Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Mübadele döneminin Türk-Yunan ilişkilerini tasvir eden bir karikatür

Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi veya Değişimi, 1923 yılında Lozan Barış Antlaşması'na ek olarak yapılan sözleşme uyarınca Türkiye ve Yunanistan'ın kendi ülkelerinin yurttaşlarını din esası üzerine zorunlu göçe tabi tutmasına verilen addır. Göçe tabi tutulan kişilere ise mübâdil denir.

Mübadele ile 1.200.000 Ortodoks Hıristiyan Rum Anadolu'dan Yunanistan'a, 500.000 Müslüman Türk de Yunanistan'dan Türkiye'ye göç etmek zorunda kalmıştır.[1][2] Mübadele kapsamına giren kişiler ile mübadele kapsamına girmeyen kişiler arasındaki ayrımın ana kıstası ırk ya da dil değil din olduğu için Rum denilenlerin arasında, Türkçe'den başka dil bilmeyen ve konuşmayan Türk Ortodoks Hıristiyan Gagavuzlar ile Karamanlı Ortodokslar, Yunanistan'dan gelen Müslümanların arasında da Türklerin yanında Drama, Kavala, Karacaova ve Kesriye'den gelen Bulgarca ve Makedonca konuşan Pomaklar, Romence konuşan Ulahlar, Rumca (Yunanca) konuşan Patriyotlar ve kendi dilleriyle konuşan Arnavutlar da bulunmuşlardır.[kaynak belirtilmeli]

Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında Türkiye'de sadece İstanbul kenti ile Gökçeada ve Bozcaada'da oturan Rumlar, Yunanistan'da ise sadece Batı Trakya Türkleri mübadeleden muaf tutulmuşlardır[3].

Mübadelede Drama, Girit, Kavala, Selanik, Vodina ve Yanya'dan Türkiye'ye gelen nüfus Doğu Trakya ve Batı Anadolu'da Rum azınlığın ayrılışı ile boşalan yerlere iskan edilmişlerdir. Mübadillerin yoğun olarak iskan edildikleri şehirler Adana, Balıkesir, Bilecik, Bursa, Çanakkale, Edirne, İstanbul, İzmir, Kırklareli, Kocaeli, Manisa, Mersin, Samsun ve Tekirdağ idi.[4].

Değişimin çok büyük bir bölümü 1923-1924 yıllarında gerçekleşmiş, ancak geriye kalan az sayıda olayda 1930 İnönü-Venizelos sözleşmesine dek zorunlu göç uygulamasına devam edilmiştir. Zorunlu göç gerek Türk, gerek Yunan ekonomisinde yaklaşık 20 yıl süren ağır bir krize yol açmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Anlaşma Öncesindeki Durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı Devleti 1912 yılında, Balkan Savaşı sonrasında Rumelideki topraklarının neredeyse tamamına yakınını kaybederken geride, Osmanlı tebaasıyken bir anda başka bir devletin azınlık statüsündeki vatandaşları konumuna düşen yüzbinlerce Müslüman Türk bırakmıştı. Yunanlılar tarafından potansiyel tehlike olarak görülen Epir bölgesindeki, Selanik ve çevresindeki şehirler ile birlikte adalardaki Müslümanlara karşı yoğun baskı ve yer yer katliamlar yapılmaktaydı. Bu durum yaklaşık on sene sürmüştü.

1922'de Yunan Ordusu'nun Anadolu'dan mağlup ayrılmasının ardından artık Anadolu'da can ve mal güvenliğini kaybettiğini düşünen 1,069,957 Anadolulu Rumun Yunanistan'a göç etmesiyle göçmenleri boş arazi ve evlere yerleştirme sorununun baş gösterdiği Yunanistan'da, Anadolu'dan gelen göçmenler Müslümanları evlerinden çıkarmaya ve onların evlerine yerleşmeye başlamıştı. Rum göçmenlerin barınması için gerekli arazi ve evlerin bir kısmı Müslümanların Türkiye'ye gitmesiyle sağlanacaktı. Hem Yunanistan'daki hem de Türkiye'deki azınlıkların sorunlarının daha da artması üzerine Lozan şehrinde barış anlaşmasının hazırlığı için görüşmelerin başladığı dönemde 30 Ocak 1923 tarihinde Türkiye ile Yunanistan arasında mübadeleyi öngören sözleşme imzalandı.

