Karabağ Savaşı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Karabağ Savaşı
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılması
Az-qa-location-tr.svg
Tarih 1988-1994
Bölge Dağlık Karabağ
Sonuç Ermenistan ve Dağlık Karabağ Cumhuriyetinin zaferi
Halen yürürlükte olan ateşkes antlaşması (Bişkek Protokolü)
Coğrafi
Değişiklikler
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti isimli bağımsız bir devlet, de facto olarak kuruldu. Aynı zamanda bu bölge, de jure olarak Azerbaycan'ın bir parçası olarak kaldı.
Taraflar
Flag of Nagorno-Karabakh.svg Dağlık Karabağ
Flag of Armenia.svg Ermenistan
Flag of Azerbaijan.svg Azerbaycan
Destekleyen
Flag of Afghanistan 1992 free.png Afgan mücahitleri[1]
Flag of Chechen Republic before 2004.svg Çeçen mücahitleri[2]TürkiyeTürkiye[3]
Ülkücüler[4]
Komutanlar
Flag of Nagorno-Karabakh.svg Samvel Babayan
Flag of Nagorno-Karabakh.svg Monte Melkonyan
Flag of Armenia.svg Seyran Ohanyan
Flag of Armenia.svg Hemayag Haroyan
Flag of Armenia.svg Vazgen Sarkisyan
Flag of Armenia.svg Arkadi Ter-Tatevosyan
Flag of Armenia.svg Anatoli Zineviç
Flag of Azerbaijan.svg İskender Hamidov
Flag of Azerbaijan.svg Ruşen Cevadov
Flag of Azerbaijan.svg Suret Hüseynov
Flag of Azerbaijan.svg Rahim Gaziyev
Flag of Chechen Republic before 2004.svg Şamil Basayev
Güçler
Flag of Nagorno-Karabakh.svg 20.000[5]
Flag of Armenia.svg 20.000[5]
Flag of Azerbaijan.svg 42.000[5]
Kayıplar
6.000 ölü ve kayıp,
25.000 yaralı[kaynak belirtilmeli]
16.000 ölü[6]
22.000 yaralı[6]

Karabağ Savaşı (Şubat 1988 - Mayıs 1994), Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasını isteyen[7] Ermeniler ile bunu kabul etmeyen Azeriler arasında başlayan ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Azerbaycan Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında çatışmaya dönüşen bir savaş.

Savaş öncesinde ve etnik çatışmaların sıcak savaşa dönüşmesi sonrasında Sumqayıt Pogromu, Kirovabad Pogromu, Bakü Pogromu gibi pogromlar, Hocalı Katliamı ve Maragha Katliamı gibi katliamlar yaşanmıştır.

Başlangıç[değiştir | kaynağı değiştir]

Karabağ tartışması 1988-1989 yıllarında bölgede bazı kesimlerde yoğun nufusa sahip olan Ermenilerin bağımsızlık için referandum düzenleyip bağımsızlık kararı almasıyla başladı. İki toplum arasında meydana gelen karşılıklı çatışmalar ve sokak gösterileri Azerbaycan ile Ermenistan arasında büyük bir gerilim yaratmış ve yüzbinlerce kişi bu tartışmalar sonrasında yaşadığı topraklardan göç etme durumunda kalmıştır.

Ermenistan'da yapılan ve yaklaşık 40.000 kişinin katıldığı gösteri sonrasıda Ermenistan'ın Karabağ'a saldırması çatışmaları sıcak savaşa dönüştürmüştür.

Başlangıcından SSCB'nin dağılımasına kadar[değiştir | kaynağı değiştir]

Askeran Çarpışması[değiştir | kaynağı değiştir]

Karabağ Millî Konseyi Dağlık Karabağ'ın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne verilmesi için talepte bulunmuştur. İki gün sonra, 22 Şubat 1988'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yerel merkezlerini kuşatıp Hankendi'nde Azerilerin öldürüldüğüne dair bilgiyi isteyen ve yanıtı yetersiz bulan Azeri kalabalığı Dağlık Karabağ'a doğru yürümeye başlamıştır. Yetkililer yaklaşık bin polisiyle isyancıları bastırmış ve Askeran bölgesinde iki Azeri ölmüş ve 50 Ermeni köylü ve belirsiz sayıda Azeriler ve polisler yaralanmışlardır.

