Asya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Asya
Asia (orthographic projection).svg
Alan 44,579,000 km² (17,212,000 sq mi)
Nüfus 3,879,000,000
Yoğunluk 89/km² (226/sq mi)
Ülkeler 47
Zaman Dilimi UTC+2 (Türkiye)
UTC+12 (Rusya)
Uydu görüntüsü

Asya, Avrupanın doğusunda, Büyük Okyanus'un batısında, Okyanusya'nın kuzeyinde ve Arktik Okyanus'un güneyinde bulunan kıta. Tarihçi Heredot tarafından bu grekçe terim ilk kez bugünkü Salihli Ovası, sonraları da Gediz Havzası'nı nitelemek için kullanılmıştır. Sardes'in zenginliklerini anlatırken bu kenti asya'nın başkenti olarak betimlemiştir. Zamanla asya terimi önce Anadolu yarımadası sonraları ise Çin'e ve Moğolistan'a kadar (Marko Polo'nun keşifleriyle) olan toprakların tamamı için kullanıldı.

Eski Dünya kara kütlesinin bir parçası olan Asya 44 391 163 km²'lik yüz ölçümü ile dünyanın en büyük kıtasıdır. Aynı zamanda 1 010 m'lik ortalama yükseltisiyle de dünyanın en yüksek kıtasıdır. Asya bu yükseltisini; dünyanın en yüksek zirvelerini bünyesinde barındıran Himalaya Dağları'na borçludur.

Asya, kuzey-güney doğrultusunda 8 490 km genişliğindedir. Kıtanın en kuzeyinde, Rusya'da Çelyuskin Burnu (77° 42' 55" K paraleli) yer alırken, en güneyinde, Malakka Yarımadasındaki Buru Burnu (1° 14' 17" K paraleli) bulunur. Adaları esas aldığımız taktirde, Severneya Zemlya adası (81° 16' 23" K paraleli) ile Endonezya'ya bağlı Rudi Adaları (11° 00' 19" G paraleli) arasında 10 245 km'dir.

Kıta doğu batı doğrultusunda; Türkiye'nin anakaraya bağlı en batı ucu olan Çanakkale'nin Ayvacık ilçesi (26° 24' 17" D meridyeni) ile Çukçi Yarımadasında Dejnev Burnu (169° 40' 17" D meridyeni) arasında 8 200 km'dir.

Kıtanın özel konumu ise; Asya, kuzeyden Kuzey Buz Denizi ile sınırlıdır. Kuzey doğuda, Amerika'dan sığ bir deniz olan 100 km genişliğindeki Bering Boğazı vasıtası ile ayrılmaktadır.

Kıta doğuda Büyük Okyanus ile sınırlanır. Ancak kıyı açıklarında okyanus tabanından yükselen kuzey-güney doğrultulu dağların su üzerine çıkan kısımlarını oluşturan ada ve takım ada girlandları yer almaktadır. Burada; Aleut, Japon, Bonin ve Marian derin deniz çukurluklarından geçen ve "Andezit Hattı" adı verilen bir çizginin batısındaki bölge ile orada yer alan ada ve takım ada girlantları Asya anakarasına aittir.

Kıtanın güneydoğu sınırı biraz karışık olmakla birlikte Sunda Adaları ile Arafura Denizi arasından geçen hat sınır olarak kabul edile bilir. Kıtayı güneyden Hint Okyanusu sınırlandırmaktadır.

Asya'nın, Avrupa'nın doğusu ile iç içe girdiği batı sınırı ise oldukça tartışmalı bir meseledir. Mesela Anadolu Asya kabul edilmesine rağmen Avrupa'nın güneydoğusuna daha çok benzemektedir ve Doğu Avrupa Ovası da Asya'nın kuzeydoğusuyla benzerlik gösterir. Bu konuda birçok araştırıcı farklı görüşler ileri sürse de, en doğru kabul edilen sınır; Ural Dağları, Ural Nehri, Maniç Oluğu, Karadeniz, Boğazlar, Ege Denizi, Akdeniz, Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz üzerinden çekilecek bir hattır. Bu hattın doğusunda kalan Anadolu ve Kafkaslar Asya'dan sayılırken Trakya Avrupa'ya dahil edilmektedir.

