Ukrayna

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Ukrayna
Україна
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Ulusal Marş: Ще не вмерла України і слава, і воля  (Ukraynca)
(Şçe ne vmerla Ukrayini i slava i volya)  (Okunuşu)
Ukraine's glory has not perished, nor her freedom

Konum
Başkent

ve en büyük

Kiev
50°27′K 30°30′D / 50.45°K 30.5°D / 50.45; 30.5
Resmî dil(ler) Ukraynaca
Etnik gruplar  Ukraynalı % 77,8
Rus %17,3
Beyaz Rus %0,6
Moldov %0,5
Kırım Tatarı %0,5
Bulgar %0,4
diğerleri %3,3 1
Yönetim biçimi Cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı Aleksandr Turçinov
 - Başbakan Arseniy Yatsenyuk
 - Başkanlık Meclisi Aleksandr Turçinov
Kuruluş
 - Kiev Knezliği 882
 - Galiçya-Volinya Krallığı 1199
 - Kazak Hetmanlığı 1649
 - Ukrayna Halk Cumhuriyeti 17 Mart 1917
 - Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti 1 Kasım 1918
 - Ukrayna SSR 30 Aralık 1922
 - Sovyetler Birliği'nden bağımsızlık 24 Ağustos 1991
Yüzölçümü
 - Toplam 603500 km²  (46. 2)
233.000 mil²
 - Su (%)  %7
Nüfus
 - 2010 tahmini 45.905.341 3 (27.)
 - 2001 sayımı 48.457.102
GSYİH (SAGP) 2008
 - Toplam 337,268 milyar $ (34.)
 - Kişi başına 7.342 $ (94.)
GSYİH (düşük) 2008
 - Toplam 179,604 milyar $ (45.)
 - Kişi başına 3.910 $ (97.)
Gini (2006) 31 (medium
İGE  artış 0.788 (medium)  (2005)
Para birimi Grivna (UAH)
Zaman dilimi EET (UTC+2)
 - Yaz EEST (UTC+3)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .ua
Telefon kodu 380
1 Ukrayna Devlet İstatistik Komitesi’nin 2001 yılı nüfus sayımı sonuçlarına dayanmaktadır. (Ukrayna Cumhuriyeti Etnik Durum Verileri)
2 Ukrayna Cumhuriyeti New York Büyükelçiliği / Ukrayna Cumhuriyeti Yüzölçümü (İngilizce)
3 Ukrayna Devlet İstatistik Komitesi’nin 1 Nisan 2010 tarihli verisine dayanmaktadır. (Ukrayna Cumhuriyeti Nüfus Verileri)

Ukrayna (Ukraynaca: Україна, Ukrayina, /Ukrɑinɑ/), Doğu Avrupa'da ülke. Doğusunda Rusya, kuzeyinde Beyaz Rusya, batısında Polonya, Slovakya ve Macaristan; güneybatısında Romanya ve Moldova, güneyinde Karadeniz ve Azak Denizi yer alır. Kiev kenti Ukrayna'nın başkentidir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ukrayna tarihi
VKRAINE ou PAYS DES COSAQUES(Ukrayna veya Kazak ülke, 1690.

Ukrayna adı, eski Slav dilinde "sınır ülkesi" anlamına gelmektedir ancak şimdi bilimsel çevrelerde başka görüşler de vardır. Eskiden Ukrayna’ya Rutenya (Rus, Русь) da denilmekteydi. Ukrayna, Slavlardan önce sırayla İskitler (Sakalar), Hunlar, Hazar Kağanlığı, Kıpçaklar, Peçenekler, Kumanlar, Oğuzlar ve Altınordu Devleti, Osmanlı Devleti tarafından kontrol edilmiştir. Günümüzde Ukrayna'nın başkenti olan Kiev, 9. yüzyılın ortalarına kadar Hazar Kağanlığı'nın bir parçasıydı. Peçenekler Kiev şehrine Türkçe ''Sambat'' adını vermişlerdi. 860 yılı civarında Viking kralı Rurik'in komutanları tarafından Hazar Kağanlığı'nın elinden alındı ve Kiev Knezliği'nin bir parçası oldu. 14. yüzyılda Ukrayna topraklarının doğu kısmı Kiev dahil Litvanya Grandüklüğü'nün eline geçti. Batı kısımlar ise Lehistan Krallığı'nın bir parçası haline geldi.

