Ukrayna

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Ukrayna
Україна
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Ulusal Marş: Shche ne vmerla Ukraina
"Ukrayna Henüz Ölmedi"

Konum
Ukrayna koyu yeşille; Ukrayna'nın kontrolü dışındaki bölgeler açık yeşille gösterilmiştir.
Başkent

ve en büyük şehir

Coat of arms of Kiev.svg Kiev
50°27′K 30°30′D / 50.45°K 30.5°D / 50.45; 30.5
Resmî dil(ler) Ukraynaca
Bölgesel dil(ler)
Etnik gruplar (2001)
Milliyet Ukraynalı
Yönetim biçimi Yarı başkanlık sistemli
üniter anayasal cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı Petro Poroşenko
 - Başbakan Arseniy Yatsenyuk
Yasama organı Verkhovna Rada
Kuruluş
 - Kiev Knezliği 882
 - Galiçya-Volhinya Krallığı 1199
 - Kazak Hetmanlığı 17 Ağustos 1649
 - Ukrayna Halk Cumhuriyeti 7 Kasım 1917
 - Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti 1 Kasım 1918
 - Ukrayna SSC 10 Mart 1919
 - Batı Ukrayna'nın Sovyet ilhakı 15 Kasım 1939
 - Ukrayna bağımsızlık ilanı 30 Haziran 1941
 - Soyvetler Birliği'nden bağımsızlık 24 Ağustos 19911
Yüzölçümü
 - Toplam 603.628 km²  (46.)
233,062 mil²
 - Su (%)  %7
Nüfus
 - 2013 tahmini 44.573.205[2] (29.)
 - 2001 sayımı 48.457.102
 - Yoğunluk 73,8/km²  (115.)
191/mil²
GSYİH (SAGP) 2013
 - Toplam $337,360 milyar[3] (40.)
 - Kişi başına $7.422[3] (107.)
GSYİH (düşük) 2013
 - Toplam $175,527 milyar[3] (52.)
 - Kişi başına $3.862[3] (108.)
Gini (2010) 25,6 ([4]
İGE (2012) artış 0,740 ([5])  (78.)
Para birimi Grivna (UAH)
Zaman dilimi Doğu Avrupa Zaman Dilimi (UTC+2[6])
 - Yaz Doğu Avrupa Yaz Zaman Dilimi (UTC+3)
Trafik akışı sağ
ISO 3166 kodu UKR
Internet TLD
Telefon kodu +380
1 1 Aralıkta bir bağımsızlık referandumu yapıldı, ardından 26 Aralık'ta Ukrayna'nın bağımsızlığı tamamlandı. Şimdiki anayasa 28 Haziran 1996'da kabul edildi.

Ukrayna (Ukraynaca: Україна, transliterasyon: Ukrayina), Doğu Avrupa'da bir ülke.[7] 603.628 km2 yüz ölçümüyle tamamı Avrupa'da olan en geniş ülkedir.[8][9][10] Doğusunda ve kuzeydoğusunda Rusya, kuzeybatısında Beyaz Rusya, batısında Polonya, Slovakya ve Macaristan, güneybatısında Romanya ve Moldova ile kara sınırı vardır. Ayrıca güneyde Karadeniz ve Azak Denizi'ne kıyısı bulunmaktadır.

Ukrayna yasama, yürütme ve yargının ayrı olduğu, yarı başkanlık sistemi ile yönetilen bir üniter devlettir. Başkenti ve en büyük şehri Kiev'dir. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılmasından bu yana Ukrayna, yedek ve yarı askerî güçler de hesaba katıldığında Rusya'nınkinin ardından Avrupa'daki en büyük ikinci silahlı kuvvetlere sahiptir.[11]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ukrayna tarihi
VKRAINE ou PAYS DES COSAQUES(Ukrayna veya Kazak ülke, 1690.

Ukrayna adı, eski Slav dilinde "sınır ülkesi" anlamına gelmektedir ancak şimdi bilimsel çevrelerde başka görüşler de vardır. Eskiden Ukrayna’ya Rutenya (Rus, Русь) da denilmekteydi. Ukrayna, Slavlardan önce sırayla İskitler (Sakalar), Hunlar, Hazar Kağanlığı, Kıpçaklar, Peçenekler, Kumanlar, Oğuzlar ve Altınordu Devleti, Osmanlı Devleti tarafından kontrol edilmiştir. Günümüzde Ukrayna'nın başkenti olan Kiev, 9. yüzyılın ortalarına kadar Hazar Kağanlığı'nın bir parçasıydı. Peçenekler Kiev şehrine Türkçe ''Sambat'' adını vermişlerdi. 860 yılı civarında Viking kralı Rurik'in komutanları tarafından Hazar Kağanlığı'nın elinden alındı ve Kiev Knezliği'nin bir parçası oldu. 14. yüzyılda Ukrayna topraklarının doğu kısmı Kiev dahil Litvanya Grandüklüğü'nün eline geçti. Batı kısımlar ise Lehistan Krallığı'nın bir parçası haline geldi.

