Vietnam

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
"Bağımsızlık - Özgürlük - Saadet"
Ulusal Marş: Tiến Quân Ca
"Army March" (first verse)
Konum
 Vietnam konumu  (koyu yeşil)
Başkent Hanoi
21°2′K 105°51′D / 21.033°K 105.85°D / 21.033; 105.85
Resmî dil(ler) Vietnamca
Resmî alfabe Vietnam alfabesi
Milliyet Vietnamlı
Yönetim biçimi Sosyalist Cumhuriyet
 - Devlet Başkanı Truong Tan Sang
 - Başbakan Nguyễn Tấn Dũng
 - Komünist Parti Genel Sekreteri Nông Đức Mạnh
 - Kamu Güvenlik Bakanı Lê Hồng Anh
Kuruluş
 - Đại Việt 1054
 - Fransız kolonisi 1853 - 1883
 - Fransa'dan bağımsızlık 2 Eylül 1945
 - Vietnam Savaşı 30 Nisan 1975
 - Vietnam Sosyalizm Cumhuriyeti'nin ilanı 15 Nisan 1992
Yüzölçümü
 - Toplam 331.210 km²  (65.)
128 mil²
 - Su (%) 1.3
Nüfus
 - 1 Nisan 2014 sayımı 90.710.000 (13.)
GSYİH (SAGP) 2009
 - Toplam 256,584 milyar $
 - Kişi başına 2.942 $
GSYİH (düşük) 2009
 - Toplam 92,439 milyar $
 - Kişi başına 1.060 $
Gini (2002) 37 (medium)  (59.)
İGE  artış 0.725 (medium)  (2007)
Para birimi Đồng (₫) (VND)
Zaman dilimi UTC+7 (UTC+7)
 - Yaz No DST (UTC+7)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .vn
Telefon kodu 84
Konum
1 According to the official name and 1992 Constitution.

Vietnam (Vietnamca: Việt Nam (Ses bağlantısına git Dinle )) resmi adı ile Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti, Güneydoğu Asya'da, Çinhindi Yarımadası'nın doğusunu kaplayan bir ülkedir. Uzun dar bir kara parçası üzerinde yer alan Vietnam'ı, kuzeyde bırakan Çin, batıda Kamboçya ile Laos, güneyde ve doğuda Güney Çin önce Kuzey Vietnam ve Güney Vietnam olarak iki ayrı cumhuriyete bölünmüş olan ülke, 1976'da Vietnam sosyalist Cumhuriyeti olarak birleşmiştir. Vietnam dağlık bir ülkedir. Song-Koi ve Mekong deltaları önemli alçak düzlükleridir. Kıyı ovaları doğuda yer alır. Geri kalan toprakların büyük bir bölümünü ormanlık, dağlık bölge kaplar. Başlıca ürünleri; pirinç, manyok, kocadarı, mısır, kahve, çay, kauçuk, el işleridir. Önemli kentleri; Ho Şi Mingh, Hanoi, Haifong'dur. Eğitim; 12 yaşına kadar parasız ve zorunludur. Kuzey Vietnam ile Güney Vietnam 1976'da tek ülke olarak birleşmiş, ancak yıllarca süren savaş ve bombardıman sonucu büyük bir yıkıma uğramıştır.

Doğal Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Yüzey Şekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam fiziksel coğrafya bakımından dört ana bölgeye ayrılır: Ülkenin ortabatı kesimi üzerinden kuzeyden güneye doğru uzanan Annam Sıradağları, kuzeydeki Kızıl Irmak (Song Hong) deltası, güneydeki Mekong Irmağı (Song Tien Giang) deltası ve iki delta alanı arasındaki kıyıyı izleyen dar ve uzun şeridi.

Çin’deki Yunnan Platosunun güney yönündeki bir uzantısı olan Annam Sıradağları ülke topraklarının yaklaşık üçte ikisini kaplar. Ülkenin kuzey yarısında derin geniş bir vadi içinde akan Kızıl Irmak bu dağ sistemini iki kesime ayırır. Irmağın kuzeyinde kalan kesim daha alçak ve aşınmış bir yapı gösterir. Bu kesim de kendi içinde iki farklı yöreden oluşur. Kızıl Irmak ve kollarından Lo Irmağı arasındaki yöreyi kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu sırtlar engebelendirir. Daha doğudaki yörede ise yay biçimli ve sekili sıralar ile alçak tepeler ırmak kollarını çevreleyen alüvyon ovaları yer alır. Kızıl Irmak vadisinin güneyine düşen ve masif bir kütle görünümü taşıyan kesimde Fan Si Pan (3.142 m) ve Pou Luong (2.986 m) gibi doruklar yükselir. Bu masif kütle Kara Irmaktan sonra yerini derin vadilerin parçaladığı platolara bırakır. Annam Sıradağları ülkenin orta bölümünde 1.830 m’yi aşan bir dizi dorukla kıyıya koşut bir doğrultu izler. Laos sınırı boyunca bir set oluşturan ve yer yer denize doğru sokulan sıradağları aşan çok az sayıda geçit vardır. Dağ sistemi ülkenin güney yarısında ortalama yüksekliği 760-1.500 m arasında değişen uzunlamasına platolar biçimini alır ve batıya doğru kıvrılarak güneybatıdaki düzlüklerle birleşir. 

Kabaca bir üçgeni andıran Kızıl Irmak deltasının ağzı Tonkin Körfezi boyunca 120 km boyunca uzanır. İç kesime yaklaşık 240 km kadar sokulan delta alanı, farklı özellikler taşıyan dört yöreden oluşur. Daha yüksek ve parçalanmış olan kuzeybatı yöresinde geniş doğal setler bulunur. Alçak doğu yöresinden geçen kanallar taşkınlara açık bir dizi vadi yaratmıştır. Batı güneydoğu yörelerindeki düzlükler birikintilerin oluşturduğu sırtlarla birbirinden ayrılır. Kızıl Irmak deltasından dört kat büyük olan Mekong Irmağı deltası genellikle alüvyon ovalarından oluşur. İki deltayı birbirine bağlayan dar kıyı ovasının uzunluğu 1.100 km’ye ulaşır. Genelde alçak ve düz olan ova ırmak ağızlarında genişleyerek dağlar arasına girer.

Akarsular ve toprak dokusu [değiştir | kaynağı değiştir]

Asıl bölümü Vietnam sınırları içinde kalan en büyük akarsu sistemi kuzeydeki Kızıl Irmaktır. Çin’den gelen bu ırmak güneydoğu yönünde hemen hemen düz bir çığır izleyerek Lo Irmağı ve Kara ırmak gibi kolları alır. Delta alanının hemen başında Hanoi’den geçtikten sonra bir dizi kola ayrılarak Tonkin Körfezine dökülür. Kollarıyla birlikte sık sık ciddi taşkınlara yol açmakla birlikte sulama ve yük taşımacılığı açısından büyük önem taşır. Mekong Irmağı güneyde Vietnam topraklarına girdikten kısa bir süre sonra bir delta oluşturarak geniş bir alana yayılır. Kızıl Irmak ve kollarının tersine talkınları düzenlidir ve her yıl taşkın ovalarına yeni tortular bırakarak verimli alanları arttırır. Delta bölgesinin doğusundaki Saygon ve Dong-nai ırmakları da benzer bir yapı gösterir. Ülkenin güney yarısında Annam Sıradağlarının batı yamaçlarından doğan akarsular Vietnam sınırları dışında Mekong Irmağıyla birleşir. Kaynağını doğu yamaçlarından alan kısa akarsular ise Güney Çin Denizine yönelir. En yaygın toprak türleri ülkenin yaklaşık yarısını kaplayan podzollü kırmızı ve sarı topraklar, özellikle Mekong ırmağı deltası ve çevresinde rastlanan alüvyonlu topraklar ve kırmızıya çalan kahverengi tropik topraklardır.

İklim, bitki örtüsü ve hayvan varlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam’da sıcak yazlar ve ılıman kışlarla belirlenen tropik bir muson iklimi hüküm sürer. Ülkenin hemen her yanında yaz sıcaklıkları sık sık 38°C’nin üzerine çıkar. Başkent Hanoi’de ocak ayı ortalama sıcaklığı 17°C’yi bulur. Güneye doğru gittikçe artan yıllık ortalama sıcaklık 21°C-27°C arasında değişir. Yıllık ortalama yağış miktarı 1.500-2.000 mm arasında değişir; yağışların büyük bölümü güneybatı musonlarının estiği mayıs-ekim arasındaki yaz mevsiminde düşer. Ülkenin kuzey ve güneybatı kesimlerinde musonların etkisiyle sık sık tayfunlar meydana gelir.

Vietnam’ın zengin ve değişken bir bitki örtüsü vardır. Ülke topraklarının yaklaşık beşte ikisini kaplayan ormanlar iki ana kategori altında toplanır: Herdemyeşil tropik ormanlar ve yaprakdöken astropik ormanlar. Çoğu yerde bu iki orman türünün iç içe geçtiği görülür. En yaygın ağaç türleri meşe, kayın, kestane, çam, tikağacı ve abanozdur. Hem ormanaltı örtüde, hem de ırmak  boylarındaki ağaçlıklarda bambular geniş bir yer tutar. Gelgit etkisine açık kıyı ovalarında mangrov ormanları bulunur. Güneybatıdaki dağlık ve platoluk alanları savan  tipi otlar ve çalılıklar örter. Ağaçları yakarak tarla açma yönteminin ormanlara verdiği zararın yanı sıra Vietnam Savaşı sırasında ABD kuvvetlerinin havadan kullandığı bombalar ve zehirli ilaçlar da büyük bir orman tahribatı yaratmıştır. Savaşta yıkım gören ormanlık alanların bir bölümü 1908’lerdeki ağaçlandırma çalışmalarıyla yenilenmiş durumdadır.

Yabanıl hayvan varlığı fil, tapir, kaplan, pars, gaur ve kupro (yabanıl sığır türleri) ayı, geyik, yaban domuzu, oklukirpi, çakal, susamuru, tavşan, kokarca, sincap, miskkedisi, langur, şebek ve gibon gibi birçok değişik türü kapsar. Küçük göl kenarlarında ve ırmak kıyılarında timsahlar bulunur. Öteki sürüngenler arasında çeşitli kelerler ile piton ve kobra sayılabilir. Kara ve su kuşu varlığı son derece zengindir; yalnızca ülkenin güneyinde 600’e yakın kuş türü saptanmıştır. 

Yerleşme Dokusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam’ın topografik yapısını belirleyen dağlık ve düzlük alanlar biçimindeki ayrım, etnik ve dilsel toplulukların dağılımına da temel oluşturur. Düzlüklerde genellikle yerli Vietnamlılar otururken, dağlık yöreler çok sayıda değişik etnik topluluğu barındırır. Yerleşme dokusunun bir başka temel özelliği, ülkenin kuzey (Bac Ky), orta (Trung Ky) ve güney (Nam Ky) olmak üzere üç geleneksel bölgeye ayrılmış olmasıdır. Fransızların, sömürge yönetimi sırasında kabaca bu bölgelere denk düşmek üzere kullandığı Tonkin, Annam ve Cochinchine adları Vietnamlılarca hiçbir zaman benimsenmemiştir.


