Yunanistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Helen Cumhuriyeti
Ελληνική Δημοκρατία
Elli̱nikí̱ Di̱mokratía
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: Ελευθερία ή Θάνατος   (Yunanca)
( Elefthería i Thánatos)  (Okunuşu)
Ya Özgürlük Ya Ölüm (Geleneksel)
Ulusal Marş: Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν   (Yunanca)
(Ýmnos eis tīn Eleftherían)  (Okunuşu)
Özgürlük Marşı

Konum
- Açık Yeşil (Avrupa Birliği)
- Koyu Yeşil (Yunanistan)
Başkent Atina
37°58′K 23°43′D / 37.967°K 23.717°D / 37.967; 23.717
Resmî dil(ler) Yunanca
Bölgesel dil(ler) Arnavutça, Türkçe, Pomakça
Etnik gruplar  Yunan % 93
Arnavut % 5
Milliyet Yunan
Yönetim biçimi Üniter Parlamenter Cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı Karolos Papoulias
 - Başbakan Antonis Samaras
 - Meclis Başkanı Vangelis Meimarakis
Kuruluş
 - Osmanlı Devleti'nden bağımsızlık 25 Mart 1821
 - Tanınma 3 Şubat 1830,
Londra Protokolü
 - Yunan Krallığı 7 Mayıs 1832,
Londra Konferansı
 - Albaylar Cuntası 11 Temmuz 1975,
Cumhuriyetin İlanı
Yüzölçümü
 - Toplam 131.957 km²  (96. 2)
50.949 mil²
 - Su (%) 0.86697
Nüfus
 - 2011 tahmini 10.815.197 3 (77.)
 - Yoğunluk 87/km²  (117.)
212/mil²
GSYİH (SAGP) 2012
 - Toplam 280.796 milyar $ (42.)
 - Kişi başına 26.040 $ (28.)
GSYİH (düşük) 2011
 - Toplam 298,733 milyar $ (30.)
 - Kişi başına 25,061 $ (37.)
Gini (2010) 33 (36.)
İGE  azalış 0.860 (çok yüksek)  (2013)
Para birimi Euro ()3 (EUR)
Zaman dilimi EET (UTC+2)
 - Yaz EEST (UTC+3)
Takvim gg/aa/yyyy
Trafik akışı right
Internet TLD .gr4
Telefon kodu 30.
1 Nüfus verileri vatandaşlığı kapsamaktadır. Yunanistan Cumhuriyeti, nüfus sayısı ölçümlerinde etnik köken bilgisi tutmamaktadır. Bkz: CIA Factbook
2 Yunanistan Yüzölçümü Bilgisi Interkriti (İngilizce)
3 Eurostat’ın nüfus bilgileridir. Bkz:Eurostat: Yunanistan Nüfus Bilgisi (2010) (İngilizce)

Yunanistan veya resmî adı ile Helen Cumhuriyeti (Yunanca: Ελληνική Δημοκρατία, Eliniki Dimokratia) (Ελλάδα, Elada, UFA: Ses bağlantısına git [e̞ˈlaða] ; tarihî olarak Ελλάς, Ellas UFA: [e̞ˈlas]) Balkanlar’ın güneyinde yer alan bir ülke. Avrupa Birliği ve Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü üyesi Yunanistan, Türkiye, Arnavutluk, Bulgaristan ve Makedonya Cumhuriyeti ile sınır paylaşmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıflaması sürecinde, 19. yüzyılın büyük emperyal devletlerinin de yardımıyla İstanbul'un idaresinden çıkarak kurulan 28 yeni devletten biridir.

