Macaristan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Macaristan
Magyarország
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: 
Historically Regnum Mariae Patrona Hungariae (Latin)
"Macaristan’ın Koruyucu Azizesi Meryem Krallığı"
Ulusal Marş: Himnusz ("Isten, áldd meg a magyart")
"Milli Marş" ("Tanrı, Macarları koru")
Konum
Koyu renk Macaristan, Açık renk AB
Başkent

ve en büyük şehir

Budapeşte
47°26′K 19°15′D / 47.433°K 19.25°D / 47.433; 19.25
Yönetim biçimi Parlamenter cumhuriyet
 - Cumhurbaşkanı János Áder
 - Başbakan Viktor Orbán
Kuruluş
 - Macaristan Prensliği 896
 - Macaristan Krallığı Aralık 1000
 - Avusturya-Macaristan'ın dağılışı
1918
 - Macaristan Cumhuriyeti (Komünizmin çöküşü) 1989
Yüzölçümü
 - Su (%)  %0,74
Nüfus
 -  tahmini 10.076.581
 -  sayımı 10.198.315
GSYİH (SAGP)
 - Toplam 169,875 milyar $
Gini (2002) 24.96 (low)  (3.)
İGE  artış 0.869
Para birimi Forint
Zaman dilimi CET (UTC+1)
Internet TLD .hu1
Telefon kodu 36
1 AB'nin bir parçası olmasından .eu da kullanılır.

Macaristan (Macarca: Magyarország IPA: [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ( dinle)), Orta Avrupa'da Karpatlarda kurulu olan ve denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Komşuları batıda Avusturya ve Slovenya, kuzeyde Slovakya, doğuda Romanya ve Ukrayna, güneyde Sırbistan ve Hırvatistan'dır. Başkenti Budapeşte olan Macaristan, OECD, NATO, AB, Visegrád Grubu ve Schengen üyesidir. Ülkedeki resmi dil, Fin-Ugor dillerinden olan ve Avrupa Birliği'nin 24 resmi dilinden biri olan Macarcadır. Bu bağlamda Macarca, Avrupa Birliği'nde Fince, Estonca ve Maltaca ile beraber Hint-Avrupa dillerinden olmayan dört dilden biridir.

Hüküm süren Kelt (MÖ 450 sonrası) ve Roma (MÖ 9 - 5. yüzyıl) dönemlerinden sonra Macaristan'ın kuruluşu 10. yüzyılda Roma tarafından 1000 yılında tahta oturtulan I. István'ın büyük büyükbabası Árpád önderliğinde Macarların Asya'dan bölgeye gelişiyle Macaristan tarihi başlar. Macar Krallığı çeşitli kesintilerle de olsa 946 yıl varlığını sürdürdü. Bu süreçte de batının kültürel merkezlerinden biri oldu. Zamanının süper güçlerinden olan Macaristan, ittifak devletleriyle girdiği I. Dünya Savaşı'nı kaybedince ülke topraklarının üçte ikisinden fazlasını 3.3 milyon etnik Macar halkıyla beraber kaybetti.[1] Buna neden olan ve 1920 yılında imzalanan Trianon Antlaşması, Macar tarihinin en kötü olaylarından biri olarak kabul edildiği gibi, ağır şartlarıyla bilinmektedir.[2][3][4] II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası ile birlik olan Macaristan, bunun ardından Sovyet Rusyası tarafından ele geçirildi ve 1947 ile 1989 yılları arasında komünist yönetimi benimsedi. Bu dönemde Macaristan, 1956 Macar Devrimi gibi olaylarla uluslararası bir tanınırlık elde etti. Macaristan 1989 yılındaki devrimle Doğu Bloğu'nun çökmesiyle sınırlarını Avusturya'ya açtı. Bu yıldan sonra da parlamenter cumhuriyet sıfatını elde etti. Bugün ülke geniş gelire sahip bir ekonomi barındırmaktadır.[5] Ayrıca bölgesel bazı kaynakları da tekelinde bulundurmaktadır.[6][7]