Kırsal yerleşim birimlerinin özellikleri doğal koşullarla yakından ilgilidir. Kızıl Irmak deltasında yüksekçe alanlarda yer alan köyler genellikle bitişik evlerle uzunlamasına bir sıra oluşturur. Bu köylerin çoğu bambu çitler ya da toprak bir duvarla çevrilidir . Orta bölgenin kıyı ovası köyleri, küçük ve sık bir küme görünümünü taşır. Balıkçı köyleri korunaklı koylarda yer alır. Mekong Irmağı deltasında birbirine yakın çiftlik kümelerinden oluşan yerleşmeler su ve kara yolları boyunca sıralanır. Özelikle kuzey ve orta bölgelerdeki bazı köylerin düzenini tapınak gibi bir odak noktası belirler. Evlerin genellikle kazıklar üzerinde kurulu olduğu dağ köylerinde yapıların biçiminde güneş, rüzgar ve yağmur gibi etkenler göz önüne alınır. Büyük kent ve kasabaların çoğu .delta alanlarında ve kıyılarda toplanmıştır. Ülkenin en eski ve önemli kentleri tarih boyunca geleneksel bölgelere merkezlik eden güneydeki Ho Şi Minh (eskiden Saygon), orta kesimdeki Hue ve kuzeydeki Hanoi’dir. Gelişmeleri yakın bir döneme rastlayan Haiphong ve Da Nang da liman kentleri olarak önem taşır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam’ın karmaşık etnik bileşimi içinde ana öğe olarak öne çıkan yerli Vietnamlılar toplam nüfusun (2014) yüzde 86‘sını oluşturur. Çin kültüründen etkilenmiş olmakla birlikte ayrı özellikler gösteren bu topluluğun uzun bir süreçte kuzeyden güneye doğru yayılmasının getirdiği bazı bölgesel farklılıklardan söz edilebilir. Üç geleneksel bölgenin kültür ve lehçe düzeyinde birbirinden ayrılması bunun bir sonucudur. Vietnamlılar dışında kalan azınlıklar da güneyliler ve kuzeyliler olmak üzere iki ana grupta toplanabilir. Güneydeki azınlıkların başında büyük bölümü kıyı ovasının ortagüney kesiminde oturan Çamlar ile Mekong Irmağı deltasına dağılmış olan Khmerler gelir. Dağlılar olarak bilinen güneyin öteki azınlıkları Malezya-Polinezya ve Mon-Khmer dilleri konuşan çok sayıda küçük etnik topluluğu kapsar. Tarih boyunca dışa kapalı kalan ve ancak Fransız sömürge yönetimi sırasında baskı altına alınabilen bu topluluklarda kabile yaşam biçiminin izleri hala güçlüdür. Kuzeydeki azınlıklar etnik köken ve dil bakımından Çin’in güneyindeki halklara yakındır. Güneydeki azınlıklara göre daha kalabalık olan bu topluluklardan Day dillerini konuşan Beyaz Daylar (Tai Khao), Siyah Daylar (Tai Dam), Tholar ve Nunglar genellikle yüksek vadilerde yaşarlar. Daha yüksek kesimlerde oturan dağınık Hmong (Meo) ve Mian topluluklarının dilleri Çin-Tibet dil ailesine girer. Hoalar olarak bilinen Çinliler ülkedeki en büyük etnik azınlığı oluşturur. 1970’lerin ortalarından bu yana Vietnamlıları dağlık yörelere yerleştirmeye yönelik bir program uygulanmaktadır.


Resmi dil olan Vietnam dili Güneydoğu Asya dil ailesine bağlı Mon-Khmer dil öbeği içinde yer alır. Vietnam dili dışında Fransızca, Çince, İngilizce ve Khmer dili de konuşulur. İnanç ve değer yargılarının Konfüçyüsçülükle biçimlenmiş olduğu Vietnam’da en yaygın dinler Budacılık ve Taoculuktur. Budacılıktan yola çıkmakla birlikte başka dinlerin de etkisini taşıyan ve sömürgeciliğe karşı mücadelede önemli rol oynayan Cao Dai(*) ve Hoa Hao(*) mezheplerinin toplumda önemli bir ağırlığı vardır. Fransızlarla birlikte ülkeye giren Katoliklik ve 20. yüzyıl başlarında Mekong Irmağı deltasında yayılan Protestanlık başlıca Hıristiyan mezheplerini oluşturur. Güneyde çoğu Khmer olan küçük bir Müslüman topluluk da yaşar. Toplumun geniş bir kesiminde animist inançlar ve atalara tapınma kültü hala varlığını korumaktadır.

Nüfus yoğunluğu (2014) ülke genelinde kilometrekare başına 268 kişi gibi oldukça yüksek bir düzeydedir. Bu oran delta bölgelerinde genel ortalamanın dört katına kadar ulaşır. Kentlerde oturanların toplam nüfus içindeki oranı (2011) yüzde 31’i bulur. Vietnam Savaşı sırasında ülke güneyinde kırsal kesimden yoğun kaçışın kentlerde yarattığı yapay nüfus artışı, 1976’dan sonra uygulanmaya başlayan yeniden yerleştirme programıyla büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Bu program kentlerde bulunan 10 milyon kişinin 1996’ya değin kırsal kesimdeki "yeni ekonomik bölge"lere dağıtılmasını öngörmektedir. Resmi kaynaklara göre 1976-86 arasındaki dönemde program uyarınca kırsal kesime taşınanların sayısı 4 milyonu aşmaktadır. Ülkenin demografik yapısını etkileyen bir başka e de ülkenin sosyalist bir yönetim altında birleşmesinden sonra yaşanan dışarıya göç akınıdır. İlk kez 1974’te 1 milyona yakın kişinin ülkeden ayrılmasının ardından duraklar gibi görünen bu süreç, 1978’den sonra yönetimin uygulamalarıyla yeniden hız kazanmış ve ülkeden gizlice kaçanların çoğu sığınacak ülke bulamamaları nedeniyle bölge düzeyinde ciddi bir mülteci sorunu doğurmuştur. Dışarıya göçlerin yol açtığı düşüşe karşın nüfus artış hızı öteki Güneydoğu Asya ülkelerindeki düzeye yakındır. Doğum ve ölüm oranları (2014) sırasıyla binde 16 ve binde 6’dır. Yüksek doğum oranının sonucu olarak 30 yaş altındaki grubun toplam nüfus içindeki oranı (2014) yüzde 18’e ulaşır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam’da merkezi planlamayla yönlendirilen ve büyük ölçüde tarıma dayanan, gelişme yolunda bir ekonomi yürürlüktedir. Zengin doğal kaynakları, verimli toprakları, elverişli coğrafi konumu, yoğun ve nitelikli işgücüyle yüksek bir ekonomik gelişme potansiyeline sahip olan Vietnam, uzun savaşların yol açtığı geniş çaplı yıkım, bölgesel çatışmalar sonucunda askeri harcamalara ayrılan büyük pay, bölünmüşlükten dolayı farklılaşmış iki ekonomik yapıyı bütünleştirmede karşılaşılan güçler ve birbirini izleyen doğal felaketler nedeniyle bu potansiyeli harekete geçirme yönünde sınırlı bir ilerleme sağlayabilmiştir. Öte yandan son yıllarda ortaya çıkan ekonomik sıkıntıların merkezi planlamadan belirli bir uzaklaşmayı ve serbest piyasaya dönük reformları gündeme getirdiği gözlenmektedir. 2013 verilerine göre ülke gayri safi milli hasılası (GSMH) 359 milyar ABD Doları, kişi başına düşen milli gelir ise 4.000 ABD Doları gibi düşük bir düzeydedir.

 Gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) içindeki payı (2013) yüzde 19,3 olan tarım sektöründe toplam işgücünün yüzde 48’i çalışır. Ülke topraklarının dörtte bire yakın bölümü ekime elverişli alanlardan oluşur. Kuzeyde 1954’ten başlayarak köklü bir toprak reformunun gerçekleştirilmiş olmasına karşın, güneydeki kolektivizasyon programı çok yavaş bir gelişme göstermiştir. Son yıllarda köylülerin ürün fazlasını serbest piyasada satmasına izin verilmesiyle ülkenin gıda ürünlerinde kendine yeterli bir düzeye doğru yaklaştığı söylenebilir. Ekili alanların dörtte üçe yakın bölümü pirinç üretimine ayrılmıştır; başta delta bölgeleri olmak üzere birçok yerde yılda iki kez pirinç ekimi yapılır. Miktar olarak toplam tarımsal üretimin yarısından fazlasını genellikle pirinç oluşturur. Öteki önemli gıda ürünleri manyok, tatlı patates, mısır, kocadan ve yerfıstığıdır; sebze ve meyve üretimi de oldukça gelişmiştir. Devlete ait plantasyonlarda kahve, çay, kauçuk, şekerkamışı, jüt, tütün, soya ve hindistancevizi yetiştirilir. Bu ürünlerin bir bölümü de ihraç edilir. 


Hayvancılık büyük ölçüde domuz ve sığır besiciliğine dayanır. İç  sularda ve deniz kıyılarında avlanan balık ve kabuklu hayvanlar, pirinçten sonra ikinci temel gıda ürünü oluşturur. Istakoz, karides ve yengeç gibi su ürünlerinin ihracatı önemli bir gelir getirir. En zengin balıkçılık alanları güneydedir. Son yıllarda balıkçı tekneleriyle yurtdışına kaçışın hızlanması balıkçılığın önemli ölçüde gerilemesine yol açmıştır. Ormanların işletilmesi bütünüyle devletin elindedir. Bu alanda modern teknoloji kullanımının henüz sınırlı olmasına karşın kereste üretimi giderek gelişmekte ve önemli bir gelir kaynağı durumuna gelmektedir. Madencilik ve imalat sektörleri birlikte net maddi hasılanın yüzde 33,1’ini yaratmakla birlikte toplam işgücünün yalnızca yüzde 3,2’sine istihdam olanağı sağlar. Yeraltı kaynakları bakımından oldukça zengin sayılan Vietnam’ın en önemli madeni antrasit ve linyit türü kömürdür. Ayrıca büyük miktarda apatit, kalay ve yüksek nitelikli kromit çıkarılır. Öteki mineral yatakları arasında demir cevheri, kurşun, çinko, bakır, boksit, tungsten ve altın sayılabilir. Yakın dönemde Mekong Irmağı deltası açıklarında petrol arama çalışmaları yürütmek üzere bazı yabancı şirketlerle anlaşmalar yapılmıştır. Sanayi dallarının çoğu hammadde kaynaklarının daha bol olduğu ve imalata dönük yoğun yatırımların yapıldığı kuzey bölgesinde yer alır. Savaş sırasında pek yıkıma uğramayan güneydeki sanayi kuruluşları, ithal hammaddelere bağımlılık ve yedek parça sorunu nedeniyle çok düşük kapasitede çalışabilmektedir. Sanayide genel olarak karşılaşılan sorunların başında eski donanım ve teknoloji kullanımıyla kalifiye işgücü açığı gelmektedir. Öte yandan altyapı hizmetlerinin yetersizliği nedeniyle taşıma ve dağıtım güçlükleri de ciddi bir sorun olarak durmaktadır. Sanayi üretimini artırmak amacıyla son yıllarda kamu işletmelerince parça başı ücret ve maddi teşvik sistemleri uygulanmaya başlamıştır. Birleşme sonrasındaki yeniden inşa çalışmaları çerçevesinde ağırlık verilen başlıca alanlar çimento, çelik ve enerji üretimidir. Yıllık elektrik üretimi (2012) yaklaşık 117 milyar kW-sa düzeyindedir. Elektriğin yüzde 55’lik bölümü kömürle çalışan termik santrallerden sağlanır. 1978’de Doğu Bloku ülkelerinin yer aldığı Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi’ne (Cornecon) katılan Vietnam’da, 1980’lerin ortalarında başlayan dışa açılma süreciyle birlikte Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Japonya’ dan da kredi alma ve yabancı yatırımlara izin verme yoluna gidilmiştir. Vietnam’ın dış ticaretinde eski Sovyet cumhuriyetlerinden sonra en önemli yeri Japonya, Hong Kong ve Singapur tutar. İhracatın büyük bölümü hammaddelere, hafif sanayi ve el sanatları ürünleri ile tarımsal ürünlere dayanırken, başlıca ithalat kalemlerini yakıt, sanayi hammaddeleri, çeşitli makineler, tahıl ve başka gıda maddeleri oluşturur. Coğrafi koşullar ülkenin kuzey ve güney bölgeleri arasındaki ulaşımı önemli ölçüde güçleştirir. Ulaşım ağının en gelişkin olduğu yerler, nüfusun büyük bölümünün toplandığı delta alanlarıdır. Bu alanlarda suyollarından da geniş biçimde yararlanılır. Hanoi yakınlarındaki Noi Bai Havalimanı 1978’den bu yana uluslararası seferlere açıktır.

