Asya

Başlığın diğer anlamları için Asya (anlam ayrım) sayfasına bakınız.

Asya
Alan	44,579,000 km² (17,212,000 sq mi)
Nüfus	3,879,000,000
Yoğunluk	89/km² (226/sq mi)
Ülkeler	47
Zaman Dilimi	UTC+2 (Türkiye) UTC+12 (Rusya)

Uydu görüntüsü

Asya, Avrupanın doğusunda, Büyük Okyanus'un batısında, Okyanusya'nın kuzeyinde ve Arktik Okyanus'un güneyinde bulunan kıta. Tarihçi Heredot tarafından bu grekçe terim ilk kez bugünkü Salihli Ovası, sonraları da Gediz Havzası'nı nitelemek için kullanılmıştır. Sardes'in zenginliklerini anlatırken bu kenti asya'nın başkenti olarak betimlemiştir. Zamanla asya terimi önce Anadolu yarımadası sonraları ise Çin'e ve Moğolistan'a kadar (Marko Polo'nun keşifleriyle) olan toprakların tamamı için kullanıldı.

Eski Dünya kara kütlesinin bir parçası olan Asya 44 391 163 km²'lik yüz ölçümü ile dünyanın en büyük kıtasıdır. Aynı zamanda 1 010 m'lik ortalama yükseltisiyle de dünyanın en yüksek kıtasıdır. Asya bu yükseltisini; dünyanın en yüksek zirvelerini bünyesinde barındıran Himalaya Dağları'na borçludur.

Asya, kuzey-güney doğrultusunda 8 490 km genişliğindedir. Kıtanın en kuzeyinde, Rusya'da Çelyuskin Burnu (77° 42' 55" K paraleli) yer alırken, en güneyinde, Malakka Yarımadasındaki Buru Burnu (1° 14' 17" K paraleli) bulunur. Adaları esas aldığımız taktirde, Severneya Zemlya adası (81° 16' 23" K paraleli) ile Endonezya'ya bağlı Rudi Adaları (11° 00' 19" G paraleli) arasında 10 245 km'dir.

Kıta doğu batı doğrultusunda; Türkiye'nin anakaraya bağlı en batı ucu olan Çanakkale'nin Ayvacık ilçesi (26° 24' 17" D meridyeni) ile Çukçi Yarımadasında Dejnev Burnu (169° 40' 17" D meridyeni) arasında 8 200 km'dir.

Kıtanın özel konumu ise; Asya, kuzeyden Kuzey Buz Denizi ile sınırlıdır. Kuzey doğuda, Amerika'dan sığ bir deniz olan 100 km genişliğindeki Bering Boğazı vasıtası ile ayrılmaktadır.

Kıta doğuda Büyük Okyanus ile sınırlanır. Ancak kıyı açıklarında okyanus tabanından yükselen kuzey-güney doğrultulu dağların su üzerine çıkan kısımlarını oluşturan ada ve takım ada girlandları yer almaktadır. Burada; Aleut, Japon, Bonin ve Marian derin deniz çukurluklarından geçen ve "Andezit Hattı" adı verilen bir çizginin batısındaki bölge ile orada yer alan ada ve takım ada girlantları Asya anakarasına aittir.

Kıtanın güneydoğu sınırı biraz karışık olmakla birlikte Sunda Adaları ile Arafura Denizi arasından geçen hat sınır olarak kabul edile bilir. Kıtayı güneyden Hint Okyanusu sınırlandırmaktadır.

Asya'nın batı sınırı ise oldukça tartışmalı bir meseledir. Bu konuda birçok araştırıcı farklı görüşler ileri sürse de, en doğru kabul edilen sınır; Ural Dağları, Ural Nehri, Maniç Oluğu, Karadeniz, Boğazlar, Ege Denizi, Akdeniz, Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz üzerinden çekilecek bir hattır. Bu hattın doğusunda kalan Anadolu ve Kafkaslar Asya'dan sayılırken Trakya Avrupa'ya dahil edilmektedir.

Dünya üzerinde bulunan çeşitli en büyükler Asya'da toplanmıştır. Asya; kıtaların en genişi (44 391 163 km²) ve ortalama yükseltisi en fazla olanı ( 1 010 m)'dır. Ayrıca dünyanın en yüksek tepesi (Everest tepesi, 8 848 m), en büyük gölü (Hazar Gölü veya Denizi), en derin gölü (Baykal Gölü), dünyanın deniz seviyesinden en alçak yeri (Lut Gölü, göl yüzeyi -392 m), ve dünyanın en alçak havzası (Turfan Havzası -154 m) Asya kıtasında bulunmaktadır.

