi: 25 Mart 2011. 
  129. ^ Avrupa Devlet ve Hükûmet Başkanları Konseyi. "Michel Mossessian talks to Lucy Lethbridge". 25 Temmuz 2011 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20110725025703/http://www.europe.org.uk/index/-/id/426/. Erişim tarihi: 12 Eylül 2011. 
  130. ^ "NATO Headquarters". Nato.int. 10 Ağustos 2010. https://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49284.htm. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  131. ^ "National delegations to NATO What is their role?". NATO. 18 Haziran 2007. 14 Temmuz 2007 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20070714120337/http://www.nato.int/issues/national_delegations/tasks.html. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2007. 
  132. ^ "NATO Who's who? – Secretaries General of NATO". Nato.int. http://www.nato.int/cv/secgen.htm. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2010. 
  133. ^ "NATO’nun yeni genel sekreteri Norveçli Stoltenberg". Hürriyet. 28 Mart 2014. http://www.hurriyet.com.tr/dunya/26104959.asp. Erişim tarihi: 29 Mart 2014. 
  134. ^ "NATO Who's who? – Deputy Secretaries General of NATO". NATO. http://www.nato.int/cps/en/natolive/who_is_who_62218.htm. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2012. 
  135. ^ Press Statement: German MP Karl A. Lamers elected President of NATO PA. NATO Parlamenter Asamblesi, 16 Kasım 2010
  136. ^ "Rules of Procedure". NATO Parlamenter Asamblesi. Kasım 2009. http://www.tbmm.gov.tr/ul_kom/natopa/docs/ic_tuzuk.pdf. Erişim tarihi: 6 Şubat 2014. 
  137. ^ "Report: NATO Enlargement". NATO Parlamenter Asamblesi. Ekim 2001. http://www.bits.de/NRANEU/docs/NATO-PA%20Enlargement01.pdf. Erişim tarihi: 6 Şubat 2014. 
  138. ^ "General Stéphane Abrial, French Air Force, assumed duties as Supreme Allied Commander Transformation in summer 2009". Act.nato.int. 29 Temmuz 2009. http://www.act.nato.int/organization/hq-sact/whos-who/300-supreme-allied-commander-transformation. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2012. 
  139. ^ "Topic: The Military Committee". NATO. 5 Mart 2012. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49633.htm. Erişim tarihi: 5 Eylül 2013. 
  140. ^ "General Knud Bartels Takes Over As NATO Military Committee Chairman". RTTNews. 2 Ocak 2012. http://www.rttnews.com/1789719/general-knud-bartels-takes-over-as-nato-military-committee-chairman.aspx. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  141. ^ "France to rejoin NATO command". CNN. 17 Haziran 2008. http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/06/17/france.nato/. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  142. ^ Fuller, Thomas (18 Şubat 2003). "Reaching accord, EU warns Saddam of his 'last chance'". International Herald Tribune. 12 Ekim 2007 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20071012115843/http://iht.com/articles/2003/02/18/eu_ed3__1.php. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2007. 
  143. ^ "1949-1952: Creating a Command Structure for NATO". NATO. 2013. http://www.aco.nato.int/page14612223.aspx. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 
  144. ^ Espen Barth, Eide; Frédéric Bozo (Bahar 2005). "Should NATO play a more political role?". Nato Review. NATO. http://www.nato.int/docu/review/2005/issue1/english/debate.html. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2007. 
  145. ^ "The Rapid Deployable Corps". NATO. 26 Kasım 2012. http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_50088.htm. Erişim tarihi: 4 Eylül 2013. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
NATO ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.