Sumgayıt Pogromu[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir iddiaya göre 27 Şubat 1988'de Azerilerden oluşan grup[8] hem sokaklarda hem de apartmanlarında Ermenilere saldırmıştır. Fakat son zamanlar tespit edilen araştırmalar gereyince gruplardahili özgürlük antlaşmalarını desteklemeyen ermenilere diğer ermeniler tarafından saldırı düzenlenmişti. Yağamaların yayılması ve polis memurların ilgisiz kalmasından dolayı durumu daha da kötüleştirmiştir [kaynak belirtilmeli]. SSCB Genel Savcılığı (Генеральный прокурор СССР)'nın açıklamasına göre, 26 Ermeni ve 6 Azeri olmak üzere toplam 32 kişi ölmüştür. Ancak görgü tanıkları çok büyük sayı aktarmaktadırlar.[9] Birçoğu, 30 kişi değil, en azından 200 kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır.[10]

Kirovabad Pogromu[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer bir Ermeni iddiasına göre kasım 1988'de Kirovabad (bugünkü Gence) kentinde Azeriler tarafından işlenen ve Ermeni sakinlerini hedef alan pogrom yaşanmıştır. Fakat ölüm halları tespitlenememiştir.[11][12][13]

Kugark'ta katliam[değiştir | kaynağı değiştir]

Arif Yunusof'un yazısına dayanarak Ekspress-khronika gazetesinin aktardığına göre, kasım 1988'de Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Kugark (Gugark / Գուգարք) kasabasında meydana gelen Azerilere yönelik katliam yaşanmış[14] ve 21 Azeri öldürülmüş ve onlardan 15'i olaylar sırasında yakılmıştır. 12'si Barkan kasabasında yaşayan Azeriler idi.[15].

Bakü Katliamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Bakü Katliamı

13-20 Ocak 1990 tarihleri arasında Bakü'de Azeriler tarafından Ermeni sakinlerine yönelik pogrom gerçekleştirilmiştir.[16][17]. Bu olay sonucunda 48 kişi[18] ya da 66 kişi [19] öldürülmüştür.

Kara Ocak[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Kara Ocak

Etnik gruplar arasındaki çekişme iki ülkenin nüfusunun, Azerbaycan'daki Ermenileri Ermenistan'a ve Ermenistan'daki Azerileri Azerbaycan'a dönmeye zorlamıştır.[20] Ocak 1989'da Dağlık Karabağ'ın durumunun Moskova'daki merkezi hükûmetin geçici olarak bölgeyi kontrol altına almasına kadar büyümüş ve bu hareketi çok sayıda Ermeni tarafından memnuniyetle karşılanmıştır.[21] 1989 yazın Azerbaycan Halk Cephesi önderleri ve her zaman artan destekçileri, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni Ermenistan'a karşı demiryolu ve hava ablukasını uygulamaya zorlamaya başarmış ve kargo ve malların %85'inin demiryolu vasıtasılya ulaştıran Ermenistan'ın ekonomisini felce uğratmışlardır (SSCB'nin geri kalan yerlerden Nahçıvan da kesilmiş oldu).[20] Ermenistan'a giden demiryolu servislerin engellenmesi kısmen Ermeni militanların Ermenistan'a giren Azeri tren ekiplerine saldırması yüzünden olmuştur. Daha sonra tren ekipleri Ermenistan'a gitmeyi reddetmeye başlamışlardır.[22]

Ocak 1990'da Bakü'de Ermenilere ve onlarin Karabagdaki tecavüzlerine sessiz kalan Sovyetler birligine karşı halk itirazları yapılmıştır, bunun üzerine Gorbaçov olağanüstü hal ilan etmek ve düzeni geri getirmek için MVD birliğini göndermiştir. Birlikte bazı kaynaklarca ermeni kökenli askerler çoğunluk teşkil ediyorlardı. Sokağa çıkma yasağı belirlenmiş ve askerler ile kabaran Azerbaycan Halk Cephesi arasında çatışmalar yagın olmuştur. Bir olayda Bakü'de binlerle Azeri ve 8 MVD askeri öldürülmüştür.[23] Yine ermenilerce bir iddiaya göreyse bu süre içinde Azerbaycan Komünist Partisi, kentteki Ermeni nüfusunu korumaktan ziyade partiyi iktidarda tutmayı düşünüp MVD askerlerini göndermeyi gecikmiştir, fakat şehirde bir yerli devlet silahlı birliyinin bulunmadığı da bilinmektedir.[24] Aynı zamanda "Kara Ocak" (Qara Yanvar) olarak anılan olaylar, Azerbaycan ile Rusya arasındaki ilişikileri belirlemiştir. Aralık 1988'de çatışma Kirovabad ve Nahçıvan dahil olmak üzere Azerbaycan'ın diğer kentlere de yayılmıştır. Orda Sovyet Ordusu, Ermenilere yönelik saldırlarını durdurmaya çalıştığı zaman 7 kişi (4'ü asker) öldürülmüş ve yüzlerce kişi yaralanmıştır.[25]

Koltso Harekâtı[değiştir | kaynağı değiştir]

Silah deposu olarak kullanıldığı şüphelenilen Gandzasar manastırı da Sovyet güçlerinin hedef olmuştur. Fakat sempatizan olan Rus subayı aramanın yapılmasını reddetmiştir.

