Çaldıran Muharebesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 39°05′19.87″K 44°19′37.19″D / 39.0888528°K 44.3269972°D / 39.0888528; 44.3269972

Çaldıran Muharebesi
Osmanlı-İran Savaşları
Sekumname1525 Chaldiran battle.jpg
Çaldıran Muharebesi
(1525 yılından bir resim)
Tarih 23 Ağustos 1514
Bölge Çaldıran Ovası
Sonuç Kesin Osmanlı zaferi
Taraflar
Osmanlı İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu Safevî Devleti
Komutanlar
Osmanlı İmparatorluğu Yavuz Sultan Selim I. İsmail
Güçler
100,000[1] 40,000[1]
Kayıplar
2,000'den az[kaynak belirtilmeli] 5,000 kadar atlıyla birlikte Kızılbaş ileri gelenlerin çoğu[2]

Çaldıran Muharebesi ya da Çaldıran Meydan Muharebesi, Osmanlı padişahı I. Selim ile Safevi hükümdarı Şah I. İsmail arasında 23 Ağustos 1514'te, günümüzde İran sınırları içinde olan Maku şehri yakınında yer alan[3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13] Çaldıran Ovası'nda yapılan savaş (Volker Eida'e göre Van Gölü'nün hemen kuzeyindeki bir yer değil, bugün İran'ın sınır içerisindeki Maku'ya biraz uzak bir yer.[14]) Muharebe Osmanlı Ordusu'nun kesin zaferiyle sonuçlandı.

Savaşın nedeni, özellikle uzun süredir Osmanlı Devleti'nin ve Safevi Devleti ile arasında bulunan kötü ilişkilerden kaynaklanmaktadır. Osmanlı Devleti'nin II. Bayezid döneminden beri Safevilere karşı kötü baktıkları bilinmekteydi.[kaynak belirtilmeli] I. İsmail'in babası Şeyh Haydar'ın ölüm (1488) haberini duyunca, II. Bayezid: "Haydar'ın ölümünü işitmiş olmak sevincimi kat kat artırdı" demiştir.[15] Şeyh Haydar'ın takipçileri olan Kızılbaşlara ise "Haydar'ın yolunu şaşırmış sürüsü, Allah onlara lânet etsin!" demiştir.[16]

Safevî pirlerinin Anadolu'da çok sayıda müritleri olduğu, bu müritlerin sıkça pirlerini ziyaret ettikleri, beraberinde hediyeler götürdükleri ve pirlerinden eğitim almak için İran'a gittikleri bilinmekteydi. Ancak II. Bayezid, Safevi Devleti'nin kurulmasıyla, 1501 yılından beri Kızılbaşların İran'a gitmesini engellemeye çalışmıştır ve böylece İran'a gittiği tespit edilen bütün Kızılbaşların idam ettirilmesini emretmiştir.[17] Kızılbaşlara karşı varolan bu ağır koşullar, Kızılbaş toplumu arasında isyanlara yol açmıştır.

Safevi hükümdarı I. İsmail'in Şii bir inanışa sahip olması ve Anadolu'da çok sayıda destekçisi olması, Osmanlı Devleti tarafından bir tehdit olarak görülmüştür. Bu dönemde gerçekleşen Kızılbaş isyanları da Osmanlı Devleti'ne zor anlar yaşatmıştır ve sorunların daha da büyümesine neden olmuştur.

Bu dönemlerde halk arasında Osmanlı yönetimine karşı derin bir hoşnutsuzluğun yaygın olduğunu gösteren bir belge bulunmaktadır. Şikayet biçiminde I. Selim'e verilen bu belgede, baskıyla alınan vergilere ve Osmanlı yönetimi tarafından yapılan adaletsizliklere değinilmiştir.[18]

I. Selim, 1512 yılında tahta geçtikten sonra, Safevi Devleti ve Kızılbaşlarla olan sorunları kökünden halletmek için kendini hazırlamıştır. İlk önce dönemin mütfülerine fetva çıkartıp, Kızılbaşların katledilmesini helâl kılmıştır.[19]

Bundan sonra I. Selim, 200.000 kişilik bir orduyla Mart 1514'te Edirne'den İran'a doğru yola çıktı.[kaynak belirtilmeli] I. Selim ile I. İsmail arasında ilginç bir mektup düellosunun yaşandığı sefer sırasında I. Selim mektuplarını Farsça yazmış, I. İsmail ise Türkçe yanıt vermiştir. I. Selim Anadolu'dan geçerken istihbarat raporlarınca belirlenen yaklaşık 40 bin Kızılbaşı tespit ettirip öldürtmüştür.[kaynak belirtilmeli] İdris-i Bitlisi'nin Selim Şahname adlı eserinde şu şekilde anlatıldı:

« Her şeyi bilen Sultan, o kavmin etbâını kısım kısım ve isim isim yazmak üzere, memleketin her tarafına bilgiç kâtipler gönderdi; yedi yaşından yetmiş yaşına kadar olanların defterleri divâna getirilmek üzere emredildi; getirilen defterlere nazaran, ihtiyar-genç kırk bin kişi yazılmıştı; ondan sonra her memleketin hâkimlerine memurlar defterler getirdiler; bunların gittikleri yerlerde kılıç kullanılarak, bu memleketlerdeki maktullerin adedi kırk bini geçti.[20] »