Yunanistan adı antik İyonya'nın (bugünkü İzmir, Aydın, Manisa, Muğla bölgesi) Arapça ve Farsça söyleniş şeklinden gelir.[kaynak belirtilmeli]Orta Çağ'da Bizans İmparatorluğu ve sonra Osmanlı Devleti dönemlerinde Romalı anlamına gelen Rum adı kullanıldı. Bu isim bugün daha çok Kıbrıs'nın güneyi, İstanbul ve Ege'deki Yunan asıllı halkı ifade etmek için kullanılmakta, Yunanistan'da yaşayanlara sıkça yapılan bir hata ile Yunanlı denilmektedir. Bunun yerine hem bu milletten olan kişiyi ifade etmek hem de Yunanistan'a ait olduğunu belirtmek için Yunan sözcüğü kullanılır.[1]

Yunanistan, 1981'den beri Avrupa Birliği[2], 1952'den beri NATO, 1961'den beri OECD[3], 1995'den beri Batı Avrupa Birliği ve 2005'den beri Avrupa Uzay Ajansı[4] üyesidir. Atina ülkenin başkenti; Selânik, Patras, Kandiye, Volos, Yanya, Yenişehir, Kavala ve Vodina ülkenin diğer büyük şehirleridir.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Arapça'da Roma İmparatorluğu'nda veya Doğu Roma’da yaşayan Yunanlara Romalı, "Rumî” denirdi. Fakat daha sonra sözcük “Rum” halini almış ve bir süre sonra da Türkiye’de Anadolu’da yaşayan Yunanlar'a denilmiştir ve günümüzde de denilmektedir. Tarihte Hellen sıfatı, çeşitli etnik topluluklar için kullanılmıştır. Hellen sözcüğü ilk olarak Makedonya Kralı Büyük İskender’nin Pers'ler üzerine yaptığı Asya Seferi sonunda Hellen Uygarlığı'nın kurmasıyla başlamıştır. Bu sefer sonunda Anadolu, Mezopotamya, Mısır, İran ve Kuzey Hindistan topraklarını ele geçiren İskender, doğu ve batı(Yunan) kültürlerini sentezleyerek Hellen kültürünün oluşumunu sağlamıştır. Bu olaylar meydana gelirken Yunanlar, Hellen imparatorluğu içinde dağınık halde yaşıyorlardı. Yunanlar ticari ve kültürel ilişkiler içine girdikleri çeşitli halklarla bu dağınıklığı bozup, birlik oluşturmak istediler. Birliğin oluşmasında halkların lehçe farklarına rağmen Yunanca konuşmaları da önemli bir etken olmuştur.

Yunanlar, kendilerine ırk birliğini açığa vuran "Hellen" adını vermeden önce, başka ırktan olanları ve başka dil konuşanları "Barbares" (Barbarlar) olarak göstermişlerdir. Bu şekilde kendileriyle yabancılar arasında bir sınır çizip; kendi ırksal topluluklarını kurarak, Hellen sözcüğünün oluşumunu sağlamışlardır. “Grek” deyimine tarihsel açıdan bakıldığında Yunanlar'ın Akdeniz'de koloniler kurması bunda büyük etken olmuştur. O zamanlarda Yunan kolonilerinden biri de İtalya yarımadasındaki Kime’dir. Kime Eğriboz adasında yaşayan Halkisliler tarafından kurulmuştur fakat bu şehrin kurulmasında Eğriboz adasının karşı kıyılarındaki Gralar yardımcı olmuştur. Bunun sonucunda bu kavmin adı İtalya'da biraz değiştirilmek suretiyle "Graikus" (Graecus) şeklini almış, sonraları Latinler tarafından tüm Hellen kavmini gösteren kolektif bir sözcük olarak kullanılmıştır.