Dünya üzerinde bulunan çeşitli en büyükler Asya'da toplanmıştır. Asya; kıtaların en genişi (44 391 163 km²) ve ortalama yükseltisi en fazla olanı ( 1 010 m)'dır. Ayrıca dünyanın en yüksek tepesi (Everest tepesi, 8 848 m), en büyük gölü (Hazar Gölü veya Denizi), en derin gölü (Baykal Gölü), dünyanın deniz seviyesinden en alçak yeri (Lut Gölü, göl yüzeyi -392 m), ve dünyanın en alçak havzası (Turfan Havzası -154 m) Asya kıtasında bulunmaktadır.

Asya; 3.5 milyarı aşan nüfusu ile dünyanın en kalabalık kıtasıdır. Dünyanın en kalabalık ülkesi olan Çin (1 284 303 705 kişi, 2002 tahmini) bu kıtada yer almaktadır. Asya dinlerinin de doğduğu kıtadır. Semavi dinler arasında İslamiyet, Hıristiyanlık ve Musevilik dinlerinin her üçü de Ortadoğu'da ortaya çıkmıştır. Yine geniş kitlelere hitap eden Budizm ve Hinduizm de Asya menşeli dinlerdir. Asya aynı zamanda medeniyetler beşiğidir. Türk, Fars, Arap, Çin ve Hint medeniyetleri bu kıtada binlerce yıldır varlıklarını devam ettirmektedirler. Kıtada 100'ün üzerinde dil konuşulmaktadır. Kıtanın doğusunda sarı, güney kısmındaki adalarda siyah geri kalan kısımlarında ise beyaz ırktan insanlar yaşamaktadırlar.

Ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

asya ülkeleri renkli gösterilmiştir
BM'e göre Asya ██ Kuzey Asya ██ Orta Asya ██ Batı Asya ██ Güney Asya ██ Doğu Asya ██ Güneydoğu Asya ██ Doğu Avrupa
Orta Asya (turuncu bölge)
"Güney Asya"'nın bazı tanımları. ██ Güney Asya'nın genel tanımı ██ Bazen "Güney Asya" kapsamına giren ülkeler ██ BM'in "Güney Asya" tanımında bulunan ek ülkeler
Bugünkü Orta Doğu'nun siyasi ve ulaşım haritası
Ülke ve Bayrağı Yüzölçümü
(km²)
Nüfus Irk Nüfus Yoğunluğu
(km²)
Başkent
Orta Asya ve Güney Asya:
Türkmenistan Türkmenistan 488,100 4,603,244
(Temmuz 2001)
Türk 9.4 Aşkabat
Kazakistan Kazakistan[1] 2,717,300 15,233,244
(Temmuz 2006)
Türk 5.6 Astana
Özbekistan Özbekistan 447,400 28,307,134
(Temmuz 2006)
Türk 61.0 Taşkent
Kırgızistan Kırgızistan 198,500 5,213,898
(Temmuz 2006)
Türk 26.2 Bişkek
Tacikistan Tacikistan 143,100 6,578,681
(Temmuz 2001)
Fars 45.9 Duşanbe
İran İran 1,648,000 69,688,433
(Temmuz 2006)
Fars 41.6 Tahran
Afganistan Afganistan 647,500 31,056,997
(Temmuz 2006)
Afgan 46.4 Kabil
Pakistan Pakistan 803,940 158,616,639
(Temmuz 2009)
Pakistanlı 179.8 İslamabad
Hindistan Hindistan 3,287,590 1,095,351,995
(Temmuz 2006)
Hint 333,1 Yeni Delhi
Nepal Nepal 140,800 25,284,463
(Temmuz 2001)
Nepal 179,5 Katmandu
Sri Lanka Sri Lanka 65,610 19,408,635
(Temmuz 2001)
Sinha 80.2 Sri Jayawardenapura-Kotte
Maldivler Maldivler 300 359,008
(Temmuz 2006)
Maldivli 1196.6 Male
Bhutan Bhutan 47,000 2,279,723
(Temmuz 2006)
Butan 48.5 Thimphu
Bangladeş Bangladeş 144,000 147,365,352
(Temmuz 2006)
Bengal 1023.3 Dakka
Orta Doğu:
Irak Irak 437,072 29,783,383
(Temmuz 2006)
Arap 61.2 Bağdat
Suriye Suriye 185,180 19,881,361
(Temmuz 2006)
Arap 101.9 Şam
Lübnan Lübnan 10,400 3,874,050
(Temmuz 2006)
Arap 372.5 Beyrut
Filistin Devleti Filistin 6,220 4,260,636
(Temmuz 2010)
Arap 713 Kudüs
Ürdün Ürdün 92,300 5,153,378
(Temmuz 2001)
Arap 55.8 Amman
Suudi Arabistan Suudi Arabistan 1,960,582 30,757,092
(Temmuz 2009)
Arap 11.6 Riyad
Umman Umman 212,460 2,622,198
(Temmuz 2001)
Arap 12.3 Muskat
Yemen Yemen 527,970 18,078,035
(Temmuz 2001)
Arap 34.2 San'a
Katar Katar 11,437 885,359
(Temmuz 2006)
Arap 77.4 Doha
Kuveyt Kuveyt 17,820 2,418,393
(Temmuz 2006)
Arap 135.7 Kuveyt (şehir)
Bahreyn Bahreyn 665 698,585
(Temmuz 2006)
Arap 1050.5 Manama
Birleşik Arap Emirlikleri BAE 82,880 2,602,713
(Temmuz 2006)
Arap 31.4 Abu Dhabi
Doğu Asya:
Japonya Japonya 377,835 127,463,611
(Temmuz 2006)
Japon 337.3 Tokyo
Moğolistan Moğolistan 1,565,000 2,654,999
(Temmuz 2001)
Moğol 1.6 Ulanbatur
Çin Halk Cumhuriyeti Çin Halk Cumhuriyeti 9,596,960 1,313,973,713
(Temmuz 2006)
Çinli 136.9 Pekin
Kuzey Kore Kuzey Kore 120,540 23,113,019
(Temmuz 2006)
Koreli 191.7 Pyongyang
Güney Kore Güney Kore 98,480 48,846,823
(Temmuz 2006)
Koreli 496.0 Seul
Güney Doğu Asya:
Myanmar Myanmar 678,500 47,382,633
(Temmuz 2006)
Myanmar 69.8 Yangon
Tayland Tayland 514,000 61,797,751
(Temmuz 2001)
Taylandlı 120.2 Bangkok
Kamboçya Kamboçya 181,040 13,881,427
(Temmuz 2006)
Kamboç 76.6 Phnom Penh
Laos Laos 236,800 6,368,481
(Temmuz 2006)
Laoslu 26.8 Vientiane
Vietnam Vietnam 329,560 79,939,014
(Temmuz 2001)
Vietnamlı 242.5 Hanoi
Malezya Malezya 329,750 29,385,858
(Temmuz 2006)
Malezyalı 73.6 Kuala Lumpur
Endonezya Endonezya 1,919,440 245,452,739
(Temmuz 2006)
Endonez 127.8 Jakarta
Singapur Singapur 647 6,300,419
(Temmuz 2001)
Singapurlu 6646.7 Singapur
Brunei Brunei 5,770 379,444
(Temmuz 2006)
Bruneili 65.7 Bandar Seri Begawan
Filipinler Filipinler 300,000 89,468,677
(Temmuz 2006)
Filipinli 298.2 Manila
Doğu Timor Doğu Timor[2] 14,609 950,000
(Temmuz 2006)
Timor 65.0 Dili
Kuzey Asya ve Batı Asya:
Rusya Rusya[3] 17,075,200 142,893,540
(Temmuz 2006)
Rus 8.3 Moskova
Gürcistan Gürcistan[4] 69,700 4,661,473
(Temmuz 2006)
Gürcü 66.8 Tiflis
Azerbaycan Azerbaycan[5] 86,600 7,961,619
(Temmuz 2006)
Türk 91.9 Bakü
Türkiye Türkiye[6] 780,500 75,427,317
(Nisan 2012)
Türk 91.9 Ankara
Kıbrıs Cumhuriyeti Kıbrıs Cumhuriyeti 6.000 760.000
(Temmuz 2006)
Yunan 77.2 Lefkoşa
Ermenistan Ermenistan 29,800 5,067,401
(Temmuz 2006)
Ermeni 83.0 Erivan
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 3.355 265.1001
(Temmuz 2006)
Türk 79 Lefkoşa
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Dağlık Karabağ Cumhuriyeti 11.458 141.400
(2010)
Ermeni Hankendi
Güney Osetya Güney Osetya 3.900 72.000
(2007)
Oset 18 Şinval
Abhazya Abhazya 8.432 216.000
(2003)
Abhaz 72.5 Sohum

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin Ticaret Bakanlığı'ndan bir yetkili kısa süre önce düzenlenen basın toplantısında, 2008 yılında Çin ile Asya ülkeleri arasındaki ekonomik gelişme hakkında bilgi verdi. Söz konusu yetkili şunları söyledi:

"2008 yılının başlarından itibaren dünyanın ekonomik gelişmesinde olumsuz unsurlar sürekli arttı. Asya ekonomisi de tarihte eşi görülmemiş sorunlarla karşı karşıya bulunuyor.