30 Nisan-15 Mayıs 1991'de Sovyetler Birliği MVD (Министерство внутренних делve / İçişleri Bakanlığı) ve Savunma Bakanlığı (Министерство обороны), Dağlık Karabağ Özerk Oblastının Şaumyan ilinde Koltso Harekâtı (Rusça: Операция Кoльцo / anlamı: "Halka Harekâtı") kod adı altında MVD birlikleri ve OMON (Отряд милиции особого назначения / Özel amaçlı polis ekibi) ekiplerini kullanıp ve resmî olarak bir "pasaport kontrol işlemi" gerekçesini göstererek, Dağlık Karabağ'daki yasadışı[26] Ermeni milis müfrezelerini silahsızlandırmayı amaçlamışlardır.

Ancak, belirtilen amaçlarına aykırı bir şekilde, Sovyet askerleri (Sovyet 4. Ordusuna bağlı 23. Motorize Piyade Tümeni) ve ağırlıklı olarak Azerilerin bulunduğu OMON ve ordu birlikleri, Şaumyan'daki Ermenilerle meskûn 24 köyü zorla boşaltırmıştır.

SSCB'nin dağılmasından sonra[değiştir | kaynağı değiştir]

Hocalı Katliamı[değiştir | kaynağı değiştir]

25 Şubat 1992'de Hocalı kentinde, "Memorial" İnsan Hakları Savunma Merkezi[27] ve İnsan Hakları İzleme Örgütü'ne göre[28][29] Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ordusuna bağlı 366. Motorize Piyade Alayı'ın desteğindeki Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından Azeri siviller öldürülmüşlerdir. 10.000 nüfuslu Hocalı’da olaylar sırasında yaklaşık 3.000 Azeri bulunmaktaydı. Saldırıda ölenler hakkında verilen resmi rakam 613 kişi olmakla birlikte, katledilen toplam Azeri sayısının 1.300 kişi olduğu söylenmektedir (Zaman qazetesi). Saldırılar sırasında Hocalı’da yaşayan Ahıska Türkleri de evlerinde yakılarak öldürülmüştür. Kadın, çocuk ve yaşlılar da dahil olmak üzere siviller katledilmiştir. Katliamın ilk gecesinde sekiz aile bütün fertleriyle öldürülmüş, 700’den fazla çocuk anne ya da babasını kaybetmiştir. Yaralılar ise 1.000’in üzerindedir. Katliama tanık olan bir gazeteci, yaşananları şu şekilde aktarmaktadır:

“Dağlık Karabağ’ın Hocalı kentinin düşüşünü bir gün boyunca yaşadım. Görüntülerle belgeledim ve video çekimleriyle bir günde 1.300 Azerbaycan Türk’ünün Ermeni çetecilerce öldürülüşünü bütün dünyaya duyurdum. Hocalı katliamı anlatılamaz bir vahşetti. Azerbaycan yönetimi ve Cumhurbaşkanı Ayaz Mütellibov, olayı dört gün boyunca kamuoyundan gizlemeye çalıştılar. Bütün Azerbaycan şok olmuştu. Ermeni bıçaklarından, kurşunlarından kurtulmayı başaranlar; kadınlar, çocuklar, ihtiyarlar karlı dağlarda tipi altında Agdam’a gelmeyi başardıklarında çoğunun ayakları donmuştu. Bazılarının ayakları ise kangrenden dolayı kesilmişti. Ermeniler vahşetin her türlüsünü sanki ibret olsun, örnek olsun diye yapmışlardı. İhtiyar dedelerin, yaşlı anaların yüzleri jiletlerle doğranmış, genç kadınların göğüsleri peynir gibi kesilmiş, bebeklerin kafa derileri yüzülmüştü. Hocalı ile Agdam arasındaki 12 kilometrelik orman boyunca cesetler dizilmişti.”