Önceki on yılda Macaristan dünyanın onuncu dinamik ekonomisi olarak gösterildiği gibi,[8] dünyanın on beş turistik merkezinden biridir.[9][10] Aynı şekilde başkent Budapeşte, dünyanın en güzel kentlerinden biri olarak gösterilmektedir.[11][12] Ülkedeki Hévíz Gölü, dünyanın en büyük ikinci termal gölüdür. Yine Balaton Gölü, Orta Avrupa'daki en büyük göldür. Son olarak Hortobágy, Avrupa'nın en geniş otlağıdır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Arpad Hanedanı

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Parlamento tarafından her dört yılda bir seçilen devlet başkanının rolü semboliktir; ancak görevleri arasında başbakanı atamak vardır. Başbakan ise hükûmet üyelerini seçer ve görevden alır. Her bakan adayı, devlet başkanı tarafından bir formalite olarak onaylanmalıdır.

Yasama organı 386 üyeli parlamentodur (Országgyűlés). Bir siyasi parti parlamentoya girebilmek için oyların en az %5'ini almalıdır. Sonuncusu Nisan 2006'da yapılan milletvekili seçimleri 4 yılda bir yapılır. 15 üyeli Anayasa Mahkemesi, yasaların anayasaya uygunluğunu denetler.

İdari bölümler[değiştir | kaynağı değiştir]

Macatistan idari olarak 19 ile (megye) ve 1 başkent (főváros) Budapeşte'ye bölünmektedir.

NUTS 1
NUTS 2
NUTS 3
NUTS 1 NUTS 2 NUTS 3
Bölüm Kodu Büyük Alan Kodu Bölge Kodu
Orta Macaristan HU1 Orta Macaristan HU10 Budapeşte HU101
Pest HU102
Transdanubia HU2 Orta Transdanubia HU21 Fejér HU211
Komárom-Esztergom HU212
Veszprém HU213
Batı Transdanubia HU22 Győr-Moson-Sopron HU221
Vas HU222
Zala HU223
Güney Transdanubia HU23 Baranya HU231
Somogy HU232
Tolna HU233
Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Macaristan HU31 Borsod-Abaúj-Zemplén HU311
Heves HU312
Nógrád HU313
Kuzey Alföld HU32 Hajdú-Bihar HU321
Jász-Nagykun-Szolnok HU322
Szabolcs-Szatmár-Bereg HU323
Güney Alföld HU33 Bács-Kiskun HU331
Békés HU332
Csongrád HU333
Macaristanın bölgeleri
Bölgenin Adı Bölge Merkezi Alan
(km²)
Nüfus Yoğunluk
(/km²)
Kuzey Macaristan Miskolc 13.428 1.289.000 96
Kuzey Alföld Debrecen 17.749 1.554.000 88
Güney Alföld Szeged 18.339 1.367.000 75
Orta Macaristan Budapeşte 6919 2.825.000 408
Orta Transdanubia Székesfehérvár 11.237 1.114.000 99
Batı Transdanubia Győr 11.209 1.004.000 90
Güney Transdanubia Pécs 14.169 989.000 70
İdari Bölge Bölge Merkezi Alan
(km²)
Nüfus Yoğunluk Kasaba/
Köy
Şablon:Hungary counties imagemep 450
Bács-Kiskun Kecskemét 8,445 541,584 64 119
Baranya Pécs 4,430 402,260 91 301
Békés Békéscsaba 5,631 392,845 70 75
Borsod-Abaúj-Zemplén Miskolc 7,247 739,143 102 355
Csongrád Szeged 4,263 425,785 100 60
Fejér Székesfehérvár 4,359 428,579 98 108
Győr-Moson-Sopron Győr 4,208 440,138 105 182
Hajdú-Bihar Debrecen 6,211 550,265 89 82
Heves Eger 3,637 323,769 89 119
Jász-Nagykun-Szolnok Szolnok 5,582 413,174 74 75
Komárom-Esztergom Tatabánya 2,265 315,886 139 76
Nógrád Salgótarján 2,546 218,218 86 129
Pest Budapeşte 6,393 1,124,395 176 186
Somogy Kaposvár 6,036 334,065 55 244
Szabolcs-Szatmár-Bereg Nyíregyháza 5,936 583,564 98 228
Tolna Szekszárd 3,703 247,287 67 108
Vas Szombathely 3,336 266,342 80 216
Veszprém Veszprém 4,493 368,519 82 217
Zala Zalaegerszeg 3,784 269,705 78 257

