Doğu Timor

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
'Doğu Timor Demokratik Cumhuriyeti'
'''Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e
República Democrática de Timor-Leste'''
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: "Honra, Pátria e Povo" (Portekizce)
"Onur, Anayurt ve Halk"
Ulusal Marş: Pátria
Konum
Başkent

ve en büyük

Dili
8°34′G 125°34′D / 8.567°G 125.567°D / -8.567; 125.567
Resmî dil(ler) Tetum, Portekizce
Yönetim biçimi Cumhuriyet
 - Devlet Başkanı Taur Matan Ruak
 - Başbakan Xanana Gusmão
Kuruluş
 - Tanınmadan 28 Kasım 1975
 - Tanınma 20 Mayıs 2002
Nüfus
 - Temmuz 2005 tahmini 947.000 (155.)
GSYİH (SAGP) 2005
 - Toplam 370 milyon $
 - Kişi başına 800 $
İGE  0.513 (2004)
Para birimi ABD Doları (USD)
Zaman dilimi (UTC+9)
Internet TLD .tl
Telefon kodu 670

Doğu Timor resmî adıyla Doğu Timor Demokratik Cumhuriyeti, Güneydoğu Asya'da Timor adasının doğusu, Atauro ve Jaco adaları ile Oecussi-Ambeno bölgesini kaplayan devlet. Tek komşusu Endonezya'ya bağlı Batı Timor'dur. 14,609 km² yüz ölçümüne sahip olan Doğu Timor'un başkenti Dili'dir.

16. yüzyıl'da Portekiz kolonisi olan Doğu Timor asırlarca Portekiz Timoru adıyla Portekiz'e bağlı kaldı. Endonezya tarafından işgal edilen Doğu Timor 1975 yılında kesin olarak Endonezya'nın 27. vilayeti oldu. 1999 yılında Endonezya bölgenin kontrolü üzerindeki iddialarından vazgeçti ve 20 Mayıs 2002'de bağımsız oldu. Doğu Timor Güneydoğu Asya'nın Katolik çoğunluklu nüfusuna sahip 2 devletinden biridir.

Kişi başına 800 $ ile Doğu Timor Gayri safi yurtiçi hasıla ve Satın alma gücü paritesi bakımından Asya'nın ve Dünya'nın en fakir ülkelerinden biridir. İnsani Gelişme Endeksine göre orta gelimiş bir ülke olan Doğu Timor, dünya devletleri arasında gelişmişlik bakımından 142. gelmektedir.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

"Timor" sözcüğünün kökeni Timur sözcüğüdür. Resmî olarak Portekizce adı Timor-Leste (ti'moɾ 'lɛʃtɨ), gayriresmî olarak Tetumca adı Timór Lorosa'e ve bazen İngilizce adı kullanılır. Birleşmiş Milletler Fransızca olan Timor-L'este'i kullanır. Lorosa (Tetumca'da dünyanın "doğu"su) harfi harfine "doğan güneş" anlamına gelir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Erken Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Timor halkının kökenleri Güneydoğu Asya'ya ve Avustralya'ya dayanır. İlk başlarda göçen çok küçük halk nesilden nesile dalga dalga büyümüş ve halk kalabalıklaşmıştır. İlk akrabaları Yeni Gine ve Avustralya, 40.000 yıl önce Doğu Timor'a göçmeyi başarmıştır. Milattan 3000 yıl önce doğuya doğru göçmeye başlayan Avustranasya'lılar Okyanusya adaları'na gelmişlerdir.

Bu halk Timor'da mümkün olduğunca tarımı geliştirmiştir. Son olarak gelişmiş, uygar Malay toplumu güney Çin ve kuzey Çinhindi'nden gelir.[1][2].

Portekiz Koloniliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Portekizliler, Avrupa'nın ilk kolonilerini 16. yy'da Güneydoğu Asya'da kurdu. Onlar başta Timor adasını ve etrafındaki adaları yönetmeye çalıştılar ama sonra bir tek Doğu Timor'da kolonilerini sürdürebilmişlerdir. Bu sırada Habsburg Hanedanı Portekiz'de hükmetmekteydi (1580-1640).

Uzun yıllar Portekiz idaresinde kaldıktan sonra 1975 yılında komşusu Endonezya tarafından işgal edilen Doğu Timor 1975 yılında kesin olarak Endonezya'nın 27. vilayeti oldu. 1999 yılını takiben Birleşmiş Milletler'in araya girmesiyle özerkliğin verilmesinin ardından Endonezya bölgenin kontrolü üzerindeki iddialarından vazgeçti ve 1999 yılında yapılan referandumun ardından 20 Mayıs 2002'de bağımsızlığını kazandı. 1999 referandum sonrası ve 2006 yılında rakip siyasi partiler, çeteler ve kabileler arasındaki çatışmalar ve ayaklanmalar sırasında başkent Dili ve diğer Doğu Timor kasabaları yakılarak ağır hasar görmüştür. Nüfusun çoğu mülteci kamplarına kaçmıştır ve gerginlik hala devam etmektedir.