İlk Kazak Hetmanı Bogdan Hmelnitski

16. yüzyıl ortalarında Dinyeper Irmağı boylarındaki Zaporizya bölgesinde yaşayan bazı gruplar örgütlenerek devletimsi bir birlik oluşturdular. Kozak, Kosak, Cossack, Kossak, Kazak, Rus Kazakları olarak da adlandırılırlar.[12] Ukrayna ve Güney Rusya yerli halklarının karışımı ile 15. yüzyıl dolaylarında Don ve Dinyeper nehirleri civarında ortaya çıkan etnik topluluk.[13] Kazakların bugün Kazakistan'da yaşayan Türk topluluğuyla bir alakaları yoktur. Kazak sözcüğü eski Türkçede maceracı ve özgür insan anlamındadır.

Kendilerine Kazak adını veren bu savaşçı insanlar; Lehistan, Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya'sını talan ederek geçimlerini sağlıyorlardı. 1648 yılında Bohdan Khmelnytsky'nin önderliğindeki Kazaklar, Lehistan'a karşı büyük bir ayaklanma çıkardılar. Rusya'nın desteğiyle çıkarttıkları bu ayaklanmada başarılı olan Kazaklar Lehistan'dan özerklik kazanarak Zaporizya'da tarihteki ilk Ukrayna devleti olan Kazak Atamanlığı'nı kurdular. 17. yüzyılın ikinci yarısında bu bölge; Lehistan, Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya'sı arasında büyük çekişmelere sahne oldu ancak Lehistan ve Osmanlı Devleti'nin zayıflaması üzerine bu durumdan Rusya karlı çıktı. 18. yüzyılın sonunda Lehistan'ın parçalanması sonucu Rusya, Ukrayna'nın büyük bir bölümüne el koydu.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1919 yılında Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Bu cumhuriyet, 1922 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne katıldı. II. Dünya Savaşı başladıktan sonra, 22 Haziran 1941 tarihinde Alman Wehrmacht birlikleri, Sovyetler Birliği'ne girdiler. İşgal döneminde, 5 8 milyon civarında Ukraynalı yaşamını kaybetti; 500 bin civarında Yahudi, Naziler tarafından öldürüldü.

Ukrayna'nın Sovyet dönemi tarihindeki en önemli olaylardan birisi de 26 Nisan 1986 tarihindeki Çernobil reaktör kazasıdır. Bu kazadan dolayı ortaya çıkan radyoaktif serpinti, 350.000 kişinin olay bölgesinden uzaklaştırılmasına neden oldu. 8 Aralık 1991'de Beyaz Rusya, Rusya ve Ukrayna ortak bir karar alarak Sovyetler Birliği'ni resmen ortadan kaldırmaya karar verdi. Bağımsız Devletler Topluluğu ilan edildi ve Ukrayna bağımsız bir ülke haline geldi. 2004 yılında, Ukrayna tartışmalı bir ülke başkanlığı seçimi yaşadı. Turuncu Devrim adı verilen protestolar sonucu seçimler yenilendi ve Viktor Yuşçenko devlet başkanı seçildi. 2014 yılının başında gerçekleşen halk ayaklanması sonucunda devlet başkanı Viktor Yanukoviç istifasını vermek zorunda kaldı. Bu iç karışıklar yüzünden ve Kırım'da yapılan plebisit sonucunda Rusya Kırım'ı ilhak etti.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

603.628 km2 (233.062 mi2) yüz ölçümü ve 2.782 km (1.729 mi) kıyı şeridi ile Ukrayna, dünyadaki en geniş 46. ülkedir. Tamamı Avrupa'da olan en geniş ülke ve Avrupa'daki en geniş ikinci ülkedir (Rusya'nın Avrupa'daki bölümünden sonra).