"İyonya", Yunanistan'daki Dor istilası karşısında Anadolu kıyılarına göç etmek zorunda kalan ve Batı Anadolu'da on iki büyük site kuran halkın kendilerine verdikleri isimdir. İyonlar bir süre bağımsız kaldıktan sonra Anadolu’nun halklarından olan Lidyalılar'a boyun eğmişleridir.Daha sonra doğudan gelen Pers işgallerine yenilen Lidya’nın Pers egemenliğine girmesiyle İyonlar'da Pers egemenliğine girmiştir. Daha sonra bu “İyon” adı giderek yayılmaya başladı. Tevrat'ta Yavan, Asur yazıtlarında Yavnai, Pers yazılı belgelerinde Yauna olarak gösterilmiştir. Buna göre; doğudan gelen ve önce Batı Anadolu'yu -dolayısıyla İyonya'yı- ele geçiren Persler, Ege'deki düşmanlarına "Yauna" adını vermişlerdir. Bu ad zamanla bugünkü Yunanistan halkını da içine alacak şekilde genelleşmiştir. Türkler de, yanlış da olsa bu adı kullanmışlardır ve günümüzde de kullanılmaktadır. Ayrıca Arapçada Roma İmparatorluğunda veya Doğu Roma’da yaşayan Yunanlar'a Roma'lı "Rumi” denirdi. Fakat daha sonra sözcük “Rum” halini almış ve bir süre sonra da Türkiye’de Anadolu’da yaşayan Yunanlar'a denilmiştir ve günümüzde de denilmektedir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan tarihi
Part of a map of the Mediterranean Sea and adjacent regions by William Faden, March 1785

Yunanistan Portalı
M.Ö. 550'lerde Eski Yunanistan
Büyük İskender'in ele geçirdiği topraklar

Yunanistan'ın ilk sakinlerine sıklıkla Pelasgi, yani "deniz halkı" denirdi. Yarımadanın bu sakinleri kuzeyden göçen işgâlcilerin etkisi ile güneye kaçtılar. Birbiri ardı sıra gelen işgallerle güney kıyılarına ve Ege Adaları'na yayıldılar. M.Ö. 3200 civarında bölgeye yeni gelenler birlikte zamanla Yunancaya dönüşen bir Hint-Avrupa dili getirdiler.

MÖ 1. binyılda kullanılan ve Homeros'un İlyada'da kullandığı eski Yunanca'nın, günümüzdeki Arnavutça'ya benzediği ve akraba olduğu şeklindeki dilbilimsel hipotez, Dorların göçleri kapsamında incelenen bir konudur.

Antik Yunanistan M.Ö. 2. yy.'da da Roma İmparatorluğu'nun hakimiyetine girerek ortadan kalktı. Roma İmparatorluğu'nun 4.yüzyılda bölünmesiyle de 1821'e kadar Doğu Roma ve Osmanlı İmparatorluklarının başkenti olan Konstantinopolis tarafından yönetildi. Antik kültürler ve politeist dinler bu dönemlerde yerini Ortadoğu kaynaklı dinler olan Ortodoks Hıristiyanlığa, 13.-14. yüzyıllardan sonra da Müslümanlığa bıraktı.

Günümüzdeki modern Yunanistan, 1821'de Osmanlı Devleti'nin İngiltere, Fransa ve Rusya karşısında aldığı yenilgiler sonucu, bu imparatorlukların koruma bölgesi olarak, İstanbul'un idaresinden koparılan Mora Yarımadası ve Atina'dan ibaret küçük bir bölgede 'Yunan Krallığı' adı altında kuruldu. İlk Yunan Kralı olarak da Bavyeralı aristokrat aileden gelen Otto isminde bir Alman atandı.

Daha sonraki yıllarda İngiliz ve Fransız yöneticiler, onlar açısından bu kabul edilemez durumu, Rumların doğuya olan benzerliğini, doğu düşmanlığına dönüştürmeyi başardılar.