Asya; 3.5 milyarı aşan nüfusu ile dünyanın en kalabalık kıtasıdır. Dünyanın en kalabalık ülkesi olan Çin (1 284 303 705 kişi, 2002 tahmini) bu kıtada yer almaktadır. Asya dinlerinin de doğduğu kıtadır. Semavi dinler arasında İslamiyet, Hıristiyanlık ve Musevilik dinlerinin her üçü de Ortadoğu'da ortaya çıkmıştır. Yine geniş kitlelere hitap eden Budizm ve Hinduizm de Asya menşeli dinlerdir. Asya aynı zamanda medeniyetler beşiğidir. Türk, Fars, Arap, Çin ve Hint medeniyetleri bu kıtada binlerce yıldır varlıklarını devam ettirmektedirler. Kıtada 100'ün üzerinde dil konuşulmaktadır. Kıtanın doğusunda sarı, güney kısmındaki adalarda siyah geri kalan kısımlarında ise beyaz ırktan insanlar yaşamaktadırlar.

Ülkeler

asya ülkeleri renkli gösterilmiştir

BM'e göre Asya ██ Kuzey Asya ██ Orta Asya ██ Batı Asya ██ Güney Asya ██ Doğu Asya ██ Güneydoğu Asya ██ Doğu Avrupa

Orta Asya (turuncu bölge)

"Güney Asya"'nın bazı tanımları. ██ Güney Asya'nın genel tanımı ██ Bazen "Güney Asya" kapsamına giren ülkeler ██ BM'in "Güney Asya" tanımında bulunan ek ülkeler

Bugünkü Orta Doğu'nun siyasi ve ulaşım haritası

Dosya:Dosya:Exquisite-opera.png

Orta Doğu ülkelerinin fiziki haritası

Dosya:Dosya:Exquisite-opera.png

Anadolu

Ülke ve Bayrağı	Yüzölçümü (km²)	Nüfus	Irk	Nüfus Yoğunluğu (km²)	Başkent
Orta Asya ve Güney Asya:
Türkmenistan	488,100	4,603,244 (Temmuz 2001)	Türk	9.4	Aşkabat
Kazakistan	2,717,300	15,233,244 (Temmuz 2006)	Türk	5.6	Astana
Özbekistan	447,400	28,307,134 (Temmuz 2006)	Türk	61.0	Taşkent
Kırgızistan	198,500	5,213,898 (Temmuz 2006)	Türk	26.2	Bişkek
Tacikistan	143,100	6,578,681 (Temmuz 2001)	Fars	45.9	Duşanbe
İran	1,648,000	69,688,433 (Temmuz 2006)	Fars	41.6	Tahran
Afganistan	647,500	31,056,997 (Temmuz 2006)	Afgan	46.4	Kabil
Pakistan	803,940	158,616,639 (Temmuz 2009)	Pakistanlı	179.8	İslamabad
Hindistan	3,287,590	1,095,351,995 (Temmuz 2006)	Hint	333,1	Yeni Delhi
Nepal	140,800	25,284,463 (Temmuz 2001)	Nepal	179,5	Katmandu
Sri Lanka	65,610	19,408,635 (Temmuz 2001)	Sinha	80.2	Sri Jayawardenapura-Kotte
Maldivler	300	359,008 (Temmuz 2006)	Maldivli	1196.6	Male
Bhutan	47,000	2,279,723 (Temmuz 2006)	Butan	48.5	Thimphu
Bangladeş	144,000	147,365,352 (Temmuz 2006)	Bengal	1023.3	Dakka
Orta Doğu:
Irak	437,072	29,783,383 (Temmuz 2006)	Arap	61.2	Bağdat
Suriye	185,180	19,881,361 (Temmuz 2006)	Arap	101.9	Şam
Lübnan	10,400	3,874,050 (Temmuz 2006)	Arap	372.5	Beyrut
Ürdün	92,300	5,153,378 (Temmuz 2001)	Arap	55.8	Amman
Suudi Arabistan	1,960,582	30,757,092 (Temmuz 2009)	Arap	11.6	Riyad
Umman	212,460	2,622,198 (Temmuz 2001)	Arap	12.3	Muskat
Yemen	527,970	18,078,035 (Temmuz 2001)	Arap	34.2	San'a
Katar	11,437	885,359 (Temmuz 2006)	Arap	77.4	Doha
Kuveyt	17,820	2,418,393 (Temmuz 2006)	Arap	135.7	Kuveyt (şehir)
Bahreyn	665	698,585 (Temmuz 2006)	Arap	1050.5	Manama
BAE	82,880	2,602,713 (Temmuz 2006)	Arap	31.4	Abu Dhabi
Doğu Asya:
Japonya	377,835	127,463,611 (Temmuz 2006)	Japon	337.3	Tokyo
Moğolistan	1,565,000	2,654,999 (Temmuz 2001)	Moğol	1.6	Ulanbatur
Çin	9,596,960	1,313,973,713 (Temmuz 2006)	Çinli	136.9	Pekin
Kuzey Kore	120,540	23,113,019 (Temmuz 2006)	Koreli	191.7	Pyongyang
Güney Kore	98,480	48,846,823 (Temmuz 2006)	Koreli	496.0	Seul
Güney Doğu Asya:
Myanmar	678,500	47,382,633 (Temmuz 2006)	Myanmar	69.8	Yangon
Tayland	514,000	61,797,751 (Temmuz 2001)	Taylandlı	120.2	Bangkok
Kamboçya	181,040	13,881,427 (Temmuz 2006)	Kamboç	76.6	Phnom Penh
Laos	236,800	6,368,481 (Temmuz 2006)	Laoslu	26.8	Vientiane
Vietnam	329,560	79,939,014 (Temmuz 2001)	Vietnamlı	242.5	Hanoi
Malezya	329,750	29,385,858 (Temmuz 2006)	Malezyalı	73.6	Kuala Lumpur
Endonezya	1,919,440	245,452,739 (Temmuz 2006)	Endonez	127.8	Jakarta
Singapur	647	6,300,419 (Temmuz 2001)	Singapurlu	6646.7	Singapur
Brunei	5,770	379,444 (Temmuz 2006)	Bruneili	65.7	Bandar Seri Begawan
Filipinler	300,000	89,468,677 (Temmuz 2006)	Filipinli	298.2	Manila
Doğu Timor	14,609	950,000 (Temmuz 2006)	Timor	65.0	Dili
Kuzey Asya ve Batı Asya:
Rusya	17,075,200	142,893,540 (Temmuz 2006)	Rus	8.3	Moskova
Gürcistan	69,700	4,661,473 (Temmuz 2006)	Gürcü	66.8	Tiflis
Azerbaycan	86,600	7,961,619 (Temmuz 2006)	Azeri	91.9	Bakü
Türkiye	780,500	73,420,187 (Temmuz 2006)	Türk	91.9	Ankara
Kıbrıs Cumhuriyeti	6.000	760.000 (Temmuz 2006)	Yunan	77.2	Lefkoşa
Ermenistan	29,800	5,067,401 (Temmuz 2006)	Ermeni	83.0	Erivan
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti	3.355	265.1001 (Temmuz 2006)	Türk	79	Lefkoşa
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti	11.458	141.400 (2010)	Ermeni		Hankendi
Güney Osetya	3.900	72.000 (2007)	Oset	18	Şinval
Abhazya	8.432	216.000 (2003)	Abhaz	72.5	Sohum