Anlaşma[değiştir | kaynağı değiştir]

Mübadeleye tabi tutulan Müslüman mültecilerin bir kısmı.[5]

Sözleşme 19 maddeden oluşuyordu. Sözleşme gereği 1 Mayıs 1923 tarihi itibariyle Türkiye topraklarındaki Rum/Ortodoks nüfus ile Yunanistan topraklarındaki Türk/Müslüman nüfus arasında zorunlu göç uygulaması şarta bağlanmış oluyordu.

Mübadeleye tabi tutulmayacak olanlar sözleşmenin 2. maddesinde belirtildiği üzere Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumları idi.

3. madde ile 18 Ekim 1912 tarihinden itibaren yerlerinden göç etmiş olanlar da mübadele kapsamına alınıyordu.

6. ve 7. maddelere göre göçe tabi tutulanlara her iki hükümette gereken kolaylığı gösterecek, mübadil kişi terk ettiği ülkenin vatandaşlığından çıkacak yeni geldiği ülkenin vatandaşlığını alacaktı.

5. maddeye göre mübadillerin mülkiyet haklarına hiçbir zarar verilmeyecekti. 8. maddeye göre ise mübadiller her çeşit taşınır mallarını hiçbir vergiye tabi olmadan yanlarında getirebileceklerdi.

9. maddeye göre mübadillerin geldikleri yerde bırakmış oldukları mallar Karma Komisyon tarafından tasfiye edilecekti. Bu madde 18 Ekim 1912'den sonra yerlerinden ayrılanlarıda kapsayacaktı.

11, 12 ve 13. maddeler sözleşmenin uygulamasını üstlenecek karma komisyonun kurulması ile ilgiliydi. Karma Komisyonun sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarihi izleyen bir ay içinde kurulması öngörülüyordu.

14. maddede göçmenlere yeni geldikleri ülkede geride bıraktıkları mallare eş değer nitelikte ve değerde mal verileceği belirtilmişti.

15, 16, 17 ve 18. maddeler ise tarafların Karma Komisyona karşı yükümlülükleri, mübadelenin gerçekleşmesi sırasında sağlanacak kolaylıklar, mübadeleye tabi olacak kişilere duyuru yapılması, sözleşmenin yürürlülüğünün emniyete alınması için her iki hükümetin yapacağı yasal değişiklikler yer almıştır.

Karma Komisyon[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözleşmenin 11. maddesin azınlıkların mübadelesini denetleyecek, mallarına değer biçmek ve bu malları tasfiye etmek üzere bir Karma Komisyonun kurulmasını ön görmekteydi.

Komisyonun dört üyesi Türkiye hükümetini, dördü Yunanistan hükümetini temsil edecek, geriye kalan üç üye ise 1914-1918 Birinci Dünya Savaşına katılmamış ülkelerin Milletler Cemiyeti tarafından seçilecek temsilcilerinden oluşacaktı.

Karma Komisyonun merkezi 8 Ekim 1923'den 21 Haziran 1924'e kadar Atina, bu tarihten sonra tasfiye edilene kadar ise İstanbul'du.

1923-1926 arası Karma Komisyonun tahsis ettikleri ile Türkiye'ye gelen mübadil sayısı 355,635 idi. Bu sayıya kendi ulaşım olanaklarıyla Yunanistan'dan ayrılıp Türkiye'ye gelenler dahil değildir. 1921-1928 arası Türk hükümetinin iskan ettirdiği mübadil sayısı 463,534 kişidir. 1912-1914 arası Balkan Savaşı sonrasındaki süreçte Yunanistan'dan gelen göçmen sayısı ise 125.000 dir. Adana, Edirne, Balıkesir, İstanbul, Bursa, Tekirdağ, Kırklareli, İzmir, Kocaeli, Manisa, Çanakkale, Mersin, ve Samsun gibi iller Yunanistan'dan gelen mübadillerin en yoğun olarak yerleştirildiği illerdir.

1928 genel nüfus sayımına göre Yunanistan'daki göçmen nüfus 1,221,849 idi. Bunun 1,104,216 sı Türkiye'den, geri kalanı ise diğer ülkelerden gelmiştir.