Daha sonraki yıllarda İstanbul, savaş yenilgileri neticesinde, savaş galibi imparatorlukların baskılarıyla, Atina'ya şu bölgeleri vermeye mecbur kaldı:

1877-78 Rus - Osmanlı Savaşı sonucu verilen bölge: Tesalya, Orta Yunanistan

1912-13, Balkan Savaşları, verilen bölge: Epir, Makedonya (Selânik), Girit, K-b Ege (Midilli, Sisam) adaları

1918, 1. Dünya Savaşı yenilgisi, verilen bölge : Batı Trakya

1918'de galip devletler günümüzdeki Türkiye'nin batı yarısını Yunanistan, doğu yarısını Ermenistan Karadeniz kısmınıda Erzurum, Kars gibi bazı yerleşim yerleri olmak üzere Gürcistan ilan etmek istiyorlardı. Başkent İstanbul olacak, ismi tekrar Konstantinopolis'e dönecekti. Ancak plânları gerçekleşmedi.

1946'da, İtalya'nın 1912'de Osmanlı Devleti'nden almış olduğu 12 adanın, İngiltere'nin olmasıyla, bu adalar da Atina yönetimine geçtiğinde, Atina yönetimi 1821-1946 arasındaki 125 senede, hep savaş galibi emperyal devletlerin yanında yer alarak, İstanbul aleyhine, topraklarının yüzölçümünü yaklaşık 10 misline çıkarmayı başarmıştı.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Balkan Yarımadası üzerine kurulu olan Yunanistan, 35° - 41°′Kuzey / 19 - 22°′Doğu koordinatları arasında yer alır, doğuda Türkiye, kuzeyde Bulgaristan ve Makedonya Cumhuriyeti, kuzeybatıda ise Arnavutluk ile komşudur. Batısında İyon Denizi, güneyinde Akdeniz, doğusunda ise Ege Denizi ile çevrili olan Yunanistan, yaklaşık 3000 ada ve kayalığa sahiptir. Bu adalardan 227'sinde yerleşim olup, sadece 78'inde 100 kişiden fazla insan yaşamaktadır.

Yunanistan'ın 1935 kilometre uzunluğunda kara sınırı vardır;

Deniz sınırları ise adalar ile birlikte 15,021 kilometredir. Ege Denizi'nde kıyısı bulunan iki devlet olan Türkiye ve Yunanistan'ın karasuları 6 deniz milidir.Bu kara suları Türkiye ile Yunanistan arasında soruna neden olmaktadır.

İklim ve Bitki Örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan'da hâkim iklim büyük ölçüde Akdeniz iklimi'dir. Yazları sıcaklık ortalaması 26 °C - 28 °C 'dir. Kışlar çok sert geçmez, ancak yüksek kesimler kış boyunca kar alır. Yüzey şekilleri ise fazla yüksek olmayan dağlardan oluşan oldukça engebeli arazilerdir. Ülke'nin en yüksek noktası Eski Yunan Mitolojisi'nde tanrıların evi olduğu kabul edilen Olimpos Dağı'dır (2,917). Bunu 2,457 metre ile Parnassos Dağı izler. Ülkenin bu denli engebeli olmasının Yunan Mitolojisi'ndeki açıklaması ise tanrıların dünyayı yaratırken toprağı eleyip eleyip, Yunanistan'ın ise kalan tortulları fırlatıp savurması ile oluştuğu yönündedir. Yunanistan ayrıca 1. derece deprem kuşağı üstünde yer alır.

Alçak bölümler bitki örtüsü bakımından fakir olup, tek mevsimlik bitkiler yetişir. Ülkenin orta ve güney kısımlarında Akdeniz iklimi'nin karakteristik bitki örtüsü makiler egemendir. Dağlık bölgelerde ise ormanlar yer alır. Ormanlar ya da korular ülkenin yaklaşık %50'sini kaplar.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan'ın dil azınlıklarının çoğunlukta bulunduğu bölgeleri.
██ Arnavutça ██ Arvanitika Yellow star jew.svgLadino ██ Megleno-Rumence ██ Bulgarca ██ Makedonca ██ Türkçe ██ Ulahça

Yunanistan'ın 2001 yılı verilerine göre nüfusu 10,964,020'dir. İstatistiklerde Yunan nüfusunun giderek yaşlanmakta olduğu göze çarpmakla beraber ülke genelinde yaşa göre nüfus dağılımı söyledir;