Politika[değiştir | kaynağı değiştir]

İdari bölünüş[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ukrayna'nın idari birimleri

Ukraynanın İdari yapısı
No. İdari Bölgeleri Başkent[14] Yüzölçümü km² Nüfus[15]
1 Flag of Cherkasy Oblast.png Çerkası bölgesi Çerkassi 20,900 1,402,900
2 Flag of Chernihiv Oblast.png Çernigovbölgesi Çernigiv 31,900 1,245,300
3 Flag of Chernivtsi Oblast.png Çernovtsi Oblastı Çernivtsi 8,100 922,800
4 Flag of Crimea.svg Kırım Özerk Cumhuriyeti Simferopol 26,100 2,033,700
5 Flag of Dnipropetrovsk Oblast.png Dnipropetrovsk Oblastı Dnipropetrovsk 31,900 3,567,600
6 Flag of Donetsk Oblast.svg Donetsk Oblastı Donetsk 26,500 4,841,100
7 Flag of Ivano-Frankivsk Oblast.png İvano-Frankovsk Oblastı İvano-Frankivsk 13,900 1,409,800
8 Flag of Kharkiv Oblast.png Harkiv Oblastı Harkiv 31,400 2,914,200
9 Herson Oblastı Herson 28,500 1,175,100
10 Flag of Khmelnytskyi Oblast.png Hmelnitski Oblastı Hmelnitski 20,600 1,430,800
11 Flag of Kirovohrad Oblast.svg Kirovograd Oblastı Kirovograd 24,600 1,133,100
12 Flag of Kyiv Oblast.png Kiev Oblastı Kiev 28,100 1,827,900
Kyiv flag.png Kiev Kiev[16] 800 2,611,300
13 Flag of Luhansk Oblast.png Lugansk Oblastı Lugansk 26,700 2,546,200
14 Flag of Lviv Oblast.png Lviv Oblastı Lviv 21,800 2,626,500
15 Flag of Mykolaiv Oblast.png Mıkolayiv Oblastı Mıkolayiv 24,600 1,264,700
16 Flag of Odesa Oblast.png Odessa Oblastı Odessa 33,300 2,469,000
17 Flag of Poltava Oblast.svg Poltava Oblastı Poltava 28,800 1,630,100
18 Flag of Rivne Oblast.png Rivne Oblastı Rivne 20,100 1,173,300
19 Flag of Sumy Oblast.png Sumi Oblastı Sumi 23,800 1,299,700
20 Flag of Ternopil Oblast (2001-2003).svg Ternopil Oblastı Ternopil 13,800 1,142,400
21 Flag of Vinnytsia Oblast.svg Vinnitsa Oblastı Vinnitsa 26,500 1,772,400
22 Flag of Volhynian Oblast.svg Volın Oblastı Lutsk 20,200 1,060,700
23 Flag of Transcarpathian Oblast.png Zakarpatya Oblastı Ujgorod 12,800 1,258,300
24 Flag of Zaporizhzhya Oblast.png Zaporijya Oblastı Zaporijya 27,200 1,929,200
25 Flag of Zhytomyr Oblast.svg Jitomir Oblastı Jitomir 29,900 1,389,500
Sevastopol-flag.gif Sivastopol Sivastopol 900 379,500

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüm SSCB devletlerinde olduğu gibi Ukrayna'da da ekonomi ve üretimin bütün sektörleri başta Rusya olmak üzere diğer Sovyet cumhuriyetlerine bağlıydı. 1991'de SSCB dağıldıktan sonra Ukrayna'da birçok fabrika ve işletme kalmıştı ancak yeni kurulan ülkeler derin ekonomik ve siyasal krizler yaşamakta oldukları için Sovyetler zamanındaki ilişkiler kesilmişti; bu nedenle işletmeler, fabrikalar çalışamıyordu. Yeni piyasa koşullarında ekonominin yeniden yaşama dönüştürülmesi ve canlandırılması yıllar aldı. Haksız özelleştirme sonucu SSCB'den kalan fabrikaların çoğu yeni oligarşinin temsilcilerine neredeyse bedava satılmıştı.