Budapeşte[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Tuna Nehri

Bács-Kiskun[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bácsalmási
  • Bajai
  • Jánoshalmi
  • Kalocsai
  • Kecskeméti
  • Kiskőrösi
  • Kiskunfélegyházi
  • Kiskunhalasi
  • Kiskunmajsai
  • Kunszentmiklósi

Baranya[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Komlói
  • Mohácsi
  • Pécsi
  • Pécsváradi
  • Sásdi
  • Sellyei
  • Siklósi
  • Szentlőrinci
  • Szigetvári

Békés[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Békéscsabai
  • Békési
  • Gyulai
  • Mezőkovácsházi
  • Orosházi
  • Sarkadi
  • Szarvasi
  • Szeghalmi

Borsod-Abaúj-Zemplén[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Abaúj–Hegyközi
  • Bodrogközi
  • Edelényi
  • Encsi
  • Kazincbarcikai
  • Mezőcsáti
  • Mezőkövesdi
  • Miskolci
  • Ózdi
  • Sárospataki
  • Sátoraljaújhelyi
  • Szerencsi
  • Szikszói
  • Tiszaújvárosi
  • Tokaji

Csongrád[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Csongrádi
  • Hódmezővásárhelyi
  • Kisteleki
  • Makói
  • Mórahalmi
  • Szegedi
  • Szentesi

Fejér[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Abai
  • Adonyi
  • Bicskei
  • Dunaújvárosi
  • Enyingi
  • Ercsi
  • Gárdonyi
  • Móri
  • Sárbogárdi
  • Székesfehérvári

Győr-Moson-Sopron[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Csornai
  • Győri
  • Kapuvár-Beledi
  • Mosonmagyaróvári
  • Pannonhalmi
  • Sopron-Fertődi
  • Téti

Hajdú-Bihar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Balmazújvárosi
  • Berettyóújfalui
  • Debreceni
  • Derecske–Létavértesi
  • Hajdúböszörményi
  • Hajdúhadházi
  • Hajdúszoboszlói
  • Polgári
  • Püspökladányi

Heves[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bélapátfalvai
  • Egri
  • Füzesabonyi
  • Gyöngyösi
  • Hatvani
  • Hevesi
  • Pétervásárai

Komárom-Esztergom[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Dorogi
  • Esztergomi
  • Kisbéri
  • Komáromi
  • Oroszlányi
  • Tatai
  • Tatabányai

Nógrád[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Balassagyarmati
  • Bátonyterenyei
  • Pásztói
  • Rétsági
  • Salgótarjáni
  • Szécsényi

Pest[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Aszódi
  • Budaörsi
  • Ceglédi
  • Dabasi
  • Dunakeszi
  • Érdi
  • Gödöllői
  • Gyáli
  • Monori
  • Nagykátai
  • Pilisvörösvári
  • Ráckevei
  • Szentendrei
  • Szobi
  • Váci
  • Veresegyházi

Somogy[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Balatonföldvári
  • Barcsi
  • Csurgói
  • Fonyódi
  • Kadarkúti
  • Kaposvári
  • Lengyeltóti
  • Marcali
  • Nagyatádi
  • Siófoki
  • Tabi

Szabolcs-Szatmár-Bereg[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Baktalórántházai
  • Csengeri
  • Fehérgyarmati
  • Ibrány–Nagyhalászi
  • Kisvárdai
  • Mátészalkai
  • Nagykállói
  • Nyírbátori
  • Nyíregyházai
  • Tiszavasvári
  • Vásárosnaményi
  • Záhonyi

Tolna[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bonyhádi
  • Dombóvári
  • Paksi
  • Szekszárdi
  • Tamási

Vas[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Celldömölki
  • Csepregi
  • Körmendi
  • Kőszegi
  • Őriszentpéteri
  • Sárvári
  • Szentgotthárdi
  • Szombathelyi
  • Vasvári