2008 yılının başlarında buğday fiyatları yüzde 140, pirinç fiyatları da yüzde 80 arttı Petrolün varil fiyatı 150 Amerikan dolarına yaklaştı. Bu unsurların etkisiyle Asya ülkelerinde enflasyon oranı, gelişmiş ülkelerinkinin 2-3 katına çıktı. Asya Kalkınma Bankası'nın tahminlere göre, 2008 yılında Asya ülkelerinin ortalama enflasyon oranı yüzde 7.8 oldu. Bu oran son 10 yılda en yüksek seviyeye ulaştı. Enflasyon, bölgenin ekonomik istikrarına zarar vermenin yanı sıra bazı ülkelerde siyasi çalkantıya yol açtı. Çin, Vietnam ve Hindistan borsalarında büyük dalgalanmalar yaşandı. Çin ve Japonya'nın da aralarında bulunduğu az sayıda ülkenin dışında diğer Asya ülkelerinin parasının Amerikan doları karşısındaki değeri önemli ölçüde düştü. Hindistan, Kore Cumhuriyeti ve Vietnam'da ticaret açığı arttı.

Bunlara rağmen, Asya'nın genel ekonomik durumu halen iyi. Ülkeler etkili önlemler aldı. Asya ekonomisi genel olarak büyümeyi koruyacak. Dünya Para Fonu'nun tahminlerine göre, 2008 yılında Asya'nın ekonomik büyüme hızı yüzde 6.2 oldu.

İklim ve Bitki Örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Her türlü iklimin görüldüğü Asya kıtasını dört iklim kuşağına ayırmak en uygun yoldur. Bunlar; Kuzey ve Kuzeydoğu Asya, Orta Asya, Güney ve Güneydoğu Asya ile Akdeniz ve Ekvator bölgesidir. Kıtanın kuzeyinde bulunan Kuzey Buz Denizi ve Kuzey Kutbu, bölgenin iklimini tamamen etkiler. Deniz, senenin birkaç haftası haricinde don halindedir. Irmaklar ancak yazın iki üç ay akabilir. Kalan zamanlarda don halindedir.

Kuzeyi teşkil eden Sibirya bölgesinde sıcaklık kışın -50 dereceye kadar düşmekte, yazın ise, en sıcak mevsimde ancak 15 dereceye çıkabilmektedir. Kuzey kuşaktan hemen sonra gelen Orta Asya sert bir kara iklimine sahiptir. Tibet Yaylasının Himalaya ve diğer dağ silsilelerinin bulunduğu bölgede sıcaklık farkları çok yüksektir. Kara ikliminin bir başka özelliği olan yağışların az olması da haliyle mevcuttur. Güney ve Güneydoğu Asya bol yağışlı ılıman Muson iklimine sahiptir.

Yağışlar mevsimlere göre değişiklik arz etmekte olup, yağışlarda en büyük tesir, yazın denizden karaya esen muson rüzgarlarıdır. Kışın tam aksi istikamette, yani karadan denize doğru esen muson rüzgarları, Hindistan' dan çıkıp denizi aşarak, Japonya' nın üzerinden geçerken, Japon adalarına bol yağmur yağmasına sebep olurlar.

Ön Asya' da Akdeniz kıyılarında bulunan bölgelerde, ılıman Akdeniz iklimi hüküm sürer. Yaz mevsiminde çok sıcak olan bu bölge kış aylarında ılıman ve bol yağışlı olur. Ekvator bölgesindeki adalarda ise, bütün sene boyunca ortalama sıcaklığı 27°C olan ekvator iklimi hakimdir. Asya kıtasının en sıcak bölgesi Arabistan ve Irak bölgesidir. Bağdat' ta yazın sıcaklık gölgede 50 dereceye kadar çıkar.

Her yönde olduğu gibi yağışlarda da büyük farklılıklar göze çarpar. Yağış ortalaması kuzeybatıdaki çöllerde sıfırdır. Cava, Sumatra, Borneo adaları ile Birmanya' nın bulunduğu güneydoğuda yağış ortalaması 3000 milimetreyi geçer. Akdeniz kıyıları genellikle kış aylarında bol yağış alır. Hindistan ve Birmanya' da yaz mevsimi boyunca devam eden yağışların arkasından sık sık kış kuraklığı gelir.