İlk Kazak Hetmanı Bogdan Hmelnitski

16. yüzyıl ortalarında Dinyeper Irmağı boylarındaki Zaporizya bölgesinde yaşayan bazı gruplar örgütlenerek devletimsi bir birlik oluşturdular. Kozak, Kosak, Cossack, Kossak, Kazak, Rus Kazakları olarak da adlandırılırlar. [1] Ukrayna ve Güney Rusya yerli halklarının karışımı ile 15. yüzyıl dolaylarında Don ve Dinyeper nehirleri civarında ortaya çıkan etnik topluluk.[2] Kazakların bugün Kazakistan'da yaşayan Türk topluluğuyla bir alakaları yoktur. Kazak sözcüğü eski Türkçede maceracı ve özgür insan anlamındadır.

Kendilerine Kazak adını veren bu savaşçı insanlar; Lehistan, Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya'sını talan ederek geçimlerini sağlıyorlardı. 1648 yılında Bohdan Khmelnytsky'nin önderliğindeki Kazaklar, Lehistan'a karşı büyük bir ayaklanma çıkardılar. Rusya'nın desteğiyle çıkarttıkları bu ayaklanmada başarılı olan Kazaklar Lehistan'dan özerklik kazanarak Zaporizya'da tarihteki ilk Ukrayna devleti olan Kazak Atamanlığı'nı kurdular. 17. yüzyılın ikinci yarısında bu bölge; Lehistan, Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya'sı arasında büyük çekişmelere sahne oldu ancak Lehistan ve Osmanlı Devleti'nin zayıflaması üzerine bu durumdan Rusya karlı çıktı. 18. yüzyılın sonunda Lehistan'ın parçalanması sonucu Rusya, Ukrayna'nın büyük bir bölümüne el koydu.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1919 yılında Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Bu cumhuriyet, 1922 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne katıldı. II. Dünya Savaşı başladıktan sonra, 22 Haziran 1941 tarihinde Alman Wehrmacht birlikleri, Sovyetler Birliği'ne girdiler. İşgal döneminde, 5 8 milyon civarında Ukraynalı yaşamını kaybetti; 500 bin civarında Yahudi, Naziler tarafından öldürüldü.

Ukrayna'nın Sovyet dönemi tarihindeki en önemli olaylardan birisi de 26 Nisan 1986 tarihindeki Çernobil reaktör kazasıdır. Bu kazadan dolayı ortaya çıkan radyoaktif serpinti, 350.000 kişinin olay bölgesinden uzaklaştırılmasına neden oldu. 8 Aralık 1991'de Beyaz Rusya, Rusya ve Ukrayna ortak bir karar alarak Sovyetler Birliği'ni resmen ortadan kaldırmaya karar verdi. Bağımsız Devletler Topluluğu ilan edildi ve Ukrayna bağımsız bir ülke haline geldi. 2004 yılında, Ukrayna tartışmalı bir ülke başkanlığı seçimi yaşadı. Turuncu Devrim adı verilen protestolar sonucu seçimler yenilendi ve Viktor Yuşçenko devlet başkanı seçildi.

Etnik Köken[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukraynalıların Ukrayna içindeki yaşam alanı

Eski zamanlarda Ukrayna'ya Rutenya da denmiştir. Bilimsel açıdan kabul edilen, en yaygın görüş; Ukraynalıların, Rusların ve Belorusların (Beyaz Rusların), tahminen 14-16. yüzyıllarda Doğu İslav kavimlerinden kaynaklanmış olmaları şeklindedir. Öte yandan, Sovyet kaynakları ve günümüz Rusya Federasyonu'nda kabul edilen kaynaklar, Ukraynalıların ve Belorusların Ruslardan geldiklerini söyler ancak 8-9. yüzyıllarda kurulan, merkezi çağdaş Ukrayna'nın başkenti Kiev'de bulunan ve sonradan Kiev Rus Devleti adı verilen devlette eski Slav kavimlerinin temsilcilerinin yaşadıkları bir gerçektir ve mevcut vakayinamelerde ulus olarak Rus, Ukraynalı adı geçmiyor.

Bu konuda, günümüz Ukrayna'sında yaygın kaynaklar aslında Rusların Ukraynalılardan kaynaklandığını iddia eder. Yaklaşık 14. yüzyıla kadar varlığını sürdüren eski Kiev Rus Devleti'nde yaşayan ulus, Ukraynalılarmış; Moğollar geldikten sonra Ukraynalıların çoğu, Kiev'i terk edip kuzeye doğru göç etmeye başlamış ve sonra, yeni bir devletin başkenti olacak Moskova adlı bir kenti kurmuş. Yeni devletin adı, Moskova Rus Devleti; sonra Rus Çarlığı, sonra da Rus İmparatorluğudur yani bu görüşe göre, günümüzde Moskova'da ve etrafında yaşayan ulus, Kiev'den gelen Ukrayna kökenli ulusmuş; Kiev'de ve Ukrayna'da günümüzde yaşamakta olan ulus ise Ukraynalı ve Moğol-Tatar karışımıymış, diye bir görüş de yaygındır. Ruslar, SSCB zamanında Ukraynalılara yoğun bir şekilde baskı yapmışlar; onlara Rus kültür ve dilini yoğun bir şekilde aşılamışlardır. Öyle ki, Ukraynalıların ayrı bir ulus olduğunu düşünenler hapse atılmış; baskı altına alınmıştır. Yoğun baskılar sonucu Ukraynalılar, ayrı bir ulus olduklarını ayrı bir dil konuştuklarını yıllarca kimseye anlatamamışlardır. Bağımsızlıktan sonra Ukrayna dili resmi dil olmuş, okullarda ve günlük yaşamda Ukrayna dili yoğun bir şekilde kullanılmaya başlamıştır.