Türkiye'de mübadil yerleşim yerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1923 ile 1927 yılları arasında illere göre iskan edilmiş mübadil sayıları.[6]
İl Mübadil sayısı İl toplam nüfusu (1927) [7]  %si
Adana 8,440 227.718 3.71
Çanakkale 11.638 181.753 6.40
Isparta 1.175 144.437 0.81
Mersin 3.330 119.107 2.80
Afyon 1.045 259.377 0.40
Cebeli Bereket 2.944 107.694 2.73
İstanbul 36.487 794.444 4.59
Muğla 4.968 175.390 2.83
Aksaray 3.286 127.031 2.59
Çorum 1.570 247.926 0.63
İzmir 31.502 526.065 5.99
Niğde 15.702 166.056 9.46
Amasya 3.844 114.884 3.35
Denizli 2.728 245.048 1.11
Kars 2.512 204.846 1.23
Ordu 1.248 202.354 0.62
Ankara 1.651 404.720 0.41
Diyarbakır 484 194.316 0.25
Kastamonu 842 336.501 0.25
Samsun 22.668 274.065 8.27
Antalya 4.920 204.372 2.41
Edirne 49.441 150.840 32.78
Kayseri 7.280 251.370 2.90
Şanlıurfa 290 203.595 0.14
Artvin 46 90.066 0.05
Elazığ 2.124 213.777 0.99
Kırklareli 33.119 108.989 30.39
Şebinkarahisar 5.879 108.735 5.41
Aydın 6.630 212.541 3.12
Erzincan 116 132.325 0.09
Kırşehir 193 126.901 0.15
Sinop 1.189 169.965 0.70
Balıkesir 37.174 421.066 8.83
Erzurum 1.095 270.426 0.40
Kocaeli 27.687 286.600 9.66
Sivas 7.539 329.551 2.29
Bayazıt 2.856 104.586 2.73
Eskişehir 2.567 154.332 1.66
Konya 5.549 504.384 1.10
Tekirdağ 33.728 131.446 25.66
Bilecik 4.461 113.660 3.92
Gaziantep 1.330 215.765 0.62
Kütahya 1.881 302.436 0.62
Tokat 8.218 263.063 3.12
Bitlis 3.360 90.631 3.71
Giresun 623 165.033 0.38
Malatya 76 306.882 0.02
Trabzon 404 290.303 0.14
Bolu 194 218.246 0.09
Gümüşhane 811 122.231 0.66
Manisa 13.829 374.013 3.70
Van 275 75.329 0.37
Burdur 448 83.614 0.54
Hakkari 310 24.980 1.24
Maraş 1.143 186.855 0.61
Yozgat 1.635 209.474 0.78
Bursa 34.543 401.595 8.60
Hatay 1.037 -
Mardin 200 183.471 0.11
Zonguldak 1.285 268.909 0.48
Türkiye 463.549 13.648.270 3.40

Türkiye'deki mübadil örgütleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'deki Mübadele Müzeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çatalca Belediyesi Mübadele Müzesi

İlgili filmler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Türk-Yunan nüfus mübadelesi sonucu Kocaeli'ne iskan edilen göçmenler (1923-1930), Ayhan Ateş, 2008, Abant İzzet Baysal Üniversitesi (Sosyal Bilimler Enstitüsü), sayfa 53-54
  2. ^ Türkiye ile Yunanistan arasında mübadele meselesi (1923-1930), İbrahim Erdal, 2006, Ankara Üniversitesi (Sosyal Bilimler Enstitüsü), sayfa 285.
  3. ^ "Batı Trakya Türkleri". www.hrw.org. http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/greece/Greec991-04.htm. Erişim tarihi: 22.06.2009. 
  4. ^ Bruce (2006). Twice A Stranger: How Mass Expulsion Forged Modern Greece and Turkey. Granta. p. 18. ISBN 1-86207-752-5.
  5. ^ Hülagü, Ayhan (19 Aralık 2010). "Türkiye'nin ilk mübadele müzesi açılıyor". Zaman.com.tr. http://www.zaman.com.tr/pazar_turkiyenin-ilk-mubadele-muzesi-aciliyor_1067008.html. 
  6. ^ [1], illere yerleştirilen mübadiller
  7. ^ [2], 1927 il nüfusu