Veszprém[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ajkai
  • Balatonalmádi
  • Balatonfüredi
  • Pápai
  • Sümegi
  • Tapolcai
  • Várpalotai
  • Veszprémi
  • Zirci

Zala[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hévízi
  • Keszthelyi
  • Lenti
  • Letenyei
  • Nagykanizsai
  • Pacsai
  • Zalaegerszegi
  • Zalakarosi
  • Zalaszentgróti

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin haritası

Macaristan Yaylası (Felföld)[değiştir | kaynağı değiştir]

Macaristan'ın kuzey kesimleri dağlık bir bölgedir. Doğu komşusu Romanya'nın kuzey sınırından içeri giren bu dağ zinciri batıya doğru uzanarak Avusturya Alpleri ile birleşir. Ama bu dağlar akarsulara sık sık geçit veren sayısız birtakım tepelere parçalanmıştır. Dağların en yüksek noktası Kekes Tepesidir (1014 m). Yer yer vadilerle yarılan dağların yamaçları sık ormanlarla kaplıdır. Tepelerden vadilere inildikçe "lös" adı verilen kil ve kum karışımı sarı renkli balçıkla kaplı araziler görülür. Bunlar çok verimli topraklardır. Bağlar, meyve bahçeleriyle dolu olan vadilerde sırtlarını yamaçlara dayamış kasabalara rastlanır. Tuna Nehri'nin batısında Bakony Ormanları bulunur.

Macar Denizi diye anılan Balaton Gölü'ne kadar uzayan bu dağlık bölge çoğunlukla kireçtaşından oluşmuş bir yayladır. En yüksek tepesi Kőröshegy Dağı'dır (713 m). Buralarda da tepeler ormanlarla kaplı olup vadiler tarıma ayrılmıştır. Vadilerde de yer yer lös toprağına rastlanır. Balaton Gölü'nden güneye doğru, Sırbistan sınırı yakınlarında Mecsek Dağları (En yüksek noktası 682 m) bulunur. "Felföld" diye anılan Macaristan Yaylası burada sona erer.

Macaristan Ovası (Alföld)[değiştir | kaynağı değiştir]

Batı Macaristan Ovası’nda ilk planda tepelerin çokluğu göze çarpar. Buralarda akarsular bulanık ve çamurludur. Bunlardan daha çok ormandan kesilen ağaç kütüklerini taşımak için faydalanılır. Tuna'ya dökülen Raba, Repce ve Marcal nehirleri arasında kalan topraklarda buğday ekimi yapılır. Tuna'yı geçip doğuya ilerlendikçe Büyük Alföld denilen karakteristik Macar Ovası ile karşılaşılır. Macar halkının yarısını barındıran baştanbaşa düz, engin bir çayırdır. Büyük Alföld'de büyük ısı farkları göze çarpar. Kuzeyde dağlarla çevrili olduğu için yazın şiddetli sıcaklar olur. Kışın ise dondurucu rüzgârlar ovayı kaplar. Karpatlar’dan inen Tisza Nehri ovayı enlemesine keserek güneyde Sırbistan’a girer (Voyvodina Özerk Bölgesi) ve orada Tuna'ya karışır. Büyük miktarda çamuru da birlikte sürükleyen bu ırmak, ilkbahar taşkınları sırasında oldukça geniş bir çevreyi sular altında bırakır. Yazın kızgın güneşle kuruyan bu çamurlar Tuna ile Tisza arasındaki bölgenin karakteristik manzarasıdır. Kuzeydoğuda Romanya sınırına yakın Debrecen dolaylarında buna benzer kumlu, balçıklı yerlere rastlanır.