Ukraynalı kimliğini oluşturan etnik topluluklar şunlardır:[1]

( Ukrayna resmi rakamlarıdır.)

  1. Ukraynalılar (% 77,8)
  2. Ruslar (% 17,3)
  3. Beyaz Ruslar (% 0,6)
  4. Kırım Tatarları (% 0,6)
  5. Moldovalılar (% 0,5)
  6. Bulgarlar (% 0,2)
  7. Macarlar (% 0,3)
  8. Romenler (% 0,3)
  9. Lehler (% 0,3)
  10. Yahudiler (% 0,2)
  11. Yunanlılar(% 0,2)
  12. Ermeniler (% 0,2)
  13. Tatarlar (Kazan Tatarları) (% 0,1)
  14. Çingeneler (% 0,1)
  15. Azeriler (% 0,1)
  16. Gürcüler (% 0,1)
  17. Almanlar (% 0,1)
  18. Gagavuzlar (% 0,1)

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüm SSCB devletlerinde olduğu gibi Ukrayna'da da ekonomi ve üretimin bütün sektörleri başta Rusya olmak üzere diğer Sovyet cumhuriyetlerine bağlıydı. 1991'de SSCB dağıldıktan sonra Ukrayna'da birçok fabrika ve işletme kalmıştı ancak yeni kurulan ülkeler derin ekonomik ve siyasal krizler yaşamakta oldukları için Sovyetler zamanındaki ilişkiler kesilmişti; bu nedenle işletmeler, fabrikalar çalışamıyordu. Yeni piyasa koşullarında ekonominin yeniden yaşama dönüştürülmesi ve canlandırılması yıllar aldı. Haksız özelleştirme sonucu SSCB'den kalan fabrikaların çoğu yeni oligarşinin temsilcilerine neredeyse bedava satılmıştı.

Şimdi Ukrayna'nın ekonomisi canlanmış durumda, çok iyi çalışmaktadır. Ukrayna'da maden kömürü rezervleri çoktur ancak yeni teknolojilerin yetersizliği nedeniyle maden kömürü çıkarımı pek gelişmiş değildir ve ocaklarda sık sık gaz patlamaları meydana gelmektedir. Başlıca ihracatlar, maden kömürü; büyük çaplı borular ve hurda demirdir. Ukrayna'nın tarımı gelişmiştir ancak AB ve WTI (DTÖ) engelleri yüzünden Ukrayna tarım ürünlerini fazla ihraç edememektedir. Doğal gaz konusunda Ukrayna, tüm Avrupa gibi Rusya'ya bağlıdır; petrol konusunda da Rusya'ya ve Asya ülkelerine bağımlılık söz konusudur. Ukrayna'da sıradan yurttaşların yaşam düzeyi orta; yoksul sayılabilen insanların sayısı, tüm nüfusun %0,7'si civarındadır. Aynı zamanda iktidarda bulunanlar (oligarşi) çok zenginlerdir. 2007-2008 başında enflasyon oranları yükselmiştir (2007 - %17; Ocak 2008 - % 2,9).Ukrayna'nın gelişmişlik oranı %87,3 tür. Son yıllarda sanayileşme ve teknoloji büyük bir artış göstermiştir. Sonuç olarak Ukrayna, Doğu Avrupa'nın 2. gelişmiş ülkesidir.

Kırım Tatarları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırım Tatarları ya da Kırım Tatar Türkleri, anayurtları Karadeniz'in kuzeyindeki Kırım Yarımadası olan ulustur. Ukrayna'nın ana Müslüman unsurunu teşkil ederler.Yoğun olarak Kırım, Özbekistan, Tuna Irmağı'nın Karadeniz'e döküldüğü bölge (Romanya ve Bulgaristan) ve Türkiye'de yaşarlar. Türkiye'de 2 milyondan fazla kişinin Kırım-Tatar kökenli olduğu tahmin edilmektedir.

