Türkiye ekonomisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Türkiye ekonomisi

Levent finans merkezi, Istanbul
Derece 17. (nominal) / 15. (SAGP)
Para birimi Türk lirası (TRY)
Mali yıl takvim yılı
Ticaret organizasyonları G-20, OECD, EU Customs Union, WTO, ECO, BSEC
İstatistikler
GSYİH 1,358 trilyon $ (SAGP, 2012)[1][2]
820 milyar $ (Nominal, 2013)[3]
GSYİH büyüme artış %4,4 (Q2 2013)[4]
artış %5,2 (2002-2011 ortalama)[5]
artış %6,7 (2011-2017 OECD ortalama tahmini)[5]
Kişi başı GSYİH 18.348 $ (SAGP, 2012 ort.)[2]
10.666 $ (Nominal, 2012)[2]
Sektörel GSYİH dağılımı tarım: %8,9; sanayi: %28,1; hizmet: %63 (2012 ort.)[6]
Enflasyon (TÜFE) %6,1 (Nisan 2013)[7]
%5,3 (2013 avg. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası)[8]
%5 (2014 avg. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası)[8]
Yoksulluk sınırı
altındaki nüfus
%16,9 (2010)[9]
Gini katsayısı 40.2 (2010) [10]
İşgücü 27,11 milyon (2012 ort.) not: 1.2 milyon civarı Türk yurtdışında çalışıyor.[11]
Sektörel işgücü dağılımı tarım: %25,5, sanayi: %26,2, hizmet: %48,4 (2010)[12]
İşsizlik %8,8 (Haziran 2013)[13]
%8,9 (2013 In Medium Term Programme)[14]
%8,8 (2014 In Medium Term Programme)[14]
İş yapılma kolaylığı sıralaması 71.[15]
Harici
İhracat artış 167,6 milyar $ (27.) (2013) [16]
İhraç malları giyim kuşam, gıda maddeleri, tekstil, metal imalat ürünleri, ulaşım ekipmanları [17]
Ana ihracat ortakları  Almanya %8,6
 Irak %7,1
 İran %6,5
 Birleşik Krallık %5,7
 Birleşik Arap Emirlikleri %5,4
 Rusya %4,4
 İtalya %4,2
 Fransa %4,1 (2012 ort.) [18]
İthalat artış 242,9 milyar $ (20.) (2013) [19]
İthalat malları makinalar, kimyasallar, ara mallar, yakıtlar, ulaşım ekipmanları [20]
Ana ithalat ortakları  Rusya %11,3
 Almanya %9,0
 Çin %9,0
 ABD %6,0
 İtalya %5,6
 İran %5,1 (2012 ort.) [21]
DYY sermayesi 194,20 milyar $ (27.) (31 Aralık 2013) [22]
Gayrisafi dış borç 359,50 milyar $ (31.) (31 Aralık 2013) [23]
Kamu maliyesi
Kamu borçları GSYİH'nın %35,5 (2013)[24]
Gelirler 209 milyar $ (2013)[25]
Giderler 228,3 milyar $ (2013)[25]
Kredi derecelendirme *Standard & Poor's:[26]
BBB (Yurt içi)
BB+ (Yurtdışı)
BBB(T&C değerlendirme)
Görünüm: Durağan [26]
Dış rezervler artış 135.245 milyar $ (Mayıs 2013)[29]

Ana veri kaynağı: CIA World Fact Book
Diğer bir bilgi verilmemiş, değerlerin tümü ABD Doları ile ifade edilmiştir.

Türkiye iktisadı, Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından gelişen pazar olarak tanımlanan bir iktisattır.[30] Türkiye, dünyanın yeni sanayileşen ülkeler arasında görülür. The World Factbook'a göre Türkiye büyük ölçüde gelişmiş bir iktisada sahiptir. Tarım ürünleri, tekstil, motorlu araçlar, gemiler ve diğer ulaşım ekipmanları, inşaat malzemeleri, tüketici elektroniği ve beyaz eşya gibi sektörlerde dünyanın lider üreticilerindendir. Devletin sanayi, bankacılık, ulaşım ve iletişim sektörlerinde halen önemli bir rol üstlenmesine rağmen son yıllarda özel sektör'de de hızlı bir gelişim sağlamıştır.