Ağdaban'a saldırı[değiştir | kaynağı değiştir]

Turan ve AssA-İrade'nin Azerbaycan Savunma Bakanlığı'na dayanarak yaptığı açıklamaya göre, 8 nisan 1992'de Kelbecer Rayonu'nun Ağdaban köyüne yönelik düzenlenen saldırıda en az 21 sivil ölmüş ve yaklaşık 60 kişi yaralanmıştır.[30] Diğer bir kaynağa göre ise Ermenistan güçlerinin yaptığı saldırılarda 99 sivilin öldürüldüğü ve 140 sivilin ise yaralandığı söylenmektedir.[31]

Maragha Katliamı[değiştir | kaynağı değiştir]

10 Nisan 1992 tarihinde Terter rayonu'nun Maragha köyü Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından saldırılmış ve Ermeni siviller öldürülmüştür. Zararlarını gözeten ve görgü tanıklarıyla röportaj yapan Caroline Cox'a göre, Azerbaycanlı askerler yaklaşık 45 köylünün başını kesmiş ve köyü yakıp yağmalamışlardır. Ve yaklaşık 100 Maragha'lı kadın ve çocuğu kaçırmışlardır.[32].

Tehran Görüşmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

7 Mayıs'ta İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani, Levon Ter-Petrosyan ve Yakup Mamedov'u Tehran'a davet etmiş ve 8 Mayıs'ta[33] görüşmüş ve barış anlaşmasının temel ilkeleri belirten communiqué'yi imzalamışlardır.[34]

Şuşa Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni kuvvetlerinin Karabağ savaşı'ında kazandıkları ilk kayda değer askeri zaferdir. Şuşa kasabası'nın ele geçirilmesi aynı zamanda Stepanakert'in ele geçirilmesinin tek yolduydu.[35][36] Ağırlıklı olarak dağlık alanlardan oluşan Şuşa'nın ele geçirilmesi için oluşturulan komando birliğinin başındaki Arkadi Ter-Tadevosyan farklı stratejiler uyguladı.[37] Buna göre özellikle diaspora kanadından savaşa katılan aralarında Taşnak mensuplarınında bulunduğu Ermeni gönüllü alaylarının sık ve aralıklarla daha önce seçilmiş Azeri noktalarına saldırılar planlandı. Nitekim kısa bir süre sonra çözülmeye başlayan Azeri kuvvetlerine karşı 8 Mayıs 1992'de yaklaşık 1.000 kişilik birlikten oluşan Ermeni kuvvetlerinin Şuşa harekatı gerçekleşti. Ağır toplarla karşılık vermeye çalışan Azeri birliklerine karşı yaklaşık 2 gün süren çatışmalardan sonra Şuşa tamamen Ermeni birliklerinin kontrolüne geçti.[38]

"Laçın Koridoru" nun açılması[değiştir | kaynağı değiştir]

1992 Haziran - Temmuz Karabağ Savaşı taarruzları[değiştir | kaynağı değiştir]

1 Haziran 1992'de Ebulfez Elçibey Azerbaycan Cumhurbaşkanı seçilmiş ve Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri taarruzu başlatmıştır. Azerbaycan Ordusu 12 Haziran'da Asgeran (Şaumyan), 7 Temmuz'da Akdere (Mardakert)'yi geri almıştır.[34]

Mardakert ve Martuni taarruzları[değiştir | kaynağı değiştir]

Saldırı 27 Haziran'da, Melkonian savaşçıların karşı koymaya çalıştıkları Jardar köyünün yakınlarına doğru başlatıldı. Tanksavar mermileri Azerilerin zırhlarını yok etti ve müfrezelerin istilaya karşı koymalarını sağladı[kaynak belirtilmeli]. Sıcak çatışma bölgelerinde manevra alanı kısıtlı olduğunda ve savunucuların bu araçları kolaylıkla vurduğu hassas hedeflerde zırhlı araçların hazır bulunmasının faydasız olduğu kanıtlandı. İlerleyen günlerde ve haftalarda Azeriler tarafından birkaç saldırı daha yapıldı. Bu saldırıların hepsi savuşturuldu ve Melkonyan'ların örgütlenmesi ve liderliği itibar kazandı.[39] Sonraki saldırılar her iki taraftan da yüzlerce daha fazla erkek ve zırhlı araç içeriyordu. Herbir tarafta da çok sayıda zayiat olmasına rağmen, Azerilerin ölü ve yaralıları Ermenilerinkinden çok daha fazlaydı.[kaynak belirtilmeli]

Kelbecer Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şubat 1993'te Ermeni güçleri Şaumyan'ı geri almış ve Elçibey askerî başarısızlığından dolayı Süret Hüseynov'u hükûmetinden kovmuştur. Yerli Ermeni güçleri 27 Mart - 5 Nisan arasında Kelbecer Rayonu ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Nisan 30'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 822 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerinin Kelebecer ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur.[34]

