Abhazca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Abhazca
Telaffuz Abxaz
Etnik köken Abhazlar
Konuşan sayısı 112,740  (1993)[1]
Dil aileleri
Diyalektler Sadzlar
Yazı sistemi Abhaz alfabesi
Resmi durumu
Resmi dil  Abhazya
Onaylanmış azınlık dili  Türkiye
Dil kodları
ISO 639-1 ab
ISO 639-2 abk
ISO 639-3 abk
Turuncu yerler Abhazca ve abaza dillerini göstermektedir.

Abhazca (Abhazca: Аҧсуа бызшәа, aphsua bızşwa veya аҧҫшәа, aphɕşwa [2]), Kuzeybatı Kafkas dillerinden biridir. Esas olarak Abhazya ve Türkiye’de konuşulur. Abhazya Cumhuriyeti’nin Rusça ile birlikte resmi dilidir. Abhazca, Abhazya’da yaklaşık 150 bin kişi tarafından konuşulur. Abhazca ayrıca Rusya, Suriye ve Ürdün’de de konuşulan bir dildir.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Abhazca, Kuzey Kafkasya kökenli Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlıdır. Kuzeybatı Kafkas dilleri, Kuzeydoğu Kafkas dilleriyle ilişkili sayılır ve bu iki öbek Kuzey Kafkas dillerini oluşturur. Abhazca, Abazaca ile çok yakın bir dildi. Bu iki dili aynı dilin diyalektleri olarak değerlendiren görüşler de vardır. Öte yandan Ubıhça da Abhaz-Abaza dillerine yakın bir dil sayılır.

Coğrafi dağılımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Abhazca asıl olarak, resmi dil olarak da kullanılan Abhazya’da konuşulur. 1995 tarihli Gürcistan Anayasası, Abhazya’da ikinci resmi dil statüsü tanımıştır. Abhazca, 19. yüzyılda Abhazya’dan sürülen muhacirlerin de dilidir ve bu muhacirlerin göç etmiş olduğu Türkiye ve Suriye gündelik dil olarak konuşulurdu. Almanya, Hollanda ve ABD’ye göç eden nüfus arasında bu dili konuşanlar mevcuttur.

Diyalektleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Abhazca, başlıca üç diyalekte ayrılır:

  • Abjua, Kafkasya’da ve tarihsel Abjıva bölgesinde konuşulur. Bu ad, bölgenin Rusça adından (Абжуа) gelir.
  • Bzıb veya Bzıp, Kafkasya’da ve Türkiye’de konuşulur. Adı Bzıp (Abhazca бзыҧ) bölgesinden gelir.
  • Sadz, Türkiye’de konuşulur. Adını, Bzyp ve Hosta ırmakları arasındaki aynı adlı bölgeden alır.

Abhazca yazı dili, Abjua diyalktine dayanır.

Abhaz Kiril alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Abhaz alfabesi
Harf (Kiril) Transliterasyon IPA Karşılığı Harf (Kiril) Transliterasyon IPA Karşılığı
Аа a /a/ Мм m /m/
Бб b /b/ Нн n /n/
Вв v /v/ Оо o /o/
Гг g /g/ Ҩҩ /ɥ/
Гьгь g' /gʲ/ Пп p /pʼ/
Ҕҕ /ɣ/ Ҧҧ /p/
Ҕьҕь g̍' /ɣʲ/ Рр r /r/
Дд d /d/ Сс s /s/
Дəдə do /dʷ/ Тт t /tʼ/
Џџ ǰ /dʐ/ Тəтə to /tʷʼ/
Џьџь ǰ' /ʥ/ Ҭҭ /t/
Ее e /e/ Ҭəҭə o /tʷ/
Ҽҽ /ʦ̢/ Уу u /w, u/
Ҿҿ c̨̍ /ʦ̢ʼ/ Фф f /f/
Жж ž /ʐ/ Хх x /x/
Жьжь ž' /ʑ/ Хьхь x' /xʲ/
Жəжə žo /ʐʷ/ Ҳҳ /ћ/
Зз z /z/ Ҳəҳə o /ћʷ/
Ʒʒ ʒ /ʣ/ Цц c /ʦ/
Ʒəʒə ʒo /ʣʷ/ Цəцə co /ʦʷ/
Ии i /i, j/ Ҵҵ /ʦʼ/
Кк k /kʼ/ Ҵəҵə o /ʦʷʼ/
Кькь k' /kʲʼ/ Чч č /tɕ/
Ққ /k/ Ҷҷ č̢ /tɕʼ/
Қьқь k̢' /kʲ/ Шш š /ʂ/
Ҟҟ /qʼ/ Шьшь š' /ɕ/
Ҟьҟь k̄' /qʲʼ/ Шəшə šo /ʂʷ/
Лл l /l/ Ыы y /ə/