Şimdi Ukrayna'nın ekonomisi canlanmış durumda, çok iyi çalışmaktadır. Ukrayna'da maden kömürü rezervleri çoktur ancak yeni teknolojilerin yetersizliği nedeniyle maden kömürü çıkarımı pek gelişmiş değildir ve ocaklarda sık sık gaz patlamaları meydana gelmektedir. Başlıca ihracatlar, maden kömürü; büyük çaplı borular ve hurda demirdir. Ukrayna'nın tarımı gelişmiştir ancak AB ve WTI (DTÖ) engelleri yüzünden Ukrayna tarım ürünlerini fazla ihraç edememektedir. Doğal gaz konusunda Ukrayna, tüm Avrupa gibi Rusya'ya bağlıdır; petrol konusunda da Rusya'ya ve Asya ülkelerine bağımlılık söz konusudur. Ukrayna'da sıradan yurttaşların yaşam düzeyi orta; yoksul sayılabilen insanların sayısı, tüm nüfusun %0,7'si civarındadır. Aynı zamanda iktidarda bulunanlar (oligarşi) çok zenginlerdir. 2007-2008 başında enflasyon oranları yükselmiştir (2007 - %17; Ocak 2008 - % 2,9).Ukrayna'nın gelişmişlik oranı %87,3 tür. Son yıllarda sanayileşme ve teknoloji büyük bir artış göstermiştir. Sonuç olarak Ukrayna, Doğu Avrupa'nın 2. gelişmiş ülkesidir.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Etnik gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukraynalıların Ukrayna içindeki yaşam alanı

Eski zamanlarda Ukrayna'ya Rutenya da denmiştir. Bilimsel açıdan kabul edilen, en yaygın görüş; Ukraynalıların, Rusların ve Belorusların (Beyaz Rusların), tahminen 14-16. yüzyıllarda Doğu İslav kavimlerinden kaynaklanmış olmaları şeklindedir. Öte yandan, Sovyet kaynakları ve günümüz Rusya Federasyonu'nda kabul edilen kaynaklar, Ukraynalıların ve Belorusların Ruslardan geldiklerini söyler ancak 8-9. yüzyıllarda kurulan, merkezi çağdaş Ukrayna'nın başkenti Kiev'de bulunan ve sonradan Kiev Rus Devleti adı verilen devlette eski Slav kavimlerinin temsilcilerinin yaşadıkları bir gerçektir ve mevcut vakayinamelerde ulus olarak Rus, Ukraynalı adı geçmiyor.

Bu konuda, günümüz Ukrayna'sında yaygın kaynaklar aslında Rusların Ukraynalılardan kaynaklandığını iddia eder. Yaklaşık 14. yüzyıla kadar varlığını sürdüren eski Kiev Rus Devleti'nde yaşayan ulus, Ukraynalılarmış; Moğollar geldikten sonra Ukraynalıların çoğu, Kiev'i terk edip kuzeye doğru göç etmeye başlamış ve sonra, yeni bir devletin başkenti olacak Moskova adlı bir kenti kurmuş. Yeni devletin adı, Moskova Rus Devleti; sonra Rus Çarlığı, sonra da Rus İmparatorluğudur yani bu görüşe göre, günümüzde Moskova'da ve etrafında yaşayan ulus, Kiev'den gelen Ukrayna kökenli ulusmuş; Kiev'de ve Ukrayna'da günümüzde yaşamakta olan ulus ise Ukraynalı ve Moğol-Tatar karışımıymış, diye bir görüş de yaygındır. Ruslar, SSCB zamanında Ukraynalılara yoğun bir şekilde baskı yapmışlar; onlara Rus kültür ve dilini yoğun bir şekilde aşılamışlardır. Öyle ki, Ukraynalıların ayrı bir ulus olduğunu düşünenler hapse atılmış; baskı altına alınmıştır. Yoğun baskılar sonucu Ukraynalılar, ayrı bir ulus olduklarını ayrı bir dil konuştuklarını yıllarca kimseye anlatamamışlardır. Bağımsızlıktan sonra Ukrayna dili resmi dil olmuş, okullarda ve günlük yaşamda Ukrayna dili yoğun bir şekilde kullanılmaya başlamıştır.

Ukraynalı kimliğini oluşturan etnik topluluklar şunlardır:[1]

( Ukrayna resmi rakamlarıdır.)

  1. Ukraynalılar (% 77,8)
  2. Ruslar (% 17,3)
  3. Beyaz Ruslar (% 0,6)
  4. Kırım Tatarları (% 0,6)
  5. Moldovalılar (% 0,5)
  6. Bulgarlar (% 0,2)
  7. Macarlar (% 0,3)
  8. Romenler (% 0,3)
  9. Lehler (% 0,3)
  10. Yahudiler (% 0,2)
  11. Yunanlılar(% 0,2)
  12. Ermeniler (% 0,2)
  13. Tatarlar (Kazan Tatarları) (% 0,1)
  14. Çingeneler (% 0,1)
  15. Azeriler (% 0,1)
  16. Gürcüler (% 0,1)
  17. Almanlar (% 0,1)
  18. Gagavuzlar (% 0,1)

Kırım Tatarları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırım Tatarları ya da Kırım Tatar Türkleri, anayurtları Karadeniz'in kuzeyindeki Kırım Yarımadası olan ulustur. Ukrayna'nın ana Müslüman unsurunu teşkil ederler.Yoğun olarak Kırım, Özbekistan, Tuna Irmağı'nın Karadeniz'e döküldüğü bölge (Romanya ve Bulgaristan) ve Türkiye'de yaşarlar. Türkiye'de 2 milyondan fazla kişinin Kırım-Tatar kökenli olduğu tahmin edilmektedir.