1993 Yaz taarruzları[değiştir | kaynağı değiştir]

4 Haziran'da Gence'de Süret Hüseynov Elçibey'e karşı isyanı başlatınca 15 Haziran'da Heydar Aliyev Azerbaycan Meclisi sözcüsü olmuş ve 18 Haziran'da Elçibey Bakü'den kaçmıştır. 24 Haziran'da Aliyev'e cumhurbaşkanının olağanüstü yetkisi verilmiş ve Süret Hüseynov başbakanlığına getirilmiştir. Azerbaycan'ın siyasî karışıklığı felâket getiren askerî mağlubiyete yol açmıştır. Ermeni güçleri, 28 Haziran'da Mardakert'ı, 23 Temmuz'da Ağdam'i ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Temmuz 29'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 853 sayılı kararını alıp Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerin gaspından dolayı kınamış ve Ermeni güçlerinin Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur. Fakat Ermeni güçleri 23 Ağustos'ta Füzuli, 26 Ağustos'ta Cebrail, 31 Eylül'de Kubatlı'yı ele geçirmişlerdir.[34]

1993 Güz taarruzları[değiştir | kaynağı değiştir]

Eylül ayın başında Moskova'da Haydar Aliyev ve Robert Koçaryan gizlice görüşmüşlerdir. 14 Ekim'de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 874 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerin işgal edilen bölgelerden geri çekilmesine dair takvimi ayrıntlı bir şekilde belirtmiştir. Fakat Ekim ayın sonlarında Ermeni güçleri tekrar ilerlemeye başlamış ve Zengilan, Goradiz kasabasını ele gerçirmişlerdir. Bu saldırıları üzerine 12 Kasım'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 884 sayılı kararını alıp Ermenileri kınamıştır.[34]

1993-1994 Kış taarruzları[değiştir | kaynağı değiştir]

Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Karabağ'ın bütün cephelerinde insan dalgası hücum taktiğiyle sürpriz baskın düzenlemiştir. İlk aşamada cephenin kuzey ve güneyde Ermeni mevkileri ezmiştir. Fakat iki aylık kış taarruzu başarısız olmuş ve taarruz sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, 5.000[20] - 8.000[40] askeri kaybetmiştir.

Türkiye ve İran'ın diplomatik müdahaleleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni kuvvetlerinin Nahçıvan'a ilerlemesi üzerine Türkiye başbakanı Tansu Çiller, Ermenistan'ı buraya saldırmamaları konusunda uyardı. Türk Silahlı Kuvvetleri'ne bağlı birlikler Ermenistan sınırına doğru kaydırılmaya başlandı.

İran taraflar arasında arabuluculuk yaparak çatışmaların 7 Mayıs 1992'de geçici olarak sona ermesini sağlamıştır. Ermeniler'in ilerlemeyi sürdürmesiyle 18 Mayıs'ta İran'ın arabuluculuk faaliyetleri tamamen çökmüştür.

Ateşkes[değiştir | kaynağı değiştir]

Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri'nin başlattığı kış taaruzlarının askerki başarısızlıkla sonuçlanmasından sonra dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev diplomatik kanalları kullanarak barış koşullarını aramaya başlamıştır. 4 - 5 Mayıs 1994'ta Bağımsız Devletler Topluluğu Parlamentolararası Meclisi, Rusya Federasyonu Federal Meclisi ve Dışişleri Bakanlığı'nın inisiyatifleri ve Kırgızistan Cumhuriyeti Konseyi'nin evsahipliğiyle müzakereler düzenlendi. Bu görüşmeler sonrasında 16 Mayıs 1994'te Moskova'da Azerbaycan Cumhuriyeti[41] ve Ermenistan Cumhuriyeti'nin savunma bakanları[42] ile Dağlık Karabağ Savunma Ordusu başkumandanı[43] ateşkes anlaşmasını imzalamışlardır.[44][45]

Askerî güçler[değiştir | kaynağı değiştir]

1993 - 1994 yılları arasında çatışmaya dahil edilen insan gücü ve askerî araçları tahminen şöyledir:[5]

Taraf Askerî personel Top Tank Zırhlı personel taşıyıcı Zırhlı muharebe aracı Savaş uçağı
Dağlık Karabağ 20.000 16 13 120 N/A N/A
Ermenistan 20.000 170 160 240 200 N/A
Azerbaycan 42.000 330 280 360 480 170

Savaşın bazı dönemlerinde[kaynak belirtilmeli]Şamil Basayev liderliğindeki Çeçen isyancıları[2] ve Afganistanlı mucahitleri[1] de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin safında savaşmışlardır.