Yaş dağılımı

  • 0 - 14 yaş = %15 (erkek 828,585; kadın 779,902)
  • 15 - 64 = %67 (erkek 3,580,079; kadın 3,574,788)
  • +65 = %18 (erkek 815,247; kadın 1,022,926)

Nüfusun büyüme oranı : %0.19

Yıllık doğum oranı: binde 9.72

Ölüm oranı: binde 10.15

Bebek ölüm oranı binde 5.53

Ortalama yaşam beklentisi'

  • kadınlarda 81.76 yıl
  • erkeklerde 76.59

Etnik gruplar

  •  %93 Yunan
  •  %5.5 Diğer

Dinî inançlar

Okuryazarlık:

Toplam nüfus içinde: %97.5

  • Erkeklerde: %98.6
  • Kadınlarda: %96.5

En büyük şehirler

Etnik Yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana maddeler: Yunanlar, Türkler, Arnavutlar, Arvanitler, ve Ulahlar (Ana'da çok fazla parametre}})

Halkın büyük çoğunluğunu etnik Yunanlar (9.555.000) oluşturur. Yunanlar büyük bir çoğunlukla Ortodoksdur. Nüfusun çoğunluğu Türkiye 'den 1924 ve 1955 mübadeleleri neticesinde göçen Rum nüfustan oluşur. 1924 öncesi Yunan Krallığı'nın nüfusu 2 milyonun altındaydı ve bu nüfusun çoğunluğunu Yunanlaşmış Arnavutlar yani Arvanitler oluşturuyordu. Buna 1,5 milyon civarında Anadolu Rum'u eklendi. Anadolu'dan göçen Rumlar daha çok Batı Trakya ve Tesalya'ya yerleştiler ve yüksek çocuk sayısı ve nüfus artışıyla eski Arvanit/Yunan nüfusunu geride bıraktılar.

Başlıca azınlıkları Makedonlar (250.000), Tosk Arnavutları (222.000), Ulahlar (209.000), Pontuslu Rumlar (202.000), Arvanitika Arnavutları (152.000)'ndan ve Müslüman azınlıkları Türkler (150.000), Pomaklar ( 50,000), Saidî Araplar (30.000), Farslar (10.000), Afrikalılar (6.100)'dan oluşturulmaktadır.[5]

Ayrıca Karaman'da yaşayan ortodokslarda mübadele sırasında Yunanistandaki Müslüman Türklerle Mübadele sırasında değiştirmiştir. 1923 Lozan Antlaşmasına ekli protokol hükümlerince Türkiye'de yaşayan yaklaşık 193.000 Karamanlı, Rum sayılarak zorunlu nüfus değişimine tabi tutulmuşlardır

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan’da en çok konuşulan dil, resmî olan Yunancadır. Yunanca, çeşitli ağızlarıyla konuşulur. Bunun yanında, ülkede Türkçe, Arnavutça, Ladino, Megleno-Rumence, Bulgarca, Makedonca, Ulahça da ülkede konuşulan dillerdendir.

Yunanca[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Yunanca

Yunanistan'daki tek resmî dil Yunanca'dır. Çağdaş Yunanca, Halk Yunancası ya da Yunanca söylenişiyle Demotiki (Yun. δημοτική "Đimotiki" okunur) 1976'dan beri Yunanistan'ın ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin resmî dilidir. Yunanca (Ελληνικά - Elinika) 3000 yıllık bir geçmişe sahiptir. Hint-Avrupa dil ailesine aittir. Antik Yunanca Klâsik Yunan uygarlığının dili olarak kullanılmıştır. Modern Yunanca Antik Yunanca'dan oldukça farklı olmakla beraber köken olarak ona dayanır. Yunanca, Yunan Alfabesi kullanılarak yazılır.Türkçe'de batı trakya bölgesinde azınlık dili olarak konuşulmaktadır.