Kültürel Yaşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel Vietnam kültürünün biçimlenmesinde önemli rol oynayan Çin etkisi dil, edebiyat, sanat, mimarlık, müzik ve tiyatro gibi alan belirgin biçimde görülür. Kökleri geleneklere dayanan ve kraliyet saraylarının okumuş çevrelerinde çok tutulan şiir, geçmişte Çin kalıp ve üsluplarının damgasını taşırdı. İlk kez 14. yüzyılda başlayan özgün şiir yazımı, 17. ve 18. yüzyıllarda bir uzun anlatı şiiri türünün doğmasını sağladı. Nguyen Du’nun (1795-1820) yazdığı Kim Van Kieu (Kieu’nun Öyküsü) bu türün en yetkin örneği olarak kabul edilir. Fransız etkisi bu edebiyat geleneğini zayıflatmışsa da şiir hala sanatsal ifade biçimi olarak önemini korumaktadır. Günümüz Vietnam şiirinde daha çok Batı kalıpları kullanılmaktadır. Kuzeyde hat tuong, güneyde hat boi olarak bilinen, Çin kaynaklı geleneksel Vietnam operasının yanı sıra cai luong adı verilen Vietnam’a özgü taşlamalı müzikal komedi de halkın gözde bir eğlencesidir. Tiyatro üzerinde devletin sıkı denetimi vardır. Uzun süreli Çin etkisinin ardından Fransız izlenimciliğine öykünmeye yönelen ve günümüzde toplumsal gerçekçilik akımının özelliklerini taşıyan resim sanatı pek gelişmemiştir. Buna karşılık lake yapımı günümüzde de sürdürülen önemli bir sanattır. Geleneklerini korumuş olan dağ kabilelerinin el yapımı ahşap eşya, dokuma ve işleri sanatsal değerleriyle öne çıkar. Bu kabilelerin başta gonglar olmak üzere çok değişik müzik aleti vardır.

Bütün basın ve yayın kuruluşlarını devlet ve parti organları yönetir. En önemli yayın  organı partinin resmi gazetesi Nhan Dan’dır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam'ın arkeolojik tarihi, 2500 yıl öncesine dayanmaktadır. Ancak tüm tarihi değerleri ve yaşamsal bulgularıyla, Vietnam tarihi 4000 yıllık büyük bir tarihtir. Vietnam, MÖ 1. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar Çin Uygarlığı'nın egemenliği altında kalmıştır. 939 yılında bir grup Vietnam zümresi tarafından ülke, Çin'e karşı bağımsızlığını kazanmıştır. 968 yılında ise Vietnam, resmi olarak kendi resmi benliğini ilan etmiştir.

Eski çağlar ve Çin yönetimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Arkeolojik bulgular bugünkü Vietnam topraklarıyla birlikte Çinhindi’nin ilk sakinlerinin, 25-50 binyıl önce bölgeye girdikleri sanılan Negritolar olduğunu göstermektedir. Bu topluluğun zamanla erimesine yol açan göç dalgalarının ilki İÖ 2500-1500 arasında Çin’in güneyinden gelen Avustronezyalılarla başladı. Daha sonra bölgeyi istila ederek Avustronezyalıları bugünkü Endonezya adalarına süren Mon-Khmer ve Malezya- Polinezya halkları, bütün yarımadaya yayılarak bölgenin kalıcı bir öğesi durumuna geldiler. İÖ 600-400 arasındaki bir dönemde Çin’den Kızıl Irmak deltasına tunç teknolojisini getiren toplulukları Viet (Yue) ve Day halkları, onları da Çinli göçmenler izledi. Bütün bu öğelerin kaynaşması sonucunda İÖ 200 dolaylarında bugünkü Vietnamlıların atalarını oluşturan ayrı bir etnik topluluk ortaya çıktı.

Efsanelerde anlatılan Hong Bang adlı ilk Vietnam hanedanının tarihi, büyük ölçüde değişik kökenli halkların birbirine karışarak ortak bir yapıda birleşme sürecini yansıtır. Bu hanedanın elindeki topraklar günümüze ulaşan kaynaklarda Van Lang (Dövmeli Adamların Ülkesi) adıyla geçer. Son Hong Bang kralını deviren komşu Thuc hanedanın kurduğu Au Lac adlı yeni devletin İÖ 207’de Çin’in güneyindeki Viet krallığı Nam Viet’e bağlanması gerçek yazılı tarihin başlangıcı olarak kabul edilir. Güney sınırı bugünkü Da Nang’a kadar uzanan Nam Viet toprakları uzun diplomatik ve askeri çalışmaların ardından İÖ 111’de Çin’i yöneten Han hanedanının eline geçti. Bir Çin eyaletine dönüştürülen bu bölge dokuz askeri yöreye ayrıldı. En güneydeki üç askeri yöre bugünkü Vietnam’ın kuzey yarısını kapsıyordu. 

 Çin egemenliğinin başladığı sırada Demir Çağına geçmek üzere olan Kızıl Irmak deltası halkı, balıkçılık ve avcılığın yanı sıra sulu pirinç ekimi düzeyine ulaşmış bulunuyordu. Bölgedeki toplumsal örgütlenme siyasal, askeri ve dinsel önder konumundaki kabile şeflerinin altında hiyerarşik bir yapıya dayanıyordu. Büyük arazilere sahip kabile şeflerine bağlı geniş bir kesim serflik koşullarında yaşıyordu. Dinsel alanda doğaüstü varlıklara ve ruhlara dayalı animist inançlar egemendi. 

Vietnamlı kimliğinin daha da geliştiği Çin yönetimi döneminde, bugünkü Vietnam’ın güney yarısında Hint etkisiyle biçimlenmiş iki devlet ortaya çıktı. Bu devletlerden İS 1. yüzyılda kurulan ve Mekong Deltası ile bugünkü Kamboçya’yı elinde tutan Funan, 6. yüzyılda kuzeyden gelen Khmer saldırılarıyla yıkıldı. Çin kaynaklarına göre 192’de kurulan ve Çinhindi’nin doğu kıyılarına egemen olan Çampa ise güçlü bir komşu devlet olarak uzun yıllar varlığını sürdürdü.

Çinhindi halklarından daha ileri bir uygarlık düzeyinde bulunan Çinliler, üstün sulama teknikleriyle Kızıl Irmak deltasındaki tarımı geliştirmenin yanı sıra metal saban ve çeki hayvanlarının kullanımını başlattılar. Ayrıca beraberlerinde daha gelişkin alet ve silahlarla yeni madencilik yöntemlerini getirdiler. Bu gelişmeler Vietnamlıları Çinhindi’nin en ileri halkı konumuna yükseltti. Bölgenin doğal kaynaklarından ve işgücünden yararlanma ve bölge üzerinden yürütülen deniz ticaretini geliştirme isteği, başlangıçta yerel yönetim sistemine ve toplumsal yapıya dokunmayan Çinlileri İS 1. yüzyılda doğrudan bir yönetim biçimi kurmaya yöneltti. Yerel kabile şeflerinin gerekli ekonomik kültürel ve siyasal dönüşümlere ayak uyduramaması nedeniyle Çinli memurlar aracılığıyla gerçekleştirilen bu sürece, hemen her alanda yoğun bir Çinlileştirme kampanyası eşlik etti. Çin düşünceleri ve yaşam biçimi birçok olumlu yenilikler getirmenin yanı sıra özümlemeye karşı güçlü ve yaygın bir direniş de doğurdu. 

 Çin yönetimine karşı ilk önemli ayaklanma 39’da Trung Trac ve Trung Nhi adlı soylu iki kız kardeşin önderliğinde başladı. Kabile şeflerine bağlı kuvvetlerin Çin kalelerini ele geçirmesiyle kurulan bağımsız yönetim, üç yıl sonra gönderilen güçlü bir Han ordusu tarafından yıkıldı. Ardından kabile şeflerinin gücü kırılarak merkezi bir yönetim yapısının temelleri atıldı ve özümlemeci politikalar daha büyük bir şiddetle uygulamaya kondu. Han hanedanının çöküşünün yarattığı otorite boşluğu ortamında, gene bir kadın olan Trieu Au’nun 248’de giriştiği ikinci büyük ayaklanma altı ay içinde bastırıldı. Bu arada bölgenin güneyindeki bazı toprakları ele geçiren Çampa, Çin’in elingeki kesimi de tehdit etmeye başladı. Ote yandan Çin’deki çekişmelerle giderek merkezden kopan Giao Chau’da Çin kültürünün biçimlendirdiği yeni bir seçkin tabaka ortaya çıktı. Bu kesimi temsil eden Ly Bon’un 542’de oluşturduğu bağımsız krallık yalnız üç yıl ayakta kalabildi. Dağlık yörelerde süren direniş hareketi, Çin’de yeniden etkili bir denetim sağlamayı başaran Tang hanedanının (618-907) yıkılmasından hemen sonra geniş çaplı bir ayaklanma biçimini aldı. Çin ordusunun 939’da ağır bir yenilgiye uğramasıyla bölgedeki Çin yönetimi sona erdi. 

Bağımsızlık döneminin ilk hanedanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin kuvvetlerini bölgeden çıkaran Vietnamlı komutan Ngo Quyen’in altı yıl süren yönetimini yerel komutanlar arasındaki bir çatışma dönemi izledi. Bu güç odaklarını ortadan kaldırarak 968’de kendini imparator ilan eden Dinh Bo Linh’in yerine 980’de Le Hoan geçti. Le Hoan’la başlayan Erken Le hanedanı 1009’a değin başta kaldı. Bu dönemde Çin’den gelen bir saldırı püskürtüldüğü gibi Çampa’ya karşı bir dizi sefer düzenlendi. Erken Le hanedanının yerini alan ve ülkeye Dai Viet adını veren Ly hanedanı ise geniş çaplı set ve kanal yapımıyla tarımı geliştirdi ve kentler arasında düzenli ulaşımı sağladı. Ayrıca yerel feodal beylere dayalı yönetim sisteminin yerine hiyerarşik bir bürokrasiyi geçirerek merkezi bir devlet yapısının temelini attı. Daha önce ülkede yayılmış olan Budacılık ile kaynağını Çin kültüründen alan edebiyat ve sanat da büyük bir gelişme gösterdi. Ama bu ilerleme ve refah sürecine sık sık dış sorunlar eşlik etti. Çin’in 1057’de Kızıl ırmak deltasına karşı giriştiği harekat ancak dört yıllık bir savaş sonunda boşa çıkarılabildi. Bu durumdan yararlanmak isteyen Çampa ile Çinhindi’nin en güçlü devleti konumundaki Kamboçya da ülkenin güney topraklarına karşı saldırıya geçti. İki devletin 1128-32 arasındaki yeni bir saldırısını 1138- 1216 arasında beş istila girişimi daha izledi.

Giderek gerileyen Ly hanedanı uzun iç karışıklıkların ardından 1225’te yerini Tran hanedanına bıraktı. Ülkeyi yeniden güçlü bir konuma getiren ve Çampa ile belirli bir barış ortamı sağlayan Tran hanedanı büyük Moğol ordularının üç istila harekatını (1257, 1284 ve 1287) alt etmeyi başardı. Bu güçlük tam atlatılamadan, Çampa ile yeniden savaş başladı. On yıllık bir çatışmadan sonra 1322’de Çampa’ya boyun eğdiren Vietnam, izleyen dönemde boyunduruktan kurtulan Çampa’nın bir dizi saldırısına uğradı. Savaşların ülke kaynaklarını tüketmesiyle ortaya çıkan bunalım ortamında Ho Qui Ly adlı bir yüksek görevli 1400’de tahta el koydu. Yeni hükümdarın köklü reformları sonuç vermeden Tran ailesi Çin’deki Ming hanedanından yardım istedi. Ülkeyi 1407’de kolayca ele geçiren Ming kuvvetleri doğrudan bir Çin yönetimi kurma yoluna gitti. Bunun üzerine 1418’de Le Loi önderliğinde başlayan direniş hareketi 10 yıllık bir mücadele sonunda başarıya ulaştı. Yönetimi eline alan Geç Le hanedanıyla birlikte Vietnam yeni bir döneme girdi. 