Kuruluş yıllarında Osmanlı'nın yıkılış döneminin savaş yenilgileri geçmişiyle başlayan Türkiye iktisadı 1923 sonrası yıllarda harap vaziyetteydi. İstanbul ve İzmir haricinde ne sanayi, ne sermaye sınıfı, ne altyapı, ne de eğitim mevcuttu. En basit ürünler dahi ithal edilmek zorundaydı. Anadolu'daki büyük toprak sahipleri de sanayi burjuvazisini oluşturmaktan çok uzaktı.

II. Dünya Savaşı sonrasına kadar devlet iktisadıyla yaşayan toplum, 1950'den sonra ABD'nin de etkisiyle büyük bir sanayi kalkınma sürecine girdi. Bugün de sürmekte olan bu kalkınma süreci özellikle büyük toprak sahiplerinin, hızla modern sermaye sınıfına dönüşmesine yolaçtı. Anadolu'nun kalkınması ve alt yapısının oluşması sürecinde 200 milyar ABD dolarından fazla borç oluştu. GAP projesi ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu teşvik programları halen sürmektedir.

Ortalama %6'nın üzerindeki iktisadi gelişme ile beraber büyük bir değişim ve modernleşme başladı. Öncelikle İstanbul, İzmir ve Batı bölgeleri, 1980'den sonra da bütün Anadolu illerinde büyük sermaye ve sanayi oluştu. Bir milyar ABD doları ve üzeri sermayeye sahip holding sayısı 25'i geçti. Bunun altındaki yüzbinlerce büyük, orta ve ufak ölçekteki şirket ve oluşan işçi sınıfı dinamik bir iktisadın taşıyıcıları oldular. Arap ülkelerinde petrol sayesinde oluşan refah, Türkiye'de toplumun çalışmasıyla zor şartlarda oluştu.

Günümüzde Türkiye'nin pek çok bölgesi sanayi toplumu olarak nitelenebilir. Türkiye sanayi toplumuna hızlı geçiş olgusunu Müslüman toplumlar arasında başarıyla gerçekleştirebilen az sayıdaki ülkeden birisidir.

Türkiye, dünyanın en büyük Müslüman iktisadı, yani Müslüman dünyasının en zengin ülkesidir. Türkiye'yi Endonezya ve Suudi Arabistan izler. Türk dünyasının da en gelişmiş iktisadı olan Türkiye'yi Kazakistan izler. Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan bugüne değin üç iktisat kongresi yapmış ve önemli kararlar alınmıştır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

1923-1938[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhuriyetin ilk onbeş yılında, yani Atatürk Türkiye’sinde Türkiye Cumhuriyeti Devleti, ilk yıllarında uyguladığı iktisadi devrimlerle, siyasi bağımsızlığının ardından iktisadi bağımsızlığını da kazanma yolunda önemli adımlar atmıştır.

1927 yılında yapılan ilk nüfus sayımında Cumhuriyetin nüfusunun 13.648.000 kişi olduğu belirlenmiştir. Genel nüfusun %47,71’ini çiftçiler (4.368.061) %3,7’sini sanatkarlar (299.000) ve %2,8’ini de tüccarlar (257.000) teşkil ediyordu.

1924-1929 arası yılda ortalama yüzde 10,9, sanayi üretim ise yüzde 8,5 oranında artış kaydetmiştir. Bu sonuç, üretim kapasitesine yapılan ilavelerden çok, geçmişte meydana gelen kapasite boşluklarının kullanılmasının bir sonucudur.

29 Ekim 1929’de ABD’de yaşanan iktisadi krizden genç Türkiye Cumhuriyeti de etkilenmiş; devletçi, müdahaleci ve korumacı politikalar uygulanmaya başlanmıştır. 1923-1929 yılları arasında özel sektör girişimlerinin ülke kalkınmasında yetersiz kaldığını düşünen CHP, 1931 yılında programına devletçiliği almıştır.[31]

1935’de Atatürk’ün devletçilik kavramı hakkındaki görüşleri şöyledir:

Türkiye’nin tatbik ettiği devletçilik sistemi 19. asırdan beri sosyalizm nazariyatçılarının ileri sürdüğü fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir. Bu, Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş Türkiye’ye has bir sistemdir. Devletçiliğin bizde manası şudur: Fertlerin hususi teşebbüslerini esas tutmak, fakat büyük bir milletin ve geniş bir memleketin bütün ihtiyaçlarını ve birçok şeylerin yapılmadığını göz önünde tutarak memleket iktisadiyatını devletin eline alması.