Kırım Tatarları, II.Dünya Savaşında Ruslar tarafından Almanlarla iş birliği yaptıkları gerekçesiyle Kırım'dan Sibirya'ya ve Orta Asya'ya sürülmüşlerdir. Bu sürgünler esnasında binlerce Kırım Tatarı trenlerle Sibirya'ya giderken soğuk ve açlıktan yollarda ölmüştür; daha sonra Kırım'a dönmelerine izin verilmiştir. Bugün, Kırım Tatarları Kırım nüfusunun yaklaşık %13 kadarını meydana getirmektedirler ve zaman içinde sürgündeki Tatarlar da geri dönerek yoğunluğu arttırmaktadırlar.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukrayna gelenekleri, ülkedeki yaygın din olan Hristiyanlık'tan etkilenmiştir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014)". Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2. Zakon2.rada.gov.ua. 1 Şubat 2014. http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17. Erişim tarihi: 30 Nisan 2014. 
  2. ^ "People and Society: Ukraine". CIA World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html. Erişim tarihi: 21 Şubat 2014. 
  3. ^ a b c d "Report for Selected Countries and Subjects". World Economic Outlook Database. International Monetary Fund. Ekim 2013. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=42&pr.y=16. Erişim tarihi: 20 Ekim 2013. 
  4. ^ "Gini index". World Bank. http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI. Erişim tarihi: 26 Mart 2013. 
  5. ^ "2013 Human Development Report Statistics". Human Development Report 2013. United Nations Development Programme. 14 Mart 2013. http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf. Erişim tarihi: 16 Mart 2013. 
  6. ^ "Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час " Події " Україна " Кореспондент". Ua.korrespondent.net. http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas. Erişim tarihi: 31 Ekim 2011. 
  7. ^ "The World Factbook – Ukraine". Central Intelligence Agency. 7 Ocak 2014. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html. Erişim tarihi: 23 Ocak 2014. 
  8. ^ Chin, Richard (2011). Global Clinical Trials. Elsevier. ss. 345. ISBN 0-12-381537-1. http://books.google.com/?id=owsHh0v-QT4C&pg=PA345&dq=second+largest+European+country+after+%22Russian+federation%22#v=onepage&q=second%20largest%20European%20country%20after%20%22Russian%20federation%22&f=false. 
  9. ^ Evans, Chandler (2008). Future of Google Earth. BookSurge. ss. 174. ISBN 1-4196-8903-7. http://books.google.com/?id=JXPK9Qp8Yu8C&pg=PT88&dq=Ukraine+second+largest+country+Europe+after+Russia#v=onepage&q=Ukraine%20second%20largest%20country%20Europe%20after%20Russia&f=false. 
  10. ^ "Basic facts about Ukraine". Ukrainian consul in NY. http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm. Erişim tarihi: 10 Kasım 2010. 
  11. ^ IISS 2010, pp. 195–197
  12. ^ Rus Kazakları
  13. ^ Kazakların ortaya çıkışı
  14. ^ Başkent sözü Kırım için olduğu gibi, bir yönetim merkezini belirtebilir. Yönetim merkezi terimi, oblastlar (bölgeler) içindir.
  15. ^ Nüfus bilgisi 2001 Ukrayna Nüfus Sayımı’na göredir. Bkz: Nüfus bilgisi
  16. ^ Kiev ili, idarî olarak Kiev Oblastı’ndan soyutlanmış, ayırılmıştır. Kiev, Ukrayna’daki iki özel statüye sahip şehirden birisidir. Diğer şehir Kırım’da bulunan Sevastopol’dur.)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Daha fazla bilgi için Vikipedi'nin kardeş projelerinde ara
Vikisözlük bu maddeyi Vikisözlük'te ara
Vikikitap bu maddeyi Vikikitap'ta ara
Vikisöz bu maddeyi Vikisöz'de ara
Vikikaynak bu maddeyi Vikikaynak'ta ara
Wikimedia Commons bu maddeyi Commons'da ara
Vikihaber bu maddeyi Vikihaber'de ara
Vikiversite bu maddeyi Vikiversite'de ara


Hükûmet