Yayılma, bölünme ve yeniden birleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

Le Loi ve ardıllarının bazı reformlarına karşın sınırlı tarım arazilerinin artan nüfusu besleyememesi, Vietnam’ı güneye doğru yayılma çabasına yöneltti. Le Thanh Tong’un (hd 1460-97) Çampa’nın büyük bölümünü ele geçirmesiyle (1471) sonuçlanan ilk büyük saldırıyla Vietnam sınırları Nha Trang yakınlarına kadar ulaştı. Çampa’nın bütünüyle ortadan kaldırılmasının ardından, gerilemekte olan Kamboçya’nın elindekı Mekong Deltasına yönelik saldırılar başladı. 1700’den kısa bir süre önce Saygon alındı. İzleyen 60 yıl içindeki fetihlerle Vietnam birlikleri bugünkü sınırlara yakın bir çizgiye kadar ilerledi. En güneyde bulunan Soc Trang çevresindeki topraklar ise ancak 1840’ta Vietnam’a bağlanabildi.

Vietnam’ın yayılma süreci aynı zamanda ülkenin bölünmesi sonucunu doğurdu. Çampa’nın yıkılmasından kısa bir süre sonra Hanoi yöneticisi Mac Dang Dung 1527’de Le hükümdarını devirerek tahtı ele geçirdi. Kızıl Irmak deltasının güneyindeki topraklarda 1545’te yeniden denetimi sağlayan Le hanedanı, 50 yıl süren bir iç savaş sonunda Hanoi ve kuzeydeki topraklara da egemen oldu. Ama bu süreçte feodel beylerin güçlenmesiyle imparatorluk tahtı sembolik bir konuma düştü. Ülkenin gerçek yönetimi feodal beylere dayanan Trinh ailesine geçti. Bu arada 1558’den başlayarak güneydeki toprakların yönetimini üstlenen Nguyen ailesi, 1620’de merkezle bağları kopararak yeni bir bölünmeye yol açtı. Trinh ailesinin askeri yollarla ülkenin kuzey yarısını denetim altına alma çabaları sonuçsuz kaldı. 1673’teki son seferin ardından, görünüşte Le hanedanına bağlı iki ayrı yönetim kesin bir yapı kazandı. 

 Yeniden birleşme süreci 1771’de Tay Son kardeşlerin önderlik ettiği güneydeki geniş çaplı köylü ayaklanmasıyla başladı. Ayaklanmanın 1777’de Nguyen yönetimine son vermesinden sonra kaçmayı başararak Saygon ve çevresini elinde tutan Nguyen Anh, kısa bir direniş gösterdiyse de 1783’te ülke dışına sürüldü. Bu arada kuzeye yönelerek 1786’da Trinh ailesini de yenilgiye uğratan ve Le hanedanını yıkan Tay Son kardeşler, 1788’de ülkeye girmeye çalışan Çin ordularını geri püskürttüler. Ama aynı yıl Fransızların askeri yardımıyla Saygon ve Mekong Deltasını geri alan Nguyen Anh bir dizi sefer sonunda bütün ülkede denetimi sağladı ve 1802’de Gia Long adıyla kendini imparator ilan etti.  

Gia Long ve ardılları 11. yüzyılda Ly imparatorlarının temelini attığı devlet yapısında hemen hiçbir değişiklik yapmadılar, Mutlak yetkileri tanrısal bir kaynağa bağlanan imparatorun başında bulunduğu bu merkezi devlet yapısı, imparatorca atanan ve yalnız ona karşı sorumlu olan mandarin adlı yüksek devlet görevlilerinin oluşturduğu katı bir hiyerarşiye dayanıyordu. Bütün kademelerdeki memurlar uzun bir öğrenimden sonra sınavla göreve alınıyordu. İmparator bölünmez bir nitelik taşıyan ve hemen her alanı kapsayan yetkilerini mandarin’ler aracılığıyla kullanıyordu. Ordu, dinsel hiyerarşi ve aristokrasi gibi kurumların siyasal yaşamda belirleyici bir ağırlığı yoktu. Onursal bir nitelik taşıyan soyluluk unvanları bile babadan oğula geçmiyordu.Ekonomik düzen de imparator ve mandarin’lerin yönetimini ayakta tutmaya yöne-likti. Başlıca gelir kaynağı pirinç ekimine dayanan tarımdı. El sanatları, madencilik ve ticaret oldukça sınırlıydı. Bütün topraklar imparatorun mülkiyeti altında sayılıyor ve ancak imparatorluk fermanlarıyla işlenebiliyordu. Büyük toprak sahiplerinin yükselmesini önlemek için zaman zaman toprakları yeniden dağıtma yoluna gidiliyordu.Sıkı mutlakıyet yönetimini sınırlayan başlıca etken, aileyi toplumun temel birimi olarak gören Konfüçyüsçü anlayıştı. Aile reisinin otoritesine bağlılık herkesin uyması gereken bir kuraldı. Toplum yapısını biçimlendiren bir başka güç de görece özerk köy yönetimleriydi. Kural olarak varlıklı ve nüfuzlu kimselerin yer aldığı köy meclisleri kolluk, asker toplama, zorunlu çalışmayı düzenleme ve vergileri belirleme gibi görev-leri yerine getiriyordu.

Bütün bu özellikleriyle katı, durağan ve değişime kapalı bir yapı gösteren imparatorluk yönetimi, komşu ülkelere göre daha ileri ve sağlam olmakla birlikte dış etkilere karşı koyma gücünden yoksundu.

Batı sızması ve Fransız yayılmacılığı [değiştir | kaynağı değiştir]

İlk kez 1516’da Vietnam’a giren Portekizli serüvencileri çok geçmeden değişik ülkelerin misyonerleri izledi. Portekizli misyonerlerin Faifo’da (Hoi An) kurduğu ilk yerleşme ancak Japonya’dan sürülen Cizvitlerin geldiği 1615’te kalıcı bir nitelik kazanabildi. Aynı yıl Fransızların giriştiği misyonerlik çalışmaları daha başından ticari ilişkileri de geliştirme, çabasıyla el ele gitti. Hollandalıların ve İngilizlerin bu yöndeki başarısız denemelerinden sonra, Fransızların 1680’de Hanoi’de açtığı ticaret merkezi de başarısızlığa uğradı. Vietnam’daki iki karşıt yönetimin Batı’nın modern silahlarına ve başka mallarına duyduğu ilgi iç savaşın sona ermesiyle büyük ölçüde ortadan kalktı. 1700’den sonra yalnızca Faifo’daki Portekizliler sınırlı bir ticaret yürütebilme olanağı buldu.Uzakdoğu’daki Portekiz nüfuzunun çökmesinden ve öteki rakiplerin Vietnam’dan çekilmesinden sonra Fransızların yeniden giriştiği ticari bağlar kurma arayışı, manda-rin’lerin Batı karşıtı tutumu ve ülkenin yoksulluğu nedeniyle sonuçsuz kaldı. Misyonerlere ve Hıristiyanlara karşı sertleşen tutum askeri müdahale yoluyla ülkeye girme düşüncesini gündeme getirdi. Bunun için gerekli kaynaklardan yoksun olan Fransızların 1778’den sonra Tay Son kardeşlere karşı Nguyen Anh’a sağladığı yardım öncelikle siyasal alanda etkili olma yolunu açtı. Ama Nguyen Anh’ın imparator olmasıyla sarayda güçlü bir konum elde eden Fransız danışmanlar, onun ardılı Minh Mang’ın döneminde (1820-41) görevden alındı. Ülkenin yeniden dışa kapandığı ve misyonerlerin ağır baskılar gördüğü bu ortamda diplomatik girişimler hiçbir işe yaramadı. Thieu Tri’nin 1841’de başa geçmesinden sonra misyonerlerin çoğu sınır dışı edildi. Bunun üzerine Fransızlar misilleme olarak Nisan 1847’de Da Nang (Tourane) limanını bombaladı.

Fransa’nın denizaşırı pazarlara duyduğu gereksinim ve Asya’da bir yer edinme çabası III, Napoleon’un Temmuz 1857’de Vietnam’a karşı askeri harekat karan almasına yol açtı. Bu amaçla 1858 yazında düzenlenen seferde Da Nang limanının ele geçirilmesine karşın Fransız birlikleri daha ileriye gidemedi. Bunun üzerine Şubat 1859’da Saygon yoluyla yeni bir saldırıya girişildi. Ama orada da Fransız ilerlemesi Saygon’un ötesine geçemedi. Bu arada Da Nang’da bırakılmış olan garnizon Mart 1860’ta bütünüyle çekildi. Çin’deki Fransız birliklerinden alınan takviyeyle Şubat 1861’de başlayan ikinci hare-katta Saygon çevresindeki topraklar ele geçirildi. Vietnam tahtına 1847’de çıkmış olan Tu Duc, Haziran 1862’de bir barış antlaşması yapmak zorunda kaldı. Saygon ve çevresini Fransızlara bırakan bu antlaşmada üç limanın dış ticarete açılması, misyonerlere tam serbestlik tanınması ve ağır bir tazminat ödenmesi gibi hükümler de yer alıyordu. Antlaşmanın resmen onaylandığı Nisan 1863’ten dört yıl sonra Say-gon’daki Fransız valisi Mekong Irmağının batısındaki Vietnam topraklarını da alarak Fransız egemenliğini Cochinchine adı verilen bütün güney bölgesinde geçerli kıldı. İzleyen dönemde Annam ve Tonkin olarak anılan orta ve kuzey bölgelerini denetim altına alma çabaları öne çıktı. 

 Kızıl Irmak deltasındaki Fransız tüccarlarla yerel yöneticiler arasında 1873’te ortaya çıkan anlaşmazlıklar bölgeye müdahale için uygun bir fırsat yarattı. Bu amaçla el altından desteklenen kaşif Francis Garnier küçük bir kuvvetle Hanoi ve bir dizi önemli kenti ele geçirdi. Ama Vietnamlı yetkililerin kiraladığı Çin li haydutların Garnier’yi öldürmesi kuzey bölgesini işgal etme planını boşa çıkardı. Bu sırada Fransa Avrupa’da güç bir konumda bulunduğundan Paris hükümeti bu tür serüvenci girişimleri durdurma yoluna gitti. Fransa’nın yeniden sömürgecilik yarışına katılmasından sonra, Nisan 1882’de Tonkin’e gönderilen birlik de Garnier’in akıbeti-ne uğradı. Bunun üzerine Ağustos 1883’te Kızıl ırmak deltasına yönelik geniş çaplı bir sefer düzenlendi. Bir Fransız filosu da Tu Duc’un birkaç hafta önce öldüğünden habersiz Vietnam başkenti Hue’yi bombardımana tuttu, Boyun eğmek zorunda kalan Vietnam sarayı bir antlaşmayla Tonkin ve Annam üzerinde Fransız korumasını kabul etti. Bu antlaşma çok geçmeden bütün ülkede doğrudan Fransız yönetiminin yolunu açtı. Fransızların elindeki Kamboçya ve Vietnam’ı kapsamak üzere 1887’de oluştu-rulan Çinhindi Birliği’ne 1893’te Laos da katıldı. 

Sömürge yönetimi [değiştir | kaynağı değiştir]

Açık hedeflere göre belirlenmiş tutarlı bir yönetim anlayışından yoksunluk ve yerel direnişler nedeniyle Fransız Çinhindi’ne egemen olan karışıklık ve belirsizlik, ancak 1897’de Paul Doumer’nin genel valiliğe getirilmesiyle son buldu. Öncelikle direnişleri bastırarak denetimi sağlayan Doumer imparatorluk sarayı ile mandarin’leri devre dışı bırakarak bütünüyle Fransız görevlilere dayanan otokratik ve merkezi bir rejim kurdu. Bu arada sömürgenin zenginliklerinden sistemli biçimde yararlanmak üzere yol, köprü, liman ve kanal yapımı ve bayındırlık işlerini başlattı. Böylece ülkedeki hammadde kaynaklarını sömürme ve Fransız malı an için gümrük koruması altında bir pazar yaratma yönünde ilk adımları attı.