Ekonomi

Çin Ticaret Bakanlığı'ndan bir yetkili kısa süre önce düzenlenen basın toplantısında, 2008 yılında Çin ile Asya ülkeleri arasındaki ekonomik gelişme hakkında bilgi verdi. Söz konusu yetkili şunları söyledi:

"2008 yılının başlarından itibaren dünyanın ekonomik gelişmesinde olumsuz unsurlar sürekli arttı. Asya ekonomisi de tarihte eşi görülmemiş sorunlarla karşı karşıya bulunuyor.

2008 yılının başlarında buğday fiyatları yüzde 140, pirinç fiyatları da yüzde 80 arttı Petrolün varil fiyatı 150 Amerikan dolarına yaklaştı. Bu unsurların etkisiyle Asya ülkelerinde enflasyon oranı, gelişmiş ülkelerinkinin 2-3 katına çıktı. Asya Kalkınma Bankası'nın tahminlere göre, 2008 yılında Asya ülkelerinin ortalama enflasyon oranı yüzde 7.8 oldu. Bu oran son 10 yılda en yüksek seviyeye ulaştı. Enflasyon, bölgenin ekonomik istikrarına zarar vermenin yanı sıra bazı ülkelerde siyasi çalkantıya yol açtı. Çin, Vietnam ve Hindistan borsalarında büyük dalgalanmalar yaşandı. Çin ve Japonya'nın da aralarında bulunduğu az sayıda ülkenin dışında diğer Asya ülkelerinin parasının Amerikan doları karşısındaki değeri önemli ölçüde düştü. Hindistan, Kore Cumhuriyeti ve Vietnam'da ticaret açığı arttı.

Bunlara rağmen, Asya'nın genel ekonomik durumu halen iyi. Ülkeler etkili önlemler aldı. Asya ekonomisi genel olarak büyümeyi koruyacak. Dünya Para Fonu'nun tahminlerine göre, 2008 yılında Asya'nın ekonomik büyüme hızı yüzde 6.2 oldu.

Notlar

Türkiye topraklarının bir kısmı Avrupa'dadır.

Wikimedia Commons'ta

Asya ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.

Kıtalar