1933 yılında, Sümerbank'ın kurulması ve Mevduatı Koruma Kanunu ile Ödünç Para Verme İşleri Kanunlarının kabul edilmeleri başlıca iktisadi olaylardır. Devlet bu tarihte ilk kez faiz oranlarını belirlemeye başlamıştır.

İktisat Kongreleri[değiştir | kaynağı değiştir]

17 Şubat 1923 tarihinde düzenlenen I. İktisat Kongresi'deki tablo ile, Kurtuluş Savaşından yengin çıkan Türkiye, Osmanlıdan devralınan borç yükü ile karşı karşıya, halkın büyük çoğunluğu fakir ve eğitimsiz, sanayisi yok denecek kadar az ve sermaye birikiminden yoksun, geri kalmış bir ülke konumundaydı. Bu Kongrenin ortaya konulan fikirler açısından o devrin Türkiye iktisadını yeniden inşa etmede büyük katkıları olmuştur.

1981 yılında düzenlenen II. İzmir İktisat Kongresi ise, iktisadi ve siyasi bunalımların gözlendiği, iktisadi olarak içe dönük sanayileşmenin yarattığı bunalımların biriktiği ve hemen ardından bu alanlarda büyük değişimlerin gözlendiği bir dönemde düzenlenmiştir.

1992 yılında düzenlenen III. İzmir İktisat Kongresi, bu değişim ortasında olan ve coğrafi açıdan etrafında siyasi çalkalanmaların gözlendiği Türkiye için, iktisadi açıdan gelecek yüzyıla hazırlanmada, hedefleri belirlemede, kamu ve özel kesimin fikirlerini ortaya koymada önemli bir yere sahiptir.

1930 yılında Merkez Bankası kurulmuş ve Türk Parasını Koruma Kanunu TBMM'de kabul edilmiştir. Merkez Bankası özerk bir yapıya sahiptir ve para politikalarının belirlenmesinde önemli rol oynar.

24 Ocak kararları[değiştir | kaynağı değiştir]

24 Ocak Kararları ile 1980 öncesi dönemde uygulanan ithal ikameci büyüme stratejisi terk edilerek dışa açık büyüme stratejisi uygulamaya konulmuş ve büyüme stratejisi, temel olarak, verimlilikte artış sağlamayı ve iktisadın rekabet gücünü artırmayı amaçlamıştır. Bu çerçevede, piyasa iktisadının kurumsallaşması yönünde adımlar atılmıştır.

Makro-ekonomik veriler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Toplam İç Büyüme US Dolar Değişimi Enflasyon Endeksi (2000=100)
1980 5,000,000 71.30 TL 0.008
1985 35,000,000 521.49 TL 0.041
1990 393,000,000 2,634.10 TL 0.34
1995 7,762,000,000 46,634.58 TL 6.50
2000 124,583,000,000 628,477.02 TL 100
2005 487,202 1.34 YTL 327
Türkiye'nin Dolar ve YTL bazında GSMH'sı
Yıl Milyar US-$ Milyar YTL Büyüme %
2005 361.500 488.100 7,6
2004 300.600 428.900 9,9
2003 239.800 356.700 5,9
2002 180.100 273.500 7,9
2001 146.100 176.500 -9,5
2000 201.500 125.600 6,3
Kaynak: DİE

Sanayi sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhuriyetin ilk yıllarında devlet temel tüketim ve ara malları alanında ithal ikamesi sağlamak amacıyla un, şeker, pamuk ile kömür, demir ve akaryakıt üretimine özellikle öncelik vermiş, cumhuriyetin ilk on bir yılında dört şeker fabrikası açılmıştır. Şu an ise, Türkiye son birkaç yıllık kalkınmayla otomotiv, elektronik, uçak, beyaz eşya, demir çelik, giyim vb. alanlarda ilerleyerek bu ürünleri ihraç etmeye başlamıştır. Türkiye bir tarım ülkesi değil, bir sanayi ülkesi olmuştur. Türkiye, iktisatta dünyanın en hızlı büyüyen birkaç ülkesinden biri haline gelmiştir.