Göç[değiştir | kaynağı değiştir]

1994 yılına kadar süren savaşda 800.000-1.055.407[46] Azeri Ermenistan ve işgal edilen bölgeden Dağlık Karabağ dışındaki Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarına, 230.000 Ermeni ise Azerbaycan Cumhuriyeti'nden büyük kısımda Ermenistan Cumhuriyeti ve kısmen Dağlık Karabağ'a göç etmek zorunda kaldı.[47]

Ateşkes sonrası çatışmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Lewonarch2.jpg

1994 yılında Ermenistan ile Azerbaycan arasında imzalanan ateşkes anlaşmasından sonra farklı çaplarda karşılıklı birçok saldırı gerçekleşti. Bunlardan en büyüğü 2008 yılında Ermenistan'da yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden hemen sonra Martakert'te meydana geldi. Ermenistan Dişişleri Bakanlığının açıkalamasına göre Azerbaycan güçleri meydana gelen iç karışıklığı fırsat olarak görüp ağır toplar kullanarak Martakert bölgesine gece operasyonu düzenledi. Ermenistan Savunma Bakanlığı gece yarısı açıklama yaparak Martakert bölgesinin sınır hattının 3-4 saatliğine Azerbaycan kontrolüne geçtiğini açıklarken devam eden çatışmalar sonrasında bölgede kontrolünün tekrar sağlandığını açıkladı. Buna karşılık Azerbaycan Savunma Bakanlığı ise ülke ajanslarına verdiği bilgide Ermenistan'da gerçekleşen seçimler sonrasında gündem değiştirmeye çalışan Ermeni tarafının Azeri sınır bölgesine belli aralıklarla saldırılar gerçekleştirdiğini açıkladı.

Zararlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Toplam uzunluğu 25 bin km olan otomobil yolu, toplam uzunluğu 3984 m olan 160 köprü, 14.500 km uzunluğunda elektrik hattı, 2500 elektrik trafosu, 2.000 km gaz boru hattı, 160 su deposu, 34'ten fazla gaz dağıtım istasyonu tahrip edilmiştir.[48]. Toplam 140.000 öğrenci kapasiteli olan 600 okul,53 bin öğrenciye hizmet veren 65 meslek lisesi,2 yüksek öğrenim kurumu yok edilmiştir.[49].700 kadar sağlık ocağı,bu bağlamda 800 yataklı hastane,poliklinikler,doğum evleri,eczane binaları,acil yardım hastanleri dağıtılmıştır.Sağlık hizmetlerine verilen zarar toplam 1,2 milyar dolara yakındır.[50] Bülbül'ün müzikolog ve ressam Mir Möhsün Nevvab'ın hatıra müzeleri talan edilmiştir. Hocalı'daki "Dairevi Mabet" (1356-1357) ve "Türbe" (14.yüzyıl)nin akibeti belli değildir.[51]. Azerbaycan Cumhuriyeti toplam 22 milyar dolar meblağında zarara uğramıştır.[52]

Ermenistan Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağlık Karabağ m.ö. IV asırdan itibaren kadim Alban devletinin bir parçası olmuş ermeni tarihçiler tarafından m.ö. II yüz yılda Ermen devleti tarafından ermeni topraklarına katıldığı iddia edilmektedir. Fakat tamamen dağlık bir bölge olan arazinin fethi mümkün görülmemektedir diğer bir tarafdan Ermen devletinin Azerbaycan/Atropaten topraklarına saldırdığı tarihçilerce bilinmektedir. Mümkün ki, m.s. II yüz yılda Arşakiler sülalesinden bir kesim Karabağ bölgesinde vassal bir devlet kurmuştur. Çünki sonrakı asırlarda Karabağ kaynaklarda Artsah/Arsak diye isimlenmektedir. Fakat tabi günümüz ermenileri bu ismi kendilerininki diye tanımlamaktalar ve Karabağın ermeni toprağı olmasının en büyük isbatı diye görmekteler. Yine II yüzyıldan itibaren bazı kesintilerle Arsak Arşakileri Albanya hakimiyyetine gelmekteler. Onların bu hakimiyyeti VI yüz yıla kadar sürüyor. Karabağda hakimiyyete Girdmandan olan mihrani ve yahut maranlı Sasanilerle akrabalığı olan bir sülale geçiyor. Arşaklılar/Arşakilerden sonra maranlılar Albanya Hakimiyyetine geçiyor. Bu bir daha Karabağla kuzey Azerbaycanın sık bağlılığını Albanya devleti ile Karabağ ilişkilerinin kadimliyini ve bütünlüyün göstermekdedir. Yine kendince kaynakları sebep gösteren ermeni topluluğu 1988-lerden başlayan katliamlar serisi sonucu Karabağın işgalinden sonra 1994 yılında kendi cumhuriyyetlerini ilan ediyorlar. Bu daha çok bir politik gidişat diye deyerlendirilmektedir. Son zamanlar Sarkisyanın dahi ifade etdiyi üzere arazide askeri birlikler hüküm sürmekde bu sebepden dolayı cumhuriyyet yalnız Azerbaycan değil diğer devletler tarafından dahi tanınmamıştır.