Üç ay sonra Eleşkirt'e vardığında karşılarında I. İsmail'i bulamayan Osmanlı askerleri arasında huzursuzluk başlamıştı. Askerlerin bazıları, özellikle Bektâşî inançlı Yeniçeriler arasında, I. İsmail'e karşı sempati duyanlar vardı.[kaynak belirtilmeli] I. Selim, askerlerini yatıştırarak ilerlemeyi sürdürdü ve I. İsmail'i tahrik etmek için kendisine kadın takı ve elbiseleri gönderdi.[kaynak belirtilmeli] Ardından I. İsmail komutasındaki Safevi ordusuyla Çaldıran Ovası'nda karşılaştı. Bu sırada Osmanlı kaynaklarına göre, Osmanlı ordusu 100 bin askerden, Safevi ordusu ise 40 bin askerden oluşuyordu. Safevi askerleri ise çoğunlukla Anadolu kökenli Kızılbaş oymak ve aşiretlerinden oluşmaktaydı. Bu aşiretlerin büyük kısmı Türkmen olmasına karşın, Kızılbaş Kürt aşiretlerin de yer aldığı bilinmektedir.[21]

Burada yapılan meydan savaşı bir gün boyunca sürdü. Osmanlı Ordusu askeri güç bakımından Safevi Ordusundan üstündü. Aynı zamanda Osmanlı dönemin en son savaş teknolojisini kullanmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Savaşı kazanan I. Selim, Osmanlı Ordusu'nun başında 6 Eylül 1514'te Safevi Devleti başkenti Tebriz'e girdi. I. Selim kışı burada geçirmek istiyordu, ama yorgunluklarından dolayı Osmanlı askerleri arasında huzursuzluk artınca I. Selim, İstanbul'a geri dönerek ele geçirilen yerlerin bir bölümünü geri bırakmak zorunda kaldı.

Çaldıran Muharebesi'nde yitirdikleri toprakları Safeviler savaşsız geri aldılar. Zaten bu savaşın amacı toprak almak değil, Safeviler ile Osmanlılar arasında ki güç mücadelesinin bir sonuca vardırılmasıydı.[kaynak belirtilmeli] Savaşın sonunda, Dulkadiroğulları başta olmak üzere Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki beylikler Osmanlı ya bağlandıklarını bildirdi. Osmanlı İmparatorluğunun zaferiyle bölgedeki Kürt aşiret ağaları saf değiştirerek artık Osmanlı İmparatorluğuna sadık kalacaklarını teyit ettiler.[22]

Bu savaş sonucunda Safevilerin Mısır'daki Memlûklarla bağlantılarını kesildi. Bu da I. Selim'in Mısır seferini kolaylaştırdı. Osmanlı Devleti ayrıca İpek Yolu'nun denetimi de ele geçirdi.

İran, Maku, Çaldıran Ovası'ndaki anıt

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Roger Savory: Iran Under the Safavids, 2007, s. 41
  2. ^ Şeref Han: Şerefname II – Osmanlı-İran Tarihi, Ant Yayınları 1971, s. 159
  3. ^ Josafa Barbaro: Travels to Tana and Persia, 2008, s. viii
  4. ^ Rami Yelda: A Persian Odyssey: Iran Revisited‎, 2005, s. 142
  5. ^ M. R. Jafar: Under-underdevelopment: a regional case study of the Kurdish area in Turkey, 1976, s. 136
  6. ^ Hairenik Association: The Armenian review, Cilt 39, 1986, s. 4
  7. ^ Steven R. Ward: Immortal - a military history of Iran and its armed forces‎, 2009, s. 44
  8. ^ Chambers's encyclopaedia, Cilt 10, 1950, s. 585
  9. ^ Bulletin of the School of Oriental Studies (University of London), Cilt 9, 1939, s. 637
  10. ^ Great Britain Naval Intelligence Division: Persia‎, 1945, s. 264
  11. ^ Percy Molesworth Sykes: A History of Persia, 2008, s. 245
  12. ^ Harper & Brothers: Don Juan of Persia - A Shi-Ah Catholic 1560-1604‎, 2007, s. 321
  13. ^ Roger Savory: Studies on the history of Ṣafawid Iran, 1987, s. 41‎
  14. ^ Volker Eid: Ost-Türkei - Völker und Kulturen zwischen Taurus und Ararat, 1990, s. 63:
    « Çaldıran ist nicht der Ort unmittelbar nordöstlich des Wan-Sees, sondern ein etwas entfernterer bei Maku auf heute iranischem Gebiet. »
  15. ^ Adel Allouche: Osmanlı-Safevî İlişkileri – Kökenleri ve Gelişimi, Anka Yayınları, 2001, s. 63
  16. ^ Adel Allouche: Osmanlı-Safevî İlişkileri – Kökenleri ve Gelişimi, Anka Yayınları, 2001, s. 64
  17. ^ Rıza Yıldırım: Turkomans between two empires: the origins of the Qizilbāsh identity in Anatolia (1447-1514), Bilkent University, 2008, s. 306
  18. ^ Adel Allouche: Osmanlı-Safevî İlişkileri – Kökenleri ve Gelişimi, Anka Yayınları, 2001, s. 116
  19. ^ s:Müftü El Hamza'nın Kızılbaşlarla ilgili fetvası
  20. ^ Şehabettin Tekindağ: Yeni Kaynak ve Vesikaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi, Tarih Dergisi, Mart 1967, sayı: 22, s. 56
  21. ^ Faruk Sümer: Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Türk Tarih Kurumu, 1999, s. 53
  22. ^ Martin Sicker, The Islamic world in ascendancy: from the Arab conquests to the siege of Vienna, Greenwood Publishing Group, 2000, ISBN 0275968928, Sayfa 197.