Sonraki yıllarda sömürgede yapılan bütün yatırımlarda doğrudan ihracata dönük pirinç ve kauçuk üretimi ile kömür gibi madenlerin çıkarımına ağırlık verildi. Sanayideki gelişmeler ise yerel tüketime dönük malların üretimiyle sınırlı kaldı. Fransızların kurduğu en büyük işletme 5 binden fazla işçinin çalıştığı Nam Dinh’teki dokuma fabrikasıydı. 1930’a gelindiğinde bütün sanayi kuruluşlarında ve maden ocaklarında çalışan işçi sayısı ancak 100 bini buluyordu. 20. yüzyıl başlarındaki ekonomik ilerlemeden yalnızca Fransızlar ve sömürge rejiminin yarattığı küçük bir varlıklı kesin yararlandı. Özellikle Mekong Deltasında inşa edilen sulama sistemleriyle 1880-1930 arasında pirinç ekim alanları dört kat artırıldı. Ama tarıma açılan yeni araziler Vietnamlı işbirlikçilerin ve Fransız spekülatörlerin eline geçti. Böylece yeni bir toprak sahibi sınıf ortaya çıkarken topraksız köylüler ağır koşullarda kiracılık yapmaya zorlandı. Ürünlerini çok düşük fiyatlarla satabilen küçük köylüler de borç yükü altında topraksızlaşma sürecine girdi. Köylülerin durumunu güçleştiren bir başka etken bayındırlık projelerini finanse etmek için konan dolaylı ve dolaysız vergilerdi. Ayrıca birçok kişi bayındırlık işleri, maden ocakları ve kauçuk plantasyonlarında zorla çalıştırılıyordu. Köylülerin aşırı yoksulluğu nedeniyle Çinhindi hiçbir zaman Fransız sanayisi için önemli bir pazar durumuna gelemedi.

 Sömürge yönetimi 1939’da nüfusça 20 milyonu geçen Vietnam’ın toplumsal gelişmesini de köstekledi. Eğitim sisteminin bozulmasıyla daha önce göreli olarak yüksek olan okuryazarlık oranı hızla düştü. 1939’a gelindiğinde bile okul çağında çocuklardan öğrenim görebilenlerin oranı yüzde 15’in altındaydı. Ülkede yalnızca 700’e yakın öğrencinin okuduğu tek bir üniversite vardı. Kentlerde Fransızlar için açılmış büyük hastanelere karşılık ülke genelinde her 100 bin Vietnamlıya ancak iki hekim düşüyordu. Sanayi ve ticaret gibi alanların dışında tutulan yerli halk temel hak ve özgürlüklerden de yoksundu. Kauçuk plantasyonları, maden ocakları, sanayi kuruluşları ve ticari işletmeler bütünüyle yabancıların elindeydi. 

Ulusal kurtuluş hareketleri [değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnamlıların sömürgeciliğe direnişi Fransız yönetiminin kurulmasıyla başladı. Daha çok mandarin’lerin önderlik ettiği yerel ayaklanmaların bastırılması, eski imparatorluk düzenine dönüş umutlarının kırılmasıyla sonuçlandı. Böylece gelenekçi muhalefet giderek yerini Batı düşüncelerine açık yeni bir milliyetçileri harekete bıraktı. Yeni hareketin önde gelen sözcüsü Phan Boi Chau, Prens Cuong De ile işbirliği yaparak Japonya’da Vietnamlı milliyetçileri birleştirecek bir örgüt kurdu (1906). Japon hükümetinden sınırlı bir destek gören örgüt Vietnam’dan gizlice kaçan birçok genci yetiştirdi. Hareketin etkisiyle milliyetçi aydınların Hanoi’de açtığı bir okul sömürgecilik karşıtı bir merkez durumuna gelince bir kaç ay içinde kapandı. Gene örgütün öncülüğünde birçok kentte yüksek vergilerin indirilmesine yönelik kitle gösterileri başladı. Geçmişten kopuşun bir simgesi olaraak erkeklerin uzun saçlarını kesme eylemi kısa sürede bütün ülkeye yayıldı. Fransız yönetimi milliyetçi dalgayı önlemek için geniş çaplı tutuklamalara girişti ve Son Adasını milliyetçilerin gönderildiği bir toplama kampına dönüştürdü.

 Fransa’nın Japonya’ya mali yardımda bulunması üzerine 1910’da Prens Cuong De ile birlikte sınır dışı edilen Phan Boi Chau Çin’e geçtikten sonra 1912’de cumhuriyetçi - sürgün hükümeti kurdu ve çeşitli milliyetçi grupları bir araya getirdi. Ama Fransızların baskısıyla yattığı üç yıllık hapis döneminden sonra sürgünde yürütmeye çalıştığı hareket giderek geriledi. Sonunda 1925’te Fransız ajanlarınca kaçırılarak Vietnam’a götürüldü ve çarptırıldığı ölüm cezası yaygın tepkiler üzerine ömür boyu ev hapsine çevrildi. Sömürge rejiminin baskıları altında örgütlüğünü yitiren ulusal kurtuluş hareketi bir dönem bireysel şiddet eylemleri, gösteriler ve yerel ayaklanmalarla varlığını ortaya koyabildi. Bunlara öncülük eden direniş odaklarının bütünüyle bastırıldığı 1920’den sonra aydınlar arasında sömürge rejimiyle işbirliği yaparak bazı ödünler elde etmeye yönelik reformcu bir hareket ortaya çıktı.Reform çabalarının hiçbir sonuç vermemesi, özellikle Annam ve Tonkin’de gizli devrimci grupların yeniden canlanmasına yol açtı. Bu örgütlenmelerin en güçlüsü olarak 1927’de kurulan Vietnam Milliyetçi Partisi (Viet Nam Quoc Dan Dang) şiddet eylemlerinin yanı sıra yerli askerlerin oluşturduğu garnizonlara sızma politikasına yöneldi. Sonunda Şubat 1930’da gerçekleştirilmek istenen askeri isyan yalnızca Yen Bai’deki garnizonda başarıya ulaştı. Ertesi gün garnizonun ele geçirilmesinden sonra yaygın bir sindirme kampanyasına girişildi.  Önderlerinin çoğu idam edilen parti bir daha toparlanamadı. 

 Bu  arada Ho Şi Minh’in önderliğinde çeşitli grupların bir araya gelmesiyle Şubat 1930’da kurulan Çinhindi Komünist Partisi Annam’da patlak veren geniş çaplı köylü ayaklanmasının başına geçerek bazı yerlerde Sovyet yönetimleri kurdu, Acımasız ve sert yöntemlere başvuran sömürge yönetimi ayaklanmayı ancak 1931 ilkbaharında bastırabildi, SSCB ve Çin’deki kadrolarına dayanarak gücünü korumayı başaran Çinhindi Komünist Partisi, Fransa’da Halk Cephesi’nin iktidara geldiği 1936’da başlayan yumuşama, ortamından yararlanarak sömürgeciliğe karşı geniş bir cephe yaratma olanağını buldu. Bağımsızlık yanlısı Cao Dai ve Hoa Hao gibi dinsel mezheplerin etkili olduğu bölgeler dışında, ulusal kurtuluş mücadelesine komünistler önderlik etti. Halk Cephesi’nin düşüşüyle yeniden başlayan baskı ortamında da komünistler en etkili güç olarak ayakta kaldı. 

II. Dünya Savaşı ve bağımsızlık [değiştir | kaynağı değiştir]

Fransa’nın Alman işgali altına girmesinden sonra, Vichy Hükümeti’ne bağlı sömürge yönetimi Eylül 1940’ta Japon birliklerinin Çinhindi’ne üslenmesini öngören bir anlaşma yaptı. Bölgeyi Güneydoğu Asya’daki harekatlar için bir merkez olarak kullanan Japonlar savaşın sona ermek üzere olduğu Mart 1945’te Fransız yönetimini ortadan kaldırarak İmparator Bao Dai’nin bağımsızlık ilan etmesini sağladılar. Ama Hue’de bir Vietnam ulusal hükümetinin atanmasına karşın, gerçek iktidar Japon işgal kuvvetlerinin elinde kaldı. Savaş yıllarında Japon korumasından yararlanan dinsel mezheplerin ve küçük grupların etkin olduğu Cochinchine dışında, Vietnam ulusal kurtuluş hareketinin odağını Çin’in güneyindeki sürgün gruplar oluşturdu, Ho Şi Minh’in girişimiyle Mayıs 1941’de kurulan Vietnam’ın Bağımsızlığı İçin Devrimci Birlik (Viet Nam Doc Lap Dong Minh Hoi), birleşik bir cephe yaratarak harekete yeni bir güç kazandırdı. Antikomünist gruplara yakınlık duyan Çin’deki Çan Kay-şek hükümetinin 1942’de Ho Şi Minh’i tutuklamasına karşın, Müttefik yardımları daha çok Viet Minh olarak anılan birleşik cepheye yöneldi. Bunun nedeni Vo Nguyen Giap komutasındaki komünist gerillaların Tonkin’in kuzeyinde etkili bir mücadele yürütmesiydi. Bir buçuk yıl sonra serbest bırakılan Ho Şi Minh, Ekim 1944’te Vietnam’a giderek hareketin başına geçti. Japonların Ağustos 1945’te Müttefiklere teslim olması üzerine Viet Minh ülke çapında bir genel ayaklanma düzenleyerek Hanoi’de yeni bir hükümet oluşturdu, İmparatora bağlı Hue hükümeti görevden çekilirken Saygon’da denetimi ele geçiren geçici komite de Hanoi hükümetini tanıdı. Bağımsızlığın ilan edildiği 2 Eylül’de ülke içinde Viet Minh’in önünde artık etkili bir güç bulunmuyordu. Ama Potsdam Konferansı’nda Müttefiklerin Çinhindi konusunda vardıkları anlaşma bu iktidarın pekişmesini önledi.

Anlaşmaya göre Japon kuvvetlerini silahsızlandırmak için Vietnam’ın kuzeyine Çin, güneyine de İngiliz birlikleri girecekti. Çan Kay-şek’in Fransızların dönüşünden yana olmaması nedeniyle Çin birlikleri Hanoi hükümetine karışmaktan kaçındı. Güneydeki İngiliz birlikleri ise Fransız askerlerinin denetimi yeniden sağlamasına yardım etti. Bu durum Hanoi hükümetinden destek gören yeni bir gerilla direniş hareketi doğurdu.

Çinhindi Savaşı ve bölünme[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarafların barışçı bir çözüm için yürüttüğü görüşmeler sonunda Mart 1946’da bir anlaşmaya varıldı. Buna göre Fransa Viet Minh hükümetini tanıyacak ve Vietnam’a Fransız Birliği içinde "özgür bir devlet" statüsü verecekti. Buna karşılık Fransız birlikleri Vietnam’da kalacak ve beş yıl içinde kademeli olarak geri çekilecekti. Çin askerlerini ülkeden çıkarmaya yönelik bu taktik işbirliği, bağımsızlık noktasında düğümlenen derin görüş ayrılıkları nedeniyle kısa sürede çıkmaza girdi. Fransızların bir çatışmanın ardından Kasım 1946’da Haiphong’u bombardımana tutması ve Hanoi’de Fransızlara karşı bir misillemeye girişilmesi I. Çinhindi Savaşı’na yol açarak ülkenin bölünmesi sürecini başlattı. Kuzey Vietnam’ı savunmaya çalışan Viet Minh kuvvetlerinin yürüttüğü gerilla mücadelesi Çin’deki yeni komünist yönetimin 1949’dan sonra sağladığı destekle daha da güçlendi, Güney Vietnam’da Bao Dai’ye bağlı kukla bir yönetim kurdurarak büyük bir tepki toplayan Fransızlar ABD’nin mali ve askeri desteğine karşın 1952’de savunma konumuna geçmek zorunda kaldı. 1953 sonlarına doğru ülkenin büyük bölümü Viet Minh kuvvetlerinin denetimine girdi. Mart 1954’te Vo Nguyen Giap’ın Dien Bien Phu’da kazandığı kesin zafer üzerine Fransız hükümeti uluslararası bir konferansla savaşı sona erdirmeyi kabul etti.