Son durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Daha sonra imzalanan ateşkes antlaşmasıyla günümüze kadar süren barış görüşmeleri başlamış oldu [kaynak belirtilmeli]. Günümüzde Dağlık Karabağ ve çevresindeki 7 il Ermeni işgali altındadır ve bölgeyi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti adında fiilen bağımsız tanınmayan bir devlet yönetmektedir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Cooley, Unholy Wars: Afghanistan, America and International Terrorism. London: Pluto Press. ISBN 0-7453-1917-3.
  2. ^ a b Griffin, Nicholas, Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam, University of Chicago Press, Chicago, 2004, pp. 185–186. ISBN 0-226-30859-6.
  3. ^ Balayev, Bahruz (2013). The Right to Self-Determination in the South Caucasus: Nagorno Karabakh in Context. Lexington Books. ss. 70. ISBN 9780739178287. "Turkey took the Azerbaijani position, showing special activity. It rendered active military help to Azerbaijan. In the Azerbaijani army there were Turkish officers-instructors and a group of the Azerbaijani men started training in Turkey." 
  4. ^ Brzezinski, Zbigniew (1997). Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis. Washington, D.C.: M.E. Sharpe. ss. 616. ISBN 9781563246371. "It is also revealed that a new force of 200 armed members of the Grey Wolves organization has been dispatched from Turkey in preparation for a new Azeri offensive and to train units of the Azeri army." 
  5. ^ a b c d Chorbajian, Levon; Patrick Donabedian, Claude Mutafian (1994). The Caucasian Knot: The History and Geopolitics of Nagorno-Karabagh. London: Zed Books. ss. 13–18. ISBN 1-85649-288-5. 1993'te International Institute for Strategic Studies 'nin ayımladığı The Military Balance, 1993–1994 başlıklı rapordan derlenen verilerden alıntı edilmiştir. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin personel sayısı 20.000 içine 8.000 Ermenistan'lı gönüllüler dahil edilmektedir. Rapordaki Ermenistan'ın ordusu sadece Kara Kuvvetleri mensuplarından oluşmaktadır. Azerbaycan'ın istastiği 38.000 Kara Kuvvetleri mensubu ve 1.600 Hava Kuvvetleri mensubundan ibarettir. Bu istastistiklerin refarensleri raporun 68 - 69, 71 -73 sayfalarında yer almaktadır.
  6. ^ a b Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, p. 98.
  7. ^ Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, pp. 20-21.
  8. ^ Svante E. Cornell, Small nations and great powers: a study of ethnopolitical conflict in the Caucasus, Routledge, 2001, ISBN 978-0-7007-1162-8, p. 83.
  9. ^ Thomas de Waal, The Nagorny Karabakh conflict: origins, dynamics and misperceptions 2005, URL erişim tarihi:
  10. ^ David Remnick, "Hate Runs High in Soviet Union's Most Explosive Ethnic Feud", The Washington Post
  11. ^ Stuart J. Kaufman, "Ethnic Fears and Ethnic War in Karabagh"
  12. ^ Verluise, Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake
  13. ^ Imogen Gladman, Eastern Europe, Russia and Central Asia, Taylor & Francis Group, 2004, sf. 131.
  14. ^ Газета «Экспресс-Хроника», № 16, 16.04.1991 г.
  15. ^ «Газета Экспресс-хроника», № 9(186), 26.02 1991 г.
  16. ^ Ibid, p. 10
  17. ^ Britannica: Azerbaijan- The Soviet and post-Soviet periods
  18. ^ Human Rights Watch. “Playing the "Communal Card": Communal Violence and Human Rights”
  19. ^ Alexei Zverev. Contested borders in the Caucasus
  20. ^ a b c Michael P. Croissant, The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications, Praeger, London, 1998, ISBN 0-275-96241-5.
  21. ^ Thomas de Waal, Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War, New York University Press, New York, 2003, 0-8147-1945-7.