Kırım Tatarları, II.Dünya Savaşında Ruslar tarafından Almanlarla iş birliği yaptıkları gerekçesiyle Kırım'dan Sibirya'ya ve Orta Asya'ya sürülmüşlerdir. Bu sürgünler esnasında binlerce Kırım Tatarı trenlerle Sibirya'ya giderken soğuk ve açlıktan yollarda ölmüştür; daha sonra Kırım'a dönmelerine izin verilmiştir. Bugün, Kırım Tatarları Kırım nüfusunun yaklaşık %13 kadarını meydana getirmektedirler ve zaman içinde sürgündeki Tatarlar da geri dönerek yoğunluğu arttırmaktadırlar.

İdari Yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ukrayna'nın idari birimleri

Ukraynanın İdari yapısı

Ukrayna'nın bölgeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

No. İdari Bölgeleri Başkent[3] Yüzölçümü km² Nüfus[4]
1 Flag of Cherkasy Oblast.png Çerkası bölgesi Çerkassi 20,900 1,402,900
2 Flag of Chernihiv Oblast.png Çernigov bölgesi Çernigiv 31,900 1,245,300
3 Flag of Chernivtsi Oblast.png Çernovtsi Oblastı Çernivtsi 8,100 922,800
4 Flag of Crimea.svg Kırım Özerk Cumhuriyeti Simferopol 26,100 2,033,700
5 Flag of Dnipropetrovsk Oblast.png Dnipropetrovsk Oblastı Dnipropetrovsk 31,900 3,567,600
6 Flag of Donetsk Oblast.svg Donetsk Oblastı Donetsk 26,500 4,841,100
7 Flag of Ivano-Frankivsk Oblast.png İvano-Frankovsk Oblastı İvano-Frankivsk 13,900 1,409,800
8 Flag of Kharkiv Oblast.png Harkiv Oblastı Harkiv 31,400 2,914,200
9 Flag of Kherson Oblast.jpg Herson Oblastı Herson 28,500 1,175,100
10 Flag of Khmelnytskyi Oblast.png Hmelnitski Oblastı Hmelnitski 20,600 1,430,800
11 Flag of Kirovohrad Oblast.svg Kirovograd Oblastı Kirovograd 24,600 1,133,100
12 Flag of Kyiv Oblast.png Kiev Oblastı Kiev 28,100 1,827,900
Kyiv flag.png Kiev Kiev[5] 800 2,611,300
13 Flag of Luhansk Oblast.png Lugansk Oblastı Lugansk 26,700 2,546,200
14 Flag of Lviv Oblast.png Lviv Oblastı Lviv 21,800 2,626,500
15 Flag of Mykolaiv Oblast.png Mıkolayiv Oblastı Mıkolayiv 24,600 1,264,700
16 Flag of Odesa Oblast.png Odessa Oblastı Odessa 33,300 2,469,000
17 Flag of Poltava Oblast.svg Poltava Oblastı Poltava 28,800 1,630,100
18 Flag of Rivne Oblast.png Rivne Oblastı Rivne 20,100 1,173,300
19 Flag of Sumy Oblast.png Sumi Oblastı Sumi 23,800 1,299,700
20 Flag of Ternopil Oblast (2001-2003).svg Ternopil Oblastı Ternopil 13,800 1,142,400
21 Flag of Vinnytsia Oblast.svg Vinnitsa Oblastı Vinnitsa 26,500 1,772,400
22 Flag of Volhynian Oblast.svg Volın Oblastı Lutsk 20,200 1,060,700
23 Flag of Transcarpathian Oblast.png Zakarpatya Oblastı Ujgorod 12,800 1,258,300
24 Flag of Zaporizhzhya Oblast.png Zaporijya Oblastı Zaporijya 27,200 1,929,200
25 Flag of Zhytomyr Oblast.svg Jitomir Oblastı Jitomir 29,900 1,389,500
Sevastopol-flag.gif Sivastopol Sivastopol 900 379,500

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Rus Kazakları
  2. ^ Kazakların ortaya çıkışı
  3. ^ Başkent sözü Kırım için olduğu gibi, bir yönetim merkezini belirtebilir. Yönetim merkezi terimi, oblastlar (bölgeler) içindir.
  4. ^ Nüfus bilgisi 2001 Ukrayna Nüfus Sayımı’na göredir. Bkz: Nüfus bilgisi
  5. ^ Kiev ili, idarî olarak Kiev Oblastı’ndan soyutlanmış, ayırılmıştır. Kiev, Ukrayna’daki iki özel statüye sahip şehirden birisidir. Diğer şehir Kırım’da bulunan Sevastopol’dur.)