Cenevre’de toplanan konferans Temmuz 1954’te ülkenin 17, paralelden geçen bir sınırla iki geçici askeri bölgeye ayrılmasını ve 1956’da uluslararası bir komisyonun gözetiminde yapılacak seçimler sonucunda birleşik bir hükümet kurulmasını kararlaştırdı. Ama anlaşmayı onaylamayı geciktiren Güney Vietnam’ın ABD desteğine dayanarak seçimlere karşı çıkması, bu planı uygulama şansını ortadan kaldırdı. Anlaşma sonrasında bütün kaynaklarını ülkenin yeniden inşası ve ekonomik kalkınma için seferber eden Kuzey Vietnam Çin, SSCB ve öteki sosyalist ülkelerin yardımıyla bu yolda düzenli bir ilerleme sağladı. Tarımda kolektivizasyon kampanyasının yol açtığı bazı yerel ayaklanmalar dışında, ekonomik kalkınma programı ciddi toplumsal ya da siyasal engellerle karşılaşmadan 1965’e değin sürdü. Güney Vietnam’da ise hükümetin başına geçerek karışıklıklara son veren Ngo Dinh Diem, Ekim 1955’te devlet başkanı olarak Bao Dai’nin yerini aldıktan sonra ABD desteğine ve orduya dayalı baskıcı bir yönetim kurmaya yöneldi. Öte yandan Katolik yanlısı tutumunun bir sonucu olarak Budacıları karşısına aldı. Toprak reformuna ilişkin planları uygulayamadı ve yaygınlaşan gerilla savaşının önüne geçemedi. Sonunda ABD’nin de desteğini yitirince Kasım 1963’te askeri bir darbeyle devrildi. Bir dizi hükümet değişikliğinin ardından Haziran 1965’te iktidara Vietnam Cumhuriyeti Hava Kuvvetleri komutanı Nguyen Cao Ky başkanlığındaki bir cunta egemen oldu. 

II. Çihnindi Savaşı [değiştir | kaynağı değiştir]

Budacı militan grupların direnişini kırarak siyasal muhalefeti bütünüyle sindiren askeri rejim Eylül 1967’deki güdümlü seçimler sonunda yönetimi, başkan ve başkan yardımcısı olarak aday gösterdiği Nguyen Van Thieu ve Nguyen Cao Ky ikilisine bıraktı. Baskıcı politikaları aynen sürdüren yeni sivil yönetim Aralık 1960’ta Vietnam Ulusal Kurtuluş Cephesi adı altında örgütlenmiş olan gerilla hareketiyle başa çıkamadı. Kuzey Vietnam’ı destek üssü olarak kullanan ve 1965’te sayıca 150 bin dolayına ulaşmış olan Vietkong gerillaları Saygon rejimini ciddi biçimde tehdit etmeye başladı. Bu gelişme aynı zamanda ABD’nin Vietnam Savaşı olarak da bilinen II, Çinhindi Savaşı’na daha doğrudan bir biçimde katılmasını getirdi. Daha önce askeri donanım, mali yardım ve askeri danışmanlar aracılığıyla Güney Vietnam’a destek veren ABD, Şubat 1965’te gerilla sızmalarını önleme gerekçesiyle Kuzey Vietnam’a karşı yoğun bir hava bombardımanı başlatmıştı. Bu harekatı izleyen asker sevkiyatı sonunda Güney Vietnam’da çarpışan ABD askerlerinin sayısı 1968 başlarında 500 binin üzerine çıktı. Kuzey Vietnam’a karşı bombardımanın bütün şiddetiyle sürdüğü bu dönemde ABD ve Güney Vietnam birliklerinin gerilla hareketini çökertme girişimleri boşa çıktı. Vietkong kuvvetlerinin Şubat 1968’de kentlere ve askeri üslere karşı düzenlediği Tet Saldırısı savaşta bir dönüm noktası oldu, Askeri bir zaferin olanaksızlığını gören ABD yönetimi Mayıs 1968’de Hanoi’yle görüşme masasına oturdu, Paris’te yürütü-len görüşmelere bir süre sonra Ulusal Kurtuluş Cephesi ve Saygon rejimi temsilcileri de katıldı.

 Devlet başkanlığını ve nüfuzlu konumunu sürdürmekle birlikte 1959’da yönetim işlerini yakın çevresine bırakmış olan Ho Şi Minh barış görüşmelerinin yeni başladığı Eylül 1969’da öldü, Böylece Kuzey Vietnam’ da parti ve devlet kademelerinde Le Duan birinci adam olarak öne çıktı. Barışçı çözüm yolunun açılmasını izleyen dönemde bazı ABD birliklerinin çekilmesine karşın Laos ve Kamboçya’ya yönelik ABD müdahaleleriyle savaş bütün Çinhindi’ne yayıldı. Geri çekilme harekatını aşa-malı bir plana bağlayan ABD yönetimi Saygon rejiminin kendi başına savaşı sürdürmesini sağlayacak önlemler alma yoluna da gitti. Bunun sonucu olarak Paris’te barış görüşmeleri devam ederken bütün bölgeyi kapsamak üzere tarihte benzeri görülmemiş yoğun hava akınlarına girişildi. Sonunda Ocak 1973’te imzalanan ateşkes anlaşmasıyla ABD birliklerinin geri çekilme harekatının 60 gün içinde tamamlanması kararlaştırıldı. Ayrıca Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin 1969’da kurmuş olduğu Geçici Devrimci Hükümet resmen bir taraf olarak tanınmış oldu, Anlaşmanın ardından Saygon rejimi Mekong Deltasında Vietkong gerillalarına karşı geniş çaplı bir saldırı başlattı. Bunun üzerine Kuzey Vietnam askeri müdahaleyle sorunu çözmeye yöneldi. Bir yıl kadar süren şiddetli çarpışmalarda büyük bir ilerleme sağlayan Kuzey Vietnam ve Vietkong kuvvetleri, Güney Vietnam rejiminin hızla çökmesiyle Nisan 1975’te Saygon’a girdi. 

Birleşme ve sonrası [değiştir | kaynağı değiştir]

Askeri zaferle fiilen ortadan kalkan bölünmüşlük, genel seçimlerin ardından 2 Temmuz 1976’da Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilanıyla resmen sona erdi. Ama savaştan yeni çıkan yönetimi son derece güç sorunlar bekliyordu, Savaş döneminde yalnızca güneyde nüfusun yarıdan fazlası evsiz kalmış, ölü ve yaralıların sayısı ise nüfusun altıda birine kadar ulaşmıştı. Hava akınları yüzünden büyük yıkıma uğrayan kuzeyde maddi kayıplar çok daha yüksekti. Ülkeyi yeniden inşa ederek sanayi ve tarımı canlandırmak için hazırlanan program uygulamada ciddi aksaklıklarla karşılaştı. Özellikle Ho Şi Minh adı verilen Saygon’da sosyalist uygulamalara karşı oldukça güçlü bir direniş baş gösterdi. Daha önce ticareti elinde tutan Çinli azınlık işbirliğinden kaçınırken, kentlerdeki nüfus yığılmasını hafifletmek amacıyla kırsal kesimdeki "yeni ekonomik bölge"lere göç planı büyük bir tepki doğurdu, Bu arada birbirini izleyen taşkınlar ve kuraklıklar sonucunda pirinç üretimi büyük ölçüde düştü, Böylece Saygon rejiminin çöküşünü izleyen ülkeden kaçış dalgası yeniden hızlanarak daha geniş boyutlara vardı.

Ekonomik güçlükler altında Haziran 1978’de Comecon’a katılan ve Kasım 1978’de SSCB ile 25 yıllık bir dostluk ve işbirliği antlaşması imzalayan Vietnam, Kampuçya ve Çin’le ilişkilerin hızla gerginleştiği bir ortamda SSCB’ye yakınlaşma politikasını daha da güçlendirdi. Aynı dönemde Çin ile Vietnam arasında karşılıklı suçlamalar tırmanırken çok sayıda Çinli Vietnam’dan kaçarak Çin’e sığındı. Sınır çatışmalarının ardından Kamboçya’ya giren Vietnam birliklerinin Ocak 1979’da Pol Pot’u devirerek kukla bir rejim kurması Çin’in sert tepkisine yol açtı. Yaklaşık 200 bin Vietnam askerinin Kamboçya’da bulunmasından yararlanan Çin, "ders verme" amacıyla Vietnam’a karşı askeri bir harekata girişti. Dokuz gün süren harekat sırasında sınırdan 40 km kadar içeriye sokulan Çin birlikleri özellikle ekonomik hedeflere saldırarak büyük bir yıkıma yol açtı. Vietnam Kamboçya’daki birliklerini çekmeden saldırıyı püskürtmekle birlikte ciddi ekonomik kayıplara uğradı. Bölgedeki bu gelişmeler Vietnam’ın öteki komşu ülkelerle de ilişkilerinin bozulmasını getirdi, Yeni Kamboçya yönetiminin uluslararası planda tanınmasını sağlama girişimleri ve Çin’le yürütülen barış görüşmeleri sonuçsuz kaldı. Kamboçya ve Laos’un yanı sıra Çin sınırında geniş çapta askeri birlikler bulundurulması ülke ekonomisi için ağır bir yük oluşturmaya başladı. Kamboçya’da muhalif grupların savaşı sürdürmesi Vietnam yanlısı rejimin oturmasını önledi. Öte yandan Vietnam içinde güneyin sosyalist ekonomiyle bütünleştirilmesinde pek bir ilerleme sağlanamadı. Dağlık yörelerdeki azınlıkların yönetimce uygulanmak istenen poli-tikalara direnmesi yeni sorunlar ortaya çıkardı. Dışarıya göçlerin durdurulmasına yönelik baskılara karşın Vietnam’dan mülteci akınının hızı kesilmedi. 

Parti genel sekreteri olarak uzun süre yönetimde ağırlığını koruyan Le Duan’ ölümünün (1986) ardından başlayan kadro değişiklikleri Vietnam’ın izlediği siyasal çizgide de bir değişim sürecinin yolunu açtı. Ekonomik alanda merkezi planlamadan uzaklaşma yönünde bir dizi reforma girişirken, Kamboçya sorununu uzlaşma yoluyla çözmeyi amaçlayan önemli adımlar atıldı. 1989 sonlarında Vietnam birlikleri Kamboçya’dan çekilmeye başladı. Öte yandan ABD ile ilişkileri normalleştirme konusu gündeme geldi, 1990 başlarında Doğu Avrupa ülkelerinin ve eski Sovyet cumhuriyetlerinin ekonomilerini yeniden canlandırma girişimleri Vietnam’ın aldığı dış yardımla azalmasına yol açtı, Vietnam’ın Ekim 1991’de imzalanan Kamboçya barış antlaşmasını desteklemesiyle bu ülkenin Çin ABD ile olan ilişkileri bir düzelme sürecine girdi, Nisan 1992’de ülkenin siyasal yapısında bazı önemli değişiklikler yapan piyasa ekonomisini onaylayan yeni anayasanın kabul edilmesinin ardından Ulusal Meclis seçimleri yapıldı. Yeni meclis eylülde Le Duc Anh’ı cumhurbaşkanlığına seçti ve Vo Van Kiet’in başbakanlığı sürdürmesine karar verdi, 1993’te ABD ile ilişkilerde sınırlı bir düzelme görüldü.

Vietnam Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Vietnam Savaşı
Vietnam haritası

Vietnam’ın birliğini ve bağımsızlığını sağlamak için komünistlerin önderliğinde ABD’ye ve Güney Vietnam’daki rejime karşı yürütülen mücadele (1955-75).

Ho Şi Minh önderliğindeki Vietnamlı ko­münistler 1941’de bağımsızlığı sağlamak amacıyla Çin’de Viet Minh adıyla geniş bir cephe örgütü kurmuştu. Çin sınırını aşarak gerilla eylemlerine girişen örgüt özellikle kuzeyde güçlü bir konum elde etti. Fransız sömürgesi Vietnam’ı işgal altında tutan Japonların Müttefikler’e teslim olma­sından yaklaşık bir ay sonra, Viet Minh önderi Ho Şi Minh 2 Eylül 1945’te Hanoi’de Vietnam Demokratik Cumhuriyeti’nin Bağımsızlık Bildirgesi’ni okudu. ABD önceleri Fransa’yı sömürge yönetimine son vererek Ho Şi Minh’i bağımsız bir devletin başkanı olarak kabul etmeye zorladı. Çinhindi’nde denetimi yeniden sağlamayı amaçlayan Fransa ise Vietnam’ı ancak Fransız Birliği içinde özerk bir devlet olarak tanıyacağını bildirdi.