  22. ^ Stuart Kaufman, Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War, Cornell Studies in Security Affairs, New York, 2001, ISBN 0-8014-8736-6, pp. 49–66.
  23. ^ Jill Smolowe, "The Killing Zone", Time Magazine, January 29, 1990 URL erişim tarihi: 2006-02-25
  24. ^ Abu-Hamad, Aziz, et al. Playing the "Communal Card": Communal Violence and Human Rights Human Rights Watch.
  25. ^ Paul Hofheinz, "Nationalities People Power, Soviet Style", Time Magazine, December 5, 1988 URL erişim tarihi: 2006-05-02
  26. ^ Thomas de Waal, Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003. p. 114 ISBN 0-8147-1945-7
  27. ^ ДОКЛАД ПРАВОЗАЩИТНОГО ЦЕНТРА «МЕМОРИАЛ» О МАССОВЫХ НАРУШЕНИЯХ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА, СВЯЗАННЫХ С ЗАНЯТИЕМ НАСЕЛЕННОГО ПУНКТА ХОДЖАЛЫ В НОЧЬ С 25 НА 26 ФЕВРАЛЯ 1992 г. ВООРУЖЕННЫМИ ФОРМИРОВАНИЯМИ
  28. ^ New York Times - Massacre by Armenians Being Reported
  29. ^ TIME Magazine - Tragedy Massacre in Khojaly
  30. ^ Ayın Tarihi
  31. ^ Small Nations and Great Powers - Svante E. Cornell
  32. ^ Christianity Today Article
  33. ^ Kamer Kasım, Armenia's Foreign Policy: Basic Parameters of Ter-Petrosyan and Kocharyan (ERAERAREN)
  34. ^ a b c d e Conciliation Resources
  35. ^ Markar Melkonian, (2005). My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I. B. Tauris, p. 219 ISBN 1-85043-635-5
  36. ^ Durch, William J (ed.) (1996). UN Peacekeeping, American Politics, and the Uncivil Wars of the 1990s. New York: Palgrave Macmillan, p. 444 ISBN 0-312-12930-0
  37. ^ de Waal, Thomas (2003). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, pp. 177-178 ISBN 0-8147-1945-7
  38. ^ The commanders of the battle give conflicting data: in an interview, Ter-Tatevosyan stated that his forces lost 58 men in contrast to the Azeris' 200 while Orujev claims that the Armenian casualty count was much higher and estimates his own losses at 159 dead and 22 missing in action: op. cit. in de Waal, Black Garden, p. 314
  39. ^ Melkonian, Markar. My Brother's Road, An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I.B. Tauris, 2005
  40. ^ Armenia, Azerbaijan, and Georia Country Studies, Area Handbook Series, Federal Reserch Division Library of Congress, 1994, ISBN 0-8444-0848-4, p. xxxix.
  41. ^ Dönemin Azerbaycan Cumhuriyeti Savunma Bakanı Məmmədrəfi Məmmədov idi.
  42. ^ Dönemin Ermenistan Savunma Bakanı Serj Sarkisyan idi.
  43. ^ Dönemin Dağlık Karabağ Savunma Ordusu başkumandanı Samvel Babayan idi.
  44. ^ Bell, Christine Bell, Peace Agreements and Human Rights, Oxford: Oxford University Press, Oxford, 2005, ISBN 0-19-927096-1, p. 326.
  45. ^ The Bishkek Protocol on Nagorno-Karabakh (Senate - May 17, 1994)
  46. ^ Azerbaycan Cumhuriyeti Kaçkınlar ve mecburi Köçkünler hakkında İstatistik Albüm,Azerbaycan Kaçınlar ve Mecburi Köçkünlerle İş üzre Devlet Komitesi,Bakü,1999
  47. ^ "The World Factbook - Azerbaijan, Transnational Issues". CIA. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html#Issues. Erişim tarihi: 13 Nisan 2009. 
  48. ^ Ermenistan'ın Tecavüzü neticesinde Azerbaycan'ın uğradığı Sosyal-İktisadi Zararlar hakkında,Bağımsız Analitik Araştırma Merkezi,Bizim Dernek Dergisi, Eylül 2002, s. 34
  49. ^ Sinan Ogan,"Azerbaycan'da Mülteci Sorunu,www.turksam.org
  50. ^ Azerbaycanlı Genç bilim adamları Sempozyumu Bildirileri, 2005, İstanbul, s. 211
  51. ^ "Ermenistan'ın Tecavüzü neticesinde Azerbaycan'ın uğradığı Sosyal-İktisadi Zararlar hakkında", Bağımsız Analitik Araştırma Merkezi, Bizim Dernek Dergisi, Eylül 2002, s. 34
  52. ^ Azerbaycan Cumhuriyeti DİB-ib beyanatı,Azerbaycan gazetesi no.36, Bakü, 16 şubat,2000.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Karabağ Savaşı ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.