Turizm sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye son yıllarda çok önemli bir turizm merkezi haline gelmiş bulunmaktadır. 1980 yılında sadece 326 milyon dolar olan turizm gelirleri, yaklaşık 24 kat artarak 2001 yılında 8,1 milyar dolar düzeyine yükselmiştir. Turizm gelirlerindeki yıllık ortalama artış oranı yüzde 16,5 olmuştur.[32]

1 TL.

Kaliteli tıbbi hizmetleri ve yetenekli doktorları ile Türkiye, düşük fiyatları ve Avrupa ile Orta Doğu arasındaki konumu ile önemli bir sağlık turizmi bölgesi olmuştur. Yabancı turist sayısı 2002 ve 2005 yılları arasında 12.8 milyondan 21.2 milyona ulaşmıştır ki, bu sayı Türkiye'yi "Yabancı Ziyaretçiler için En İyi 10 Ülke" sıralamasına sokmuştur.

Finans sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Türk Lirası

Merkez Bankası 1930 yılında kurulmuştur. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 1985, İstanbul Altın Borsası ise 1995 yılında kurulmuştur.

Doğal kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de 60'a yakın mineral üretimi yapılmaktadır. Bor varlığı bakımından Dünyanın % 70'lik rezervi ile ilk ülkesidir. Ayrıca demir, bakır, aliminyum, magnezyum, mermer gibi birçok doğal kaynak işlenerek tüketilmekte ve ihraç edilmektedir.

Enerji[değiştir | kaynağı değiştir]

BTC Boru Hattı

Türkiye, enerji ihtiyacı olarak, petrol tüketiminin yaklaşık %90’ını ithalat ile karşılıyor. 1990'lı yıllarda doğalgaz kullanımına son derece yoğun bir biçimde geçiş yaşandı. Özellikle büyük kentlerin ısınma sistemleri doğalgazla çalışır hale getirildi. Hidroelektrik üretim biçimi açısından elinde çok büyük fırsatlar olan bir ülke olmasına karşın Türkiye, doğalgazı elektrik üretiminde de kullanmaya başladı. Doğalgaz ve petrol rezervi bulunan Türkiye petrol ve doğal gaz ihraç eder. Ancak OPEC'e üye değildir.

Türkiye, kömür de ihraç etmektedir, ne var ki, kalitesiz ve taklit olan ayrıca Çernobil faciasına damgasını vuran ithal Sibirya kömürü de pazarlarda daha fazla yer kaplıyor.

Bakü–Tiflis–Ceyhan Petrol Boru Hattı ya da kısaca BTC, Azerbaycan petrolünü Gürcistan üzerinden Türkiye’nin Akdeniz kıyılarına taşımayı amaçlayan bir petrol boru hattı projesidir.

Tüm Dünya'da ucuz ve istikrarlı enerji kaynaklarına sahip olabilmek için yoğun bir mücadelenin yaşandığı ve Sovyetler Birliği’nin 1991 yılının sonunda resmen dağılmasının ardından Kafkaslar ve Hazar Denizi çevresinin bu mücadelenin en çok hissedildiği bölge olduğu düşüldüğünde BTC Boru Hattı'nın statejik bir öneme sahip olduğu söylenebilir.

2006 yılı bütçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü'nün 2006 yılı verilerine göre Türkiye'de 19 il giderlerinden fazla gelir üreterek geri kalan bölgelerin kalkınmasına ve giderlerinin karşılanmasına destek oldular. Önceki yıllarda bu yeterlilik oranına ulaşan il sayısı 2004 ve 2005 yıllarında 13'te kalmıştı.