Türkçeden Abhazca'ya geçen alıntılar[değiştir | kaynağı değiştir]

[3]

  • абаира́м < Türk. bayram
  • абаклау́а < Türk. baklava
  • абақьма́з < Türk. pekmez
  • абе́иа ? < Türk. bey
  • адау́л < Türk. davul
  • адамы́ӷ(а) < Türk. damga
  • ада́ҧа < Türk. defne
  • адәқьа́н < Türk. dükkân
  • адәқьанџьы́ < Türk. dükkâncı
  • а́ешьыл ~ а́иашьыл < Türk. yeşil
  • азанда́л < Türk. sandal
  • азанџьы́р ~ азынџьы́р < Türk. zincir
  • азеиҭы́н < Türk. zeytin
  • акадифа́ < Türk. kadife
  • аказма́ < Türk. kazma
  • акаиыф < Türk. kayık
  • акаҧдан < Türk. kaptan
  • акарпы́жә ~ акырпы́жә < Türk. karpuz
  • акаҭра́н < Türk. katran
  • акәарма́ < Türk. kavurma
  • аҟа́б (Abjuy) ~ аҟаба́қ (Bzıb) < Türk. kabak
  • аҟазау́ҭ < Türk. gazavat
  • аҟа́ма < Türk. kama
  • аҟамчы́ ~ аҟанчы́ < Türk. kamçı
  • аҟару́л < Türk. karakol
  • амаде́н < Türk. maden
  • амажьди́а < Türk. mecidiye
  • амалҳа́м (Abjuy) < Türk. melhem, merhem
  • амаҭа́р < Türk. matara
  • амҳаџьы́р < Türk. muhacir
  • анама́з < Türk. namaz
  • апапы́ч < Türk. pabuç
  • аҧа́ра < Türk. para
  • араҳа́ҭ < Türk. rahat
  • асаа́ҭ < Türk. saat
  • асааҭџьы́ < Türk. saatçi
  • а́саби < Türk. sabi [< Arap.]
  • асаӷла́м (Bzıb) < Türk. sağlam
  • а́саҟаҭ < Türk. sakat
  • асамсу́н 'сорт абхазского табака' < Türk. Samsun
  • асара́қь < Türk. sarık
  • асы́рма < Türk. sırma
  • аҭулаӷь < Türk. tülek
  • афырҭын < Türk. fırtına
  • афлыка < Türk filika
  • афырџьа́н < Türk. fincan
  • аҳала́л < Türk. helal
  • аҳалуа́ < Türk. helva
  • аҳама́м < Türk. hamam
  • аҳанџьа́р < Türk. hançer
  • а́ҳара́м < Türk. haram
  • аҳасы́р < Türk. hasır
  • аҳа́ҭыр < Türk. hatır
  • ачақы́ < Türk. çakı
  • ачана́х < Türk. çanak
  • ача́нҭа < Türk. çanta
  • ашаиҭа́н < Türk. şeytan
  • аџьиха́д < Türk. cihat

Türkiye'deki Abhazca araştırmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu konuda en dikkati çeken Ömer Büyüka (1901-2001)'nın çalışmalarıdır. Türkiye'deki Abhaz-Abaza kökenli Türk vatandaşları arasında "Ömer Amca" olarak tanınan ve sevilen Büyüka'nın yayımlanmış çalışmalarının yanında henüz yayımlanmamış çalışmaları da bulunuyor.

Not[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.ethnologue.com/language/abk
  2. ^ bağlantı g.: “Амрах'әага” (Güneş ışını)
  3. ^ В. А. Касландзия etc., Абхазско-русский словарь, Сухум 2005