Bölge ve Belediyeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Timor bölgeler haritası

Doğu Timor'da 13 bölge vardır:

1. Lautém
2. Baucau
3. Viqueque
4. Manatuto
5. Dili

6. Aileu
7. Manufahi
8. Liquiçá
9. Ermera

10. Ainaro
11. Bobonaro
12. Cova-Lima
13. Oecussi-Ambeno




Bu 13 bölge 65 altbölge, 443 sucos ve 2,336 kasaba, köy ve küçük köy'e ayrılır. [1]Nuvola mimetypes pdf.pngPDF (213 KiB)

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Timor haritasında büyük şehirler ve ulaşım yolları

Malay Takımadalarına bağlı Küçük Sunda Adalarının bir parçası olan Timor adası bu takımadanın en büyük adasıdır. Kuzeydeki dağlık adalardan Ombai ve Wetar Boğazı ile ayrılan Timor Avustralya'dan güneydeki Timor Denizi ile ayrılır. Ülkenin batıdan Endonezya'ya bağlı olan Doğu Nusa Tenggara bölgesi ile komşudur. Doğu Timor'un en yüksek yeri Ramelau Dağı (ya da Tatamailau dağı) vardır 2,963m..

Ülkenin iklimi Tropikal İklim'dir. Ülke sıcak ve nemli'dir. Ülkede kurak ve yağmurlu geçen 2 mevsim vardır. Başkent, en büyük şehir ve liman olan Dili'dir ve ülkenin kent denilebilecek tek şehiridir. İkinci büyük şehir ise bir doğu kasabası olan Baucau'dur. Dili'de uluslararası bir havalimanı, Baucau, Suai ve Oecusse gibi daha küçük şehirlerde ise küçük Havaalanları vardır. Dili'deki Havalimanı'nın pistinden büyük uçaklar geçemez[3].

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Yerel kıyafetler

Doğu Timor nüfusu yaklaşık 1 milyondur. Son zamanlarda yetişkin nüfus oranı, yüksek doğum oranları ile artmaya başlamıştır, nüfusun artmasında mültecilerin ülkelerine geri dönmesinin katkısı vardır. Nüfus özellikle başkent ve tek kenti Dili'de yoğunlaşmıştır.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Timor Filipinler ile birlikte Asya'daki Katolik nüfus'un olduğu 2 ülkeden biridir. Halkın %90'ı Roma Katolikliğidir. İkinci büyük din eski Doğu Timor başbakanınında dahil olduğu Müslümanlık(5%), üçüncü din ise Protestanlıktır (%3). Küçük dinler Hinduizm (%0,3), Budizm (%0,1) ve diğer yerel dinlerdir. Resmî dilleri Tetum ve Portekizce'dir.

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Timor'da 2 resmî dil vardır. Bunlar; Portekizce ve Austronesian dillerinden biri olan Tetum'dur. Halk arasında Tetum daha çok kullanılır. Bu 2 dilden sonra Endonezce ve yerli dilleri konuşulur.

En önemli 15 yerli dil: Bekais, Bunak, Dawan, Fataluku, Galoli, Habun, Idalaka, Kawaimina, Kemak, Lovaia, Makalero, Makasai, Mambai, Tokodede ve Wetarese'dir.

Tatiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Timor'da resmi tatiller tarihi olayları anmak, bağımsızlık ve din (Katoliklik ve Müslümanlık) için yapılır.Timor-Leste Law no. 10/2005Nuvola mimetypes pdf.pngPDF (16.7 KiB).

Tarih İsim Not
1 Ocak Yılbaşı
Değişken Idul Adha
Mart-Nisan İyi Cuma
1 Mayıs İşçi Bayramı
20 Mayıs Bağımsız yenilenme günü Birleşmiş Milletler egemenliğin birleşmiş milletler tarafından devredilmesi, 2002
Mayıs-Haziran Corpus Christi
30 Ağustos Halka Danışma Günü Halkoylaması yıldönümü, 1999
1 Kasım Tüm Azizler günü
2 Kasım Tüm Ruhlar günü
12 Kasım Ulusal Gençler günü Santa Cruz katliamı yıldönümü, 1991
28 Kasım Bağımsızlığın ilanı günü 1975
Değişken Ramazan Bayramı
7 Aralık Ulusal Kahramanlar günü Endonezya'nın Doğu Timor'a saldırısı, 1975
8 Aralık Immaculate Conception
25 Aralık Noel

Resmi "Anısına tarihler" bunlar tatil değildir fakat iş zamanından kısıntılar yapar;

Tarih İsim
Şubat-Mart Paskalya öncesi perhizin ilk çarşambası
Mart-Nisan Kutsal Perşembe
Mayıs-Haziran Miraç
1 Haziran Uluslararası çocuklar günü
20 Ağustos Doğu Timor Silahlı Kuvvetler Kurtuluş günü (FALINTIL)
3 Kasım Ulusal kadınlar günü
10 Aralık Uluslararası insan hakları günü

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Brief History of Timor-Leste". Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste. Government of the Democratic Republic of Timor-Leste. 2006. http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm. 
  2. ^ A. Barbedo de Magalhães (24 October 1994). "Population Settlements in East Timor and Indonesia". University of Coimbra website. University of Coimbra. http://www.uc.pt/timor/CURSO1A.HTM. 
  3. ^ A Boeing 737 or C-130 Hercules the largest.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Doğu Timor ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisözlük'te Doğu Timor ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

Vikihaber'de Doğu Timor ile ilgili haberler bulunmaktadır.

Devlet