Ayrıca Bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ OECD Data GDP, US $, current prices, current PPPs, millions, OECD. Accessed on 3 Mayıs 2013.
  2. ^ a b c The World Bank: World Development Indicators Database. Turkey Last revised on 7 July 2013.
  3. ^ The World Bank: World Development Indicators Database. Gross Domestic Product 2012. Last revised on 1 July 2013.
  4. ^ Turkstat: Turkish economy grows by 4.4 pct in Q2, 2013
  5. ^ a b "Economic Outlook 2002-2011 & 2011-2017". Türkiye İstatistik Kurumu. 2012. http://www.invest.gov.tr/en-us/turkey/factsandfigures/pages/economy.aspx. Erişim tarihi: 12 April 2013. 
  6. ^ "GDP - Composition by Sector". The World Factbook. 2012 est. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2012.html#tu. Erişim tarihi: 2013-04-25. 
  7. ^ "Inflation Rate". Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. http://evds.tcmb.gov.tr/anaweb/enflasyonUK.html. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2013. 
  8. ^ a b "Inflation Rate "2013 and 2014"". Xinhua News Agency. http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/english/world/2013-05/01/c_132351158.htm. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2013. 
  9. ^ "Population below poverty line". The World Factbook. 2010 est. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html#tu. Erişim tarihi: 2013-04-25. 
  10. ^ "GINI Index". The World Factbook. 2010. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#tu. Erişim tarihi: 2013-06-21. 
  11. ^ "Labor Force of Republic of Turkey". The World Factbook. 2012 est. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2095.html#tu. Erişim tarihi: 2013-04-25. 
  12. ^ "CIA World Factbook: Turkey - Economy". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#Econ. Erişim tarihi: 2011-08-29. 
  13. ^ Turkstat: Unemployment rates in Turkey
  14. ^ a b "Medium Term Programme of Turkey". Ministry of Finance (Turkey). 1 May 2013. http://www.economy.gov.tr/files/economic_outlook.ppt. 
  15. ^ "Doing Business in Turkey 2013". Dünya Bankası. http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/turkey. Erişim tarihi: 2012-10-23. 
  16. ^ "Export Figures of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ihracat rakamı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  17. ^ "Export products of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ihracat ürünleri". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2049.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  18. ^ "Export Parners of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ihracat ortakları". The World Factbook. 2012. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  19. ^ "Import Figures of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ithalat rakamı". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2087.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  20. ^ "Import products of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ithalat ürünleri". The World Factbook. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2058.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  21. ^ "Import Parners of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin ithalat ortakları". The World Factbook. 2012. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2061.html#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  22. ^ "Stock of foreign direct investment in Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin doğrudan yabancı yatırım sermayesi". The World Factbook. 31 Aralık 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html?countryname=Turkey&countrycode=tu&regionCode=mde&rank=28#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  23. ^ "2013 External debt of Turkey (İngilizce) - Türkiye'nin 2013 dış borcu". The World Factbook. 2013. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html?countryName=Turkey&countryCode=tu&regionCode=mde&rank=32#tu. Erişim tarihi: 1 Nisan 2014. 
  24. ^ "European Economy 2013, p 106" (PDF). European Commission. 2013. http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/european_economy/2013/pdf/ee1_en.pdf. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2013. 
  25. ^ a b http://www.dunya.com/butce-kabul-edildi-175518h.htm
  26. ^ a b "Sovereign credit ratings". Standard & Poor's. http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/us?sectorName=null&subSectorCode=39&filter=T. Erişim tarihi: 25 April 2013. 
  27. ^ "Rating Action: Moody's upgrades Turkey's government bond ratings to Baa3, stable outlook". http://www.moodys.com/research/Moodys-upgrades-Turkeys-government-bond-ratings-to-Baa3-stable-outlook--PR_273186. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2013. 
  28. ^ "Fitch upgrades Turkey's rating to investment grade". Today's Zaman. http://www.todayszaman.com/news-297169-fitch-upgrades-turkeys-rating-to-investment-grade.html. Erişim tarihi: 25 April 2013. 
  29. ^ "International Reserves - TURKEY". "Today's_Zaman". 3 Mayıs 2013. http://www.zaman.com.tr/ekonomi_merkez-bankasi-rekor-tazeledi_2085548.html. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013. 
  30. ^ IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, April 2011, p. 173
  31. ^ Ali Coşkun / Fatih Üniversitesi İ.İ.B.F. İşletme Öğretim Görevlisi-Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye Ekonomisi
  32. ^ Devlet Planlama Teşkilatı-Sayılarla Türkiye Ekonomisi Son erişim tarihi 11-02-2007