Kurak mevsimin uzun olduğu bölgelerde mahsul yılda ancak bir defa ekilir. Yağışlar olmadığı zaman ekim yapılamadığından mahsul seneye kalmaktadır. Bu sebepten Hindistan ve Çin' de yağışların yetersiz olmasından dolayı zaman zaman büyük kıtlıklar olmuştur. Kurak mevsimin uzun olmadığı bölgelerde bir yılda iki defa mahsul alınabilir.

Bitki örtüsü, tabii olarak iklime bağlı olduğu içindir ki, Asya kıtasının bitki örtüsü de iklimi ile çeşitlilik arz eder. Kuzey Buz Denizi yakınlarında, buz ve soğuktan dolayı sadece buzlar eridiği zaman ortaya çıkan yosun ve bir iki çeşit bitkiden müteşekkil bir bitki örtüsü mevcuttur. Hiç ağaç bulunmayan bu ovalık bölgede bulunan bu tip bitki örtüsüne "tundra" adı verilir. Tundra bölgesinin güneyinde Tayga denilen bölge yer alır. Meşe, çam, ladin vs. ağaçlarından meydana gelen bu balta girmemiş ormanlık bölge, kıtayı doğudan batıya bir yeşil kuşak gibi aşar. Bu Tayga bölgesinin güneyinde Orta Asya' nın tipik karakteri olan bozkırlar ve çöller şeridi uzanır. Bu şeridin güney sınırı olan Orta Asya dağ silsilelerinin akabinde bulunan Muson bölgesinde yaprak döken ağaçlar bol bulunur. Bu daha ziyade kıyı bölgeleridir.

Fauna Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Buz Denizi kıyılarında ayıbalığı, fokbalığı, deniz ayısı, kutup ayıları ve bazı deniz kuşları bol miktarda bulunur. Sibirya ormanlarında ren geyiği, boz ayı, kurt, tilki, vaşak, kutup geyiği, sincap gibi orman hayvanlarına çok sayıda rastlanır. Bozkırlarında ceylan, karaca, at, deve, tarla faresi, dağ sıçanı, bıldırcın, bağırtlak, kırlangıç, çavuşkuşu gibi hayvanlar yaşar. Orta Asya çöllerinde ise kertenkele, yaban eşeği ve çöl geyiği gibi hayvanlar yaşamaktadır.

Hindistan ve Çin, hayvan çeşidinin bol olduğu yerlerdir. Fakat ne yazık ki, bilgisizce ve usulüne uygun olmadan yapılan avlanmalar, çoğu hayvanın neslini tüketmiş, çoğunun ise tükenmeye yüz tutmasına sebep olmuştur. Kaplan ve panda, nesli azalan hayvan türlerinin başında gelmektedir. Çakal, misk kedisi ve firavun faresi, yaygın haldedir. Hindistan' da maymun, geyik, karaca, Hint gergedanı, Hindistan filleri, kartal, tavuskuşu, papağan, sülün, yalı çapkını, turna, balıkçıl, timsah, kobra yılanı ve komodo ejderi başta gelen hayvan türlerindendir. Tropikal bölgelerde maymun çeşitleri boldur. Arabistan'da ceylan sürüleri meşhurdur. Arap atı, bu bölgeye mahsus dünyanın en iyi cins atıdır ve kıymetlidir.

Madenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Maden bakımından oldukça zengin olan Asya kıtasında dünyada nadir bulunan uranyumdan, en bol bulunan kömüre kadar bütün madenler çıkarılmaktadır. Arabistan Yarımadasında, Sibirya'da ve Tibet Yaylasında petrol; Sibirya'da elmas, demir, petrol, kurşun; doğuda, altın, demir, mangan; Hindistan'da alüminyum, mika, mangan, demir; Pakistan ve Afganistan'da krom en önemli madenlerdendir.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

http://www.cografya.gen.tr/egitim/kitalar/asya.htm

  1. ^ Kazakistan topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
  2. ^ Doğu Timor 20 Mayıs 2002'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
  3. ^ Rusya topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
  4. ^ Gürcistan topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
  5. ^ Azerbaycan topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.
  6. ^ Türkiye topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır (3%).