Barışçı bir çözüm bulma girişimlerinin sonuçsuz kalmasından sonra 1946’da başla­yan. Çinhindi Savaşı Fransızların ağır yenilgiye uğradığı 1954’e değin sürdü. Bu arada ülkenin güneyinde fiili iktidarı ellerin­de tutan Fransızlar, 1949’da eski imparator Bao Dai’yi özerk bir yapıda örgütledikleri Vietnam Birleşik Devleti’nin başına geçirdiler.1954’te Cenevre’de toplanan uluslarara­sı konferansta Fransa ve Viet Minh arasında ateşkes görüşmeleri yapıldı. Savaşan güçleri ayırmak için Fransızların ve saflarında yer alan Vietnamlıların silahtan arındırılmış bir kuşakla çevrili askeri bir sınır olarak belirlenen 17. paralelin güneyine, Viet Minh’in bu hattın kuzeyine çekilmesine karar verildi. Bunun üzerine binlerce insan toprağından ve evinden koparak kuzeye ya da güneye göç etti. Fransızlar da Vietnam’ı terk etmeye başladılar.

Konferansta kabul edilen Cenevre Anlaş­maları aynı zamanda uluslararası bir kurulun gözetiminde 1956’da serbest seçimler ­yapılmasını öngörüyordu. İmparatorun Ngo Dinh Diem’i başbakanlığa atadığı gü­neyde bir süre sonra halkoylamasıyla mo­narşiye son verilerek 26 Ekim 1955’te cumhuriyet ilan edildi. Devlet başkanlığını üstlenen Diem, komünizmin Asya’da yayıl­masından çekinen ABD’nin ekonomik ve askeri yardımına dayanarak otoriter bir düzen kurmaya yöneldi ve ülkeyi birleştir­menin ilk adımı olarak öngörülen seçimle ­yapılmasını engelledi. Baskıcı yöneti­miyle halk desteğini daha da yitirince, geleneksel köylü meclislerinin yerine Saygon’dan (bugün Ho Şi Minh) atanan yöne­ticileri geçirdi. Çoğu kuzeyden kaçmış olan Katolikleri yüksek devlet makamlarına ata­yarak. Budacıları da karşısına aldı.

Bu ortamda Kuzey Vietnam’ın eğiterek silahlandırdığı Vietkong adlı gerilla bir­liklerin Güney Vietnam’da yürüttüğü eyleml­er hızla yayıldı. Diem rejimi silahlı kuvvetlerini ve polis örgütünü donatmak için ABD’den daha çok askeri danışman ve gereç aldıysa da gerilla mücadelesini durdu­ramadı. Aralık 1960’ta Vietnam Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin kurulmasından sonra, ABD başkanı John F. Kennedy bölgeye daha çok askeri personel gönderme kararını aldı. 1962’nin sonuna gelindiğinde Güney Vietnam’daki ABD’li askeri danışman sayı­sı 900’den 11.000’e yükselmiş bulunuyordu. Bu arada Kennedy danışmanlara eğittikleri birliklerin yanında savaşma emrini verdi.

Diem’e karşı hoşnutsuzluk kendi ordusu içinde de giderek arttı. Budacıların yöneti­me karşı başlattığı ayaklanmanın ardından 1 Kasım 1963’te düzenlenen askeri darbe sırasında Diem öldürüldü. Darbeyi CIA’nın perde arkasından yönlendirdiğine ilişkin yaygın görüş daha sonraları kanıtlarla da doğrulandı. Darbe sonrasında da iç karışık­lıklar ve Vietkong etkinlikleri sürdü.

Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin ateşkes gö­rüşmesi önerisini ve Birleşmiş Milletler genel sekreteri U Thant’ın Cenevre Konferansı’nı yeniden toplama çağrısını geri çevi­ren ABD başkanı Lyndon B. Johnson Ağustos 1964’te Kuzey Vietnam devriye botlarının Tonkin Körfezinde seyreden ABD destroyeri "Maddox"a ateş açtığı iddiasıyla ABD Deniz Kuvvetleri uçakları­na Kuzey Vietnam’ı bombalama emrini verdi. ABD Kongresi de başkana saldırıla­rı püskürtecek ve saldırganlığın gelişmesini önleyecek her türlü zorunlu önlemleri" alma yetkisini veren Tonkin Körfezi Karar­namesi’ni oybirliğine yakın bir çoğunlukla onayladı.

1965’ten sonra savaş hızla tırmandı. Viet­kong gerillaları 7 Şubat gecesi Pleiku’daki Amerikan üssüne saldırarak 8 askeri öldür­dü, 126’dan fazlasını da yaraladı. Johnson bunun üzerine gene misillernede bulunma emrini verdi. ABD ve Güney Vietnam uçakları, Sovyet başbakanı Aleksey N. Kosigin’in Hanoi’de barışın nasıl sağlanaca­ğı tartışmalarını yaptığı bir sırada Hanoi’yi bombalamaya başladılar. Üç gün sonra Vietkong gerillaları Qui Nhon’daki bir baş­ka askeri üsse baskın düzenleyince, John­son Hanoi’ye ve Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin denetimindeki bölgelere karşı daha yoğun hava saldırılarına girişme emrini verdi. İki ABD deniz piyade birliği 6 Mart’ta kuşatma altındaki Da Nang kenti yakınındaki kıyılara çıkarma yaptı. Güney Vietnam ordusunun yanında savaşmak üze­re ülkeye gönderilen ABD askerlerinin sayısı haziranda 50 bine çıktı. Bu arada Kuzey Vietnam ordusuna bağlı küçük bir­likler de Kamboçya sınırının batısında, Ho Şi Minh Yolu üzerinden geçerek Viet kong gerillalarının yanında savaşmaya başladı.

Her iki taraf askeri etkinliklerini ve propa­ganda çalışmalarını da yoğunlaştırdı. Say­gon’daki istikrarsız yönetimin başına getiri­len Mareşal Nguyen Cao Ky hızla bozulan askeri durumu düzeltecek durumda değildi. Ulusal Kurtuluş Cephesi kuvvetleri bütün kırsal alanların denetimini ele geçirmişti. Komünistlerin zafere ulaşması çok yakın görünüyordu. Bu ortamdan Johnson, Gü­ney Vietnam’a gönderdiği yardımcılarının hazırladığı raporlara dayanarak Güney Vi­etnam’ın savunulması için daha çok birlik göndererek ve Hanoi-Haiphong bölgelerine daha fazla hava saldırısı düzenleyerek ABD’nin "nüfuz ve şerefi"ni koruma yolu­na gitti. Yıl sonuna gelindiğinde Güney Vietnam’da General William C. Westmore­land komutasında 180 bin Amerikan askeri savaşıyordu.

ABD ve Güney Vietnam 1966 ortaların­dan sonra bir dizi yeni taktiğe başvurdu. "Pasifikasyon" kampanyalarında yerel ge­rillalara karşı koruma gerekçesiyle köy ve mezraları fiziksel bakımdan tecrit edecek önlemler alındı. "İzleme ve imha" saldırıla­rıyla gerillaları açık savaşa zorlayarak orta­dan kaldırma yolu denendi."Serbest ateş bölgeleri"ndeki halk topraklarını terke zor­landı.Vietkong gerillalarının saklanmasını kolaylaştıran geniş ağaçlık bölgeler kimya­sal ilaçlarla tahrip edildi. Ama Vietkong gerillalarını kırsal alanlardan koparma ve halktan ayırma çabaları başarılı olamadı.

Öte yandan ABD Kamboçya’daki gerilla sığınakları ve gizli ikmal depolarına sürekli saldırılar düzenledi. Kuzeydeki askeri ve sivil hedefler de düzenli olarak bombalandı. Hanoi hükümetini görüşme masasına oturt­mak için zaman zaman şiddetli bombardı­manlara ara verildi. ABD askerlerinin sayı­sı 1967’de 389 bine ulaştı. Ama modern silah ve donanıma karşın Amerikalılar ka­rarlı düşmanlarını yerlerinden sökemediler. Ulusal Kurtuluş Cephesi’ni desteklemek için Güney Vietnam’a daha fazla Kuzey Vietnam birliği girmeye başladı. Ulusal Kurtuluş Cephesi’yle görüşmeden yana olan adayların katılmasının yasaklandığı Eylül 1967’deki başkanlık seçiminde General Nguyen Van Thieu başkan, General Cao Ky başkan yardımcısı oldu.

Kuzey Vietnam ve Vietkong birlikleri ay takvimine göre yeni yılın başına rastlayan 30 Ocak 1968’de 36 il merkezine karşı Tet Saldırısı’nı başlattı. Savaş özellikle Hue ve Saygon’da şiddetli geçti. Ulusal Kurtuluş Cephesi 24 Şubat’ta kademeli olarak çekil­mek zorunda kaldı ve büyük kayıplar verdi.

Aynı dönemde ABD kamuoyunun ilan edilmeden sürdürülen savaşa karşı tepkisi de yükselmeye başladı. ABD’nin bir iç savaşa karışmasını protesto eden barış yürü­yüşleri, gösteriler ve toplantılar bütün ülke­yi sardı. Aydınlar, kilise çevreleri, işadamla­rı, gençler ve yetişkinler her fırsatta çeşitli toplumsal eylemlere katılarak bu savaşı onaylamadıklarını çekinmeden ortaya koy­dular. Kongre’de ve hatta Pentagon ile yönetim çevrelerinde ABD’nin Güney As­ya’daki etkinliklerinin meşruluğu ve gerekli­liği sorgulanmaya başladı. "Pentagon Bel­geleri"nin yayımlanması, Daniel Ellsberg’in yargılanması ve ABD birliklerinin My Lai köyünde Vietnamlı sivilleri toptan katlet­mesinin haberleri kamuoyunu sarstı, yeni­den gösteri ve protestoların yayılmasına neden oldu.

General Westmoreland Tet Saldırısı’ndan sonra savaşı genişletmek için daha çok birlik gelmesini istedi. Ama kamuoyu "sa­vaşın inişe geçmesi"nden yanaydı. Johnson 31 Mart 1968’de 20. paralelin kuzeyini bombalanmasının durdurulacağını ve baş­kanlık seçimlerine katılmayacağını bir tele­vizyon konuşmasında açıklayarak bütün dünyayı şaşırttı. Hanoi de askeri tırmanma­yı durdurarak yumuşama eğilimini ortaya koydu. Ekimde Johnson genel bombardı­manı durdurma emrini verdi. ABD ve Hanoi ilk barış görüşmelerini Paris’te baş­latmak üzere anlaştılar ve ABD’nin Güney Vietnam’daki kuvvetlerinin komutanlığına General Creighton Abrams atandı.

Güney Vietnam’daki askeri çatışmalar 1969’da azaldı; Kuzey Vietnamlıların güne­ye sızma hareketi de sonbahar sonuna değin belirgin biçimde yavaşladı. Haziranda Mid­way Adasında bir araya gelen Başkan Richard M. Nixon ve Başkan Thieu, 25 bin kişilik bir ABD birliğinin geri çekileceğini açıkladılar. O sırada Vietnam’da 500 binin üzerinde Amerikan askeri personeli bulunu­yordu. Savaşı "Vietnamlılaştırma" politikasını benimseyen ABD yönetimi, Güney Vietnam ordusunun kendi başına savaşı sürdür­mesini sağlayacak önlemler almaya ağırlık verdi. Savaşan ABD’li komutanlara askeri kayıpları "en asgari düzeye" indirme talima­tı verildi.

Amerikalıların Kuzey Vietnamlılardan al­dıkları ve daha sonra terk ettikleri Hambur­ger Tepesinde 10 gün süren büyük bir çarpışma oldu, Savaşa karşı olanlar için, bu 10 günlük savaş siyasal sonuçlarına bakmak­sızın keyfi olarak yürütülen askeri harekatın ilk örneğiydi. Ho Şi Minh Eylül 1969’da ölünce, yas nedeniyle üç günlük ateşkes ilan edildi. Bu arada Paris’teki barış görüşmeleri hiçbir sonuç alınmaksızın sürerken Güney Vietnam hükümeti sonunda Ulusal Kurtu­luş Cephesi ve Kuzey Vietnam ile doğrudan görüşmeyi kabul etti, Ama bu adım, önce Saygon’daki "kukla rejim"in ortadan kaldı­rılmasını isteyen Hanoi’nin ödün vermesine yetmedi.