Tarıma çok elverişli löslü topraklar çoğunluğu meydana getirirler. Macaristan'ın tarım yönünden zenginliğinin belli başlı kaynağı bu bereketli ovalardır.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıcaklık ocak ayında -1 ve 2 derece arasındadır. Yaz aylarında ise sıcaklık en fazla 29 derece'dir. Denize kıyısı olmadığı için ülkede karasal iklim hâkimdir.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Macaristan oldukça gelişmiş bir karayolu, demiryolu, hava ve su taşıma sistemi vardır. Ülkenin başkenti Budapeşte, toplu taşıma ağında önemli bir düğüm olarak hizmet vermektedir.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Etnik gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Macaristan'daki etnik unsurlar
Macar
  
94%
Roman
  
2%
Alman
  
1.2%
Slovak
  
0.4%
diğer
  
2.3%

Macarların atalarının büyük bir çoğunluğu Ural-altay/Fin-Ugor kavimleri'nden olan Hun-Ugor kavimleridir. Daha sonra Hint Avrupa grubundan olmayan bu Ugor kavimlerine Hunlardan bazı boylar karışmıştır. Karışan bu üç kavim, Hazarlar'ın egemenliğini kabul etmiştir (460).

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Macaristan'da eğitim 5-18 yaşları arasında zorunludur.[13]

1276 yılında Veszprém üniversite Péter Csák birlikleri tarafından tahrip edildi ve yeniden inşa edilmedi. Pécs'te bir üniversite 1367 kurulmuştur. Sigismund 1395 yılında Óbuda'da bir üniversite kurmuştur. Universitas Istropolitana, Mattias Corvinus tarafından 1465 yılında Pozsony'de kurulmuştur. Nagyszombat Üniversitesi 1635 yılında kuruldu ve 1777 yılında Buda'ya taşındı ve bugün Eötvös Lorand Üniversitesi olarak hizmet vermektedir. Dünyanın ilk teknik üniversitesi 1735 yılında Selmecbánya'da kuruldu. Onun ardılı Macaristan'daki Miskolc Üniversitesi'dir. Budapeşte Teknoloji ve Ekonomi Üniversitesi (BME) üniversite düzeyi ve yapısı ile dünyadaki en eski teknoloji kurumu olarak kabul edilir. Yasal selefi ise İmparator II. Joseph tarafından 1782 yılında kurulan Institutum Geometrico-Hydrotechnicum'dur.

Bilim ve Teknoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Macaristan çok sayıda seçkin bilim adamları yetiştirmiş olup matematik eğitimi ile ünlüdür.

Rubik Küpü, Ernő Rubik tarafından icat edilmiştir.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "The plain facts - History". MTI. http://english.mti.hu/default.asp?cat=36&menu=6. Erişim tarihi: 2008-11-11. 
  2. ^ "East on the Danube: Hungary's Tragic Century". The New York Times. 2003-08-09. http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&sec=&spon=&pagewanted=2. Erişim tarihi: 2008-11-11. 
  3. ^ "Kosovo’s Actions Hearten a Hungarian Enclave". The New York Times. 2008-04-07. http://www.nytimes.com/2008/04/07/world/europe/07hungarians.html?_r=1. Erişim tarihi: 2008-11-12. 
  4. ^ "Hungary". Encarta. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761559741_11/Hungary.html#p68. Erişim tarihi: 2008-11-12. 
  5. ^ World Bank Country Classification, 2007
  6. ^ "PowerPoint bemutató" (PDF). http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf. Erişim tarihi: 2008-11-21. 
  7. ^ "Index - Világméretű influenzajárvány jöhet". Index.hu. http://index.hu/tudomany/bulvar081015/. Erişim tarihi: 2008-11-21. 
  8. ^ [1]
  9. ^ "Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?". Index.hu. http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/. Erişim tarihi: 2008-11-21. 
  10. ^ http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185
  11. ^ http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf
  12. ^ "Budapest, including the Banks of the Danube, the Buda Castle Quarter and Andrássy Avenue - World Heritage Site - Pictures, info and travel reports". Worldheritagesite.org. http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html. Erişim tarihi: 2008-11-21. 
  13. ^ Eurydice. "Compulsory Education in Europe 2013/2014". Avrupa komisyonu. http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf. Erişim tarihi: 19 Ekim 2014. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Macaristan ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisözlük'te Macaristan ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

Vikikitap'ta Macaristan ile ilgili kılavuz veya ders kitapları bulunmaktadır.

Vikihaber'de Macaristan ile ilgili haberler bulunmaktadır.

Vikiversite'de Macaristan ile ilgili eğitim kaynakları bulunmaktadır.