Yunanistan'ın kurulmasıyla devletin resmî dili Kathareuousa ilan edildi. Okullar ve resmî dairelerde sadece bu diyalekt kullanıldı; ancak halk bu diyalekte yabancı olduğundan evlerde ve sokaklarda Halk Yunancası (Demotiki) konuşulmaya devam edildi.

Demotiki'de birtakım bozulmalar olunca 1964'de okullarda Demotiki'nin de okutulmasına izin verildi.

Bu çift dillilik 1976 yılına kadar devam etti. 1976'da Yunanistan’da çıkan bir kanun ile Kathareuousa devletin resmi dili olmaktan çıkartıldı ve Demotiki resmi dil hâline getirildi böylece okul, resmî daire ve evlerde konuşulan dilin aynı olması sağlandı.

Yunanlar'ın uzun yıllar farklı milletlerin hâkimiyeti altında kalmaları ya da başka milletleri yönetmesinden dolayı, dilleri bu kültürlerle büyük ölçüde etkileşime girmiştir. Yunanca birçok kelime alıp verdiği gibi, etkileşimlerden yeni lehçeler bile doğmuştur, bunlardan başlıcaları;

  • Demotiki (Δημοτική)
  • Kathareuousa (Καθαρεύουσα)
  • Tsakonika (Τσακωνικά)
  • Pontus (Ποντιακά)
  • Kapadokya (Καππαδοκικά)
  • Güney İtalya (Κατωιταλικά)
  • Yevanika

İdari Birimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Coğrafi Bölgeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan Periferileri.
Numara Coğrafi bölge Başkent Yüzölçümü Nüfus
1 Attika Atina 3.808 km² 3.841.408
2 Orta Yunanistan Lamia 15.549 km² 614.614
3 Orta Makedonya Selanik 18.811 km² 1.931.870
4 Girit Kandiye 8.336 km² 623.666
5 Doğu Makedonya ve Trakya Gümülcine 14.157 km² 623.248
6 Epir Yanya 9.203 km² 358.698
7 İyonya Adaları Korfu 2.307 km² 220.097
8 Kuzey Ege Midilli 3.836 km² 208.151
9 Mora Trablus 15.490 km² 650.310
10 Güney Ege Hermoupolis 5.286 km² 320.001
11 Tesalya Yenişehir 14.037 km² 760.714
12 Batı Yunanistan Patras 11.350 km² 753.267
13 Batı Makedonya Kozani 9.451 km² 303.857
- Aynoroz (Özerk) Karyes 390 km² 2.250

Nomos[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanistan'ın illeri (Nomos)

Yunanistan 54 ilden oluşur:

1. Atina
2. Eğriboz
3. Evrytania
4. Fokida
5. Phthiotis
6. Boeotia
7. Halkidiki
8. İmathia
9. Kilkis
10. Pella
11. Pieria
12. Serez
13. Selanik
14. Hanya
15. Kandiye
16. Lassithi
17. Retimnon

18. Drama
19. Evros
20. Kavala
21. Rodopi
22. İskeçe
23. Arta
24. Yanya
25. Preveze
26. Thesprotia
27. Korfu
28. Kefalonya
29. Lefkada
30. Zakintos
31. Sakız
32. Midilli
33. Sisam
34. Arkadya

35. Argolis
36. Korint
37. Lakonia
38. Messinia
39. Kiklad Adaları
40. Oniki Adalar
41. Karditsa
42. Larissa
43. Magnissia
44. Trikala
45. Achaea
46. Aetolia-Acarnania
47. Elis
48. Florina
49. Grevena
50. Kastoria
51. Kozani

Attika bölgesi

(a) Aynoroz (özerk bölgedir)

1. Atina
2. Doğu Attika
3. Pire
4. Batı Attika

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Resimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Yunanistan ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisözlük'te Yunanistan ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

Vikisöz'de Yunanistan ile ilgili alıntılar bulunmaktadır.

Vikihaber'de Yunanistan ile ilgili haberler bulunmaktadır.