Ulusal Kurtuluş Cephesi, Saygon rejiminin çağrısından birkaç ay önce kendini Güney Vietnam’ın meşru hükümeti olarak ilan eden Geçici Devrim Hükümeti’ni kurmuş­tu, Başkan Thieu daha güçlü bir siyasal destek edinmek için kabinesini iki kez değiştirdi. Ama Budacılar ve komünist olmayan muhalif gruplar Thieu’nün aşırı tutucu ve etkisini yitiren hükümetine karşı tutumlarını değiştirmediler,

ABD ve Güney Vietnam birliklerinin Ku­zey Vietnam sığınaklarını ve askeri üslerini yok etmek amacıyla 1970 ilkbaharında Kampuçya’ya saldırmalarıyla savaş bütün Güneydoğu Asya’ya sıçradı. Kuzey Viet­nam kuvvetlerinin komünist eğilimli Path et Lao (Lao Ülkesi) ile birlikte ABD destekli Vientiane hükümet birliklerine karşı savaş­tığı Laos’un kuzey kesimleri ABD savaş uçaklarınca bombalandı. B-52 bombardı­man uçaklarının değişmez hedefi Ho Şi Minh Yolu’ydu, Bu yeni askeri harekatlar bütün dünyada, özellikle üniversitelerde yeni bir savaş karşıtı gösteriler dalgasının yayılmasına yol açtı.

Barış görüşmelerinin savaş tutsaklarının değişimi noktasında kilitlenmesine karşın, ABD birliklerinin Vietnam’dan çekilmesi ilan edildiği gibi sürdü, 1971’in sonuna gelindiğinde, Güney Vietnam birlikleri Amerikan hava desteğine hala bağımlı ol­makla birlikte kara çarpışmalarını artık tek başına yürütüyordu, ABD bombardıman uçaklarının askerden arındırılmış bölge ile Kamboçya ve Laos’taki Kuzey Vietnam askeri hedeflerine "koruyucu tepki" saldırı­sı da aynı yoğunlukla devam ediyordu.

Kuzey Vietnam birlikleri Mart 1972’de askerden arındırılmış bölgeye saldırarak Quang Tri ilini ele geçirdiler. Buna karşılık Nixon, Haiphong ve öbür Kuzey Vietnam limanlarının mayınlanması emrini verdi. Bombardıman uçakları kuzeydeki füze, topçu, sanayi ve antrepo merkezlerine karşı saldırılan daha da artırdı. Barış görüşmeleri temmuzda yeniden başladı. ABD başkanlık seçimlerinden kısa bir süre önce, ABD’li arabulucu Henry Kissinger 26 Ekim’de "barışın yakın olduğunu" açıkladı. Ama tarafların birbirlerini karşılıklı olarak kötü niyetle suçlaması nedeniyle görüşmeler ara­lık ortalarında kesildi. Hanoi ve öbür Kuzey Vietnam kentleri 11 günlük yoğun "Noel bombardımanı"na hedef oldu, Paris’te bir kez daha başlayan görüşmeler 27 Ocak 1973’te Geçici Devrim Hükümeti, Kuzey Vietnam, Güney Vietnam ve ABD arasında bir anlaşmayla sonuçlandı. Buna göre ertesi sabah Kuzey ve Güney Viet­nam’da ateşkes yürürlüğe girecek, bütün ABD kuvvetleri çekilecek, üsler sökülecek, bütün savaş tutsakları serbest bırakılacak, bölge barışı uluslararası bir kuvvetçe koru­nacak, Güney Vietnam’ın kendi kaderini tayin hakkı tanınacak ve takviye edilmeme­leri koşuluyla Kuzey Vietnam birlikleri Güney Vietnam’da kalabilecekti. Ayrıca Vietnam’ın "barışçı yollardan" yeniden birleşmesine değin 17, paralel bölünme hattı işlevini sürdürecekti. Bu anlaşmaya hazi­randa 14 maddelik ikinci bir anlaşma eklen­di. Ağustosta ABD Kongresi ABD’nin Çinhindi’nde yeni askeri etkinliklere giriş­mesini yasakladı.

Ateşkes anlaşmalarına karşın çarpışmalar kesilmedi. Taraflar karşılıklı olarak ateşkesi öbür tarafın ihlal ettiğini açıklıyordu, Aske­ri ve sivil kayıplar her zamanki kadar yüksekti. Güney Vietnam 1974’te artık savunamadığı uzak askeri mevzileri terk etmeye başladı. Vietkong gerillaları çeşitli il merkezlerini ele geçirirken Thieu’nün bas­kıcı yönetimine karşı muhalefet daha da arttı. Kuzey Vietnam’ın beklenen saldırısı Ocak 1975’te başladı. Phuoc Long ilini ele geçiren Kuzey Vietnam birliklerinin hare­kat alanı çok geçmeden ülkenin orta kesi­mine kadar ulaştı. Güney Vietnam ordusu ağır ateş altında geri çekildi, Thieu’nün Quang Tri ve Hue kentlerini boşaltma kararını vermesiyle panik başladı. Kıyı kentleri birbiri ardı sıra terk edildi; güneye göçle birlikte ordu çözüldü, Ülkedeki Ame­rikalılar Vietnamlı dostları ve işbirlikçileriy­le birlikte bir an önce havadan ve denizden kaçma çabasına girdiler. Thieu de 21 Nisan’da istifa ederek Tayvan’a sığındı. Güney Vietnam hükümetinden geriye kalanlar 30 Nisan’da kayıtsız şartsız teslim olurken Kuzey Vietnam birlikleri hiçbir direniş gör­meden Saygon’a girdi. Savaşın bitiminde daha önce öne sürüldüğü gibi kanlı bir misilleme kampanyası yaşanmadı. Geçici bir askeri yönetimin kurulmasından sonra, 2 Temmuz 1976’da ülke resmen Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla yeniden birleş­ti ve Hanoi başkent oldu, Saygon’un adı da Ho Şi Minh olarak değiştirildi.

Uzun süren savaşın bedeli bütün taraflar için gerçek anlamda bir felaketti, Vietnam’ın iki kesiminde de ölen, yaralanan ya da evsiz kalan kişilerin sayısı on binleri bulu­yordu. Ülkenin kırsal alanları zehirlenmiş tarlalar, kimyasal silahlarla tahrip edilmiş ormanlar, bombaların açtıkları büyük çu­kurlar ve patlamamış mayınlarla tam bir yıkıntı görünümünü taşıyordu, Sulama sis­temleri ve kentler yıkılmıştı. Tarım, ticaret ve sanayi işlemez durumdaydı. ABD’de ise Lyndon Johnson’ın "büyük toplum" düşü, benimsenmeyen bir savaşın askeri ve eko­nomik yükleriyle darmadağın olmuştu. Seç­tikleri önderlerin yarattığı "güven bunalı­mı"yla sarsılan ABD yurttaşları, Vietnam serüveninin hiçle noktalanmasından doğan büyük bir öfkeyle doluydu. Özellikle terhis olan askerlerin durumu içler acısıydı. Sava­şın yaklaşık 200 milyar ABD Doları olarak tahmin edilen maliyeti yüksek enflasyon, ekonomik durgunluk ve işsizliği körükledi. Güney Vietnam’ın ardından Kamboçya ve Laos’un da komünistlerin yönetimine gir­mesi Güneydoğu Asya’daki güç dengesini büyük ölçüde değiştirdi. Birleşik Vietnam bölgenin etkili bir gücü durumuna geldi.

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti'nde tek yasal parti iktidardaki Vietnam Komünist Partisidir. 1975'deki anayasanın değiştirilmesiyle 1992'nin Nisan ayında yeni anayasa kabul edildi. Komünist partinin idari anlayışı yönetimin, politikanın bütün birimlerinde tekrar uygulandı. Seçimlere muhalefet etme yetkisi sadece Komünist Parti ve onun organizasyonlarına verildi.

Bunlar Vietnam Anayurt Cephesi çalışanlarını ve esnaf ticaret birliklerini kapsar. Her ne kadar eyalet kamusal yönetimi sosyalist olsa bile, onun uygulanması, 1990'lardan beri azalarak devam eden ideolojik etkisi altındadır. Vietnam Cumhurbaşkanı görünürde eyalet başkanı olsa bile normalde Vietnam ordusunun başkomutanıdır. Ayrıca Ulusal Savunma ve Güvenlik makamındadır. Vietnam Başbakanı Nguyan Tan Dung hükümetin başıdır. Ayrıca 3 yardımcı bakandan oluşan Bakanlar kurulunun ve 26 bakanın başkanıdır.

Yerel İdare Birimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam 58 ile veya şehre (Vietnamca tỉnh olarak bilinir ) bölünmüştür. Ayrıca yörel idare olarak illerle aynı seviyede olduğu kabul edilen (şehir statüsünde bulunan) 5 "merkezi yönetim birimi" (thành phố trực thuộc trung ương) vardır.

Vietnam Yörel Üst İdare Birimleri

Bắc Ninh
Ha Nam
Hai Duong
Hung Yen
Nam Dinh
Ninh Binh
Thai Binh
Vĩnh Phúc
Hanoi (merkezî yönetim birimi)
Hai Phong (merkezî yönetim birimi)


Bắc Giang
Bắc Kạn
Cao Bang
Ha Giang
Lang Son
Lao Cai
Phu Tho
Quang Ninh
Thái Nguyên
Tuyen Quang
Yen Bai


Dien Bien
Hoa Binh
Lai Chau
Son La


Ha Tinh
Nghe An
Quang Binh
Quảng Trị
Thanh Hóa
Thừa Thiên-Huế


Dak Lak
Dak Nong
Gia Lai
Kon Tum
Lam Dong


Binh Dinh
Binh Thuan
Khanh Hoa
Ninh Thuan
Phu Yen
Quang Nam
Quang Ngai
Da Nang (Merkezi yönetim birimi)


Ba Ria-Vung Tau
Binh Duong
Binh Phuoc
Dong Nai
Tay Ninh
Ho Chi Minh (municipality)


An Giang
Bạc Liêu
Bến Tre
Ca Mau
Dong Thap
Hau Giang
Kien Giang
Long An
Soc Trang
Tien Giang
Tra Vinh
Vĩnh Long
Cần Thơ (merkezî yönetim birimi)

Bu iller; ilçe (thành phố trực thuộc tỉnh), kasaba (thị xã) ve köy (huyện) gibi alt bölümlere ayrılmıştır. Merkezi yönetim birimleri ise, sehir bölgesi (quận) ve köy/semt alt bölümlerine ayrılıp köy/semtler de daha küçük altbirimlere (phường) bölünür.

Ha Long Koyu, Vietnam'daki doğa harikası

Turistik bölgeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakın zamana kadar sadece savaşla anılan Vietnam, son dönemlerde dünyanın ileri gelen tatil merkezleri arasında sayılmaktadır. Öte yandan, Asya'da suç oranı en az ve en güvenli yerler arasındadır.

  • Halong koyu (Halong:Yere inen ejderha)
  • Cat ba adası
  • Cuc Phuong Milli Parkı

Vietnam Halk Ordusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Vietnam Halk Ordusu (Vietnamca: Quân Đội Nhân Dân Việt Nam), Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti]]'nin silahlı kuvvetleridir. 484,000'ü aktif olmak üzere toplam 9,564,000 personelden oluşmaktadır. Birinci Çinhindi Savaşı, Vietnam Savaşı ve Üçüncü Çinhindi Savaşı'ndaki tecrübeler sayesinde, gerilla savaşı konusunda uzmandır. 22 Aralık 1944'de Kuzey Vietnam'da kurulmuş, 1976 yılında Güney Vietnam ile olan birleşme sonucu yeni kurulan Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti'nin silahlı kuvvetleri olmuştur. Çoğunluğu Vietnam Savaşı'ndan kalmak üzere şu ekipmanlara sahiptir:

  • 1,800 Tank
  • 4,900 ZPT
  • 7,350 Savaş Topu
  • 159 Helikopter

Ordu 6 ana kuvvetten oluşmaktadır:

  • Vietnam Kara Ordusu (Lục quân)
  • Vietnam Özel Kuvvetler (Lực lượng Biên phòng)
  • Vietnam Halk Donanması(Hải quân Nhân dân Việt Nam)
  • Vietnam Denizci Askerler(Hải quân Nhân dân Việt Nam)
  • Vietnam Deniz Polisi (Lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam)
  • Vietnam Hava Ve Hava Koruma Kuvvetleri (Phòng không-Không quân nhân dân Việt Nam).

Resimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]