Kürtçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Bazı içeriklerin kaynağı belirtilmemiş Bu maddedeki veya maddenin bir bölümündeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir.
Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz.
Maddeye uygun bir biçimde kaynak ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.
Kürtçe
كوردی, Kurdî, Kurdí, Кyрди[1]
Konuşulduğu ülkeler Flag of Turkey.svg Türkiye
Flag of Iraq.svg Irak
Flag of Iran.svg İran
Flag of Syria.svg Suriye
Flag of Armenia.svg Ermenistan
Flag of Azerbaijan.svg Azerbaycan
Flag of Georgia.svg Gürcistan
Flag of Lebanon.svg Lübnan
Avrupa, Avustralya ve Amerika'da ki Kürt Diasporası tarafından
Konuşan kişi sayısı
16 milyon (Uluslararası dilbilimcilerin tahminince)[2]
26 milyon[3]
Dil grubu sınıflandırması Hint-Avrupa dil ailesi
Hint–İran dilleri
İran dilleri
Batı İran
Kuzey-Batı İran
Kürtçe
Resmî durum
Resmî dil olduğu ülkeler IrakIrak, (Flag of Kurdistan.svg Kürdistan Bölgesel Yönetimi),
İranİran (Kürdistan Eyaleti),
ErmenistanErmenistan (bölgesel)[4]
Dili düzenleyen kurum -e
Alfabe Latin, Arap, Fars, Kiril
Dil kodları
ISO 639-1 Ku
ISO 639-2 Kur
SIL ISO 639 Code: ku
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız.
Vikipedi'nin Kürtçe sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Kürtçe(Kurdî veya Kurdkî) veya Kürdi diller, geniş Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İranî kolunun kuzey-batı İrani grubuna girer[5], ve Türkiye'nin doğu ve güney doğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'in kuzeyi ve doğusu ve İran'ın batısında konuşulmaktadır[kaynak belirtilmeli]. Orta Doğu'nun Arapça, Türkçe ve Farsçadan sonra en çok konuşulan dördüncü dilidir[6]. Başlı başına tek bir dil değil, Türki diller örneğinde olduğu gibi bir çok farklı lehçeden oluşan bir dil grubudur. Türkiyede Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dil grubunun ülkede en çok konuşulan kolu olan Kurmancidir.

Yapı olarak Altay dil ailesine giren Türkçe ve bir Sami dil olan Arapçadan çok farklıdır.[kaynak belirtilmeli] Ama hem gramer hem de bazı temel sözcükler açısından gerek Avestî ve Sankrit gibi eski diller, gerek Fransızca, İngilizce, Rusça ve Almanca gibi çağdaş Avrupa dilleri ile önemli benzerlikler arz eder. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir. Her iki dilin ayrıca tamamen kendilerine özgü zengin kelime hazineleri, morfoloji, fonoloji ve gramer kuralları vardır. Örneğin Kürtçede önemli bir rol oynayan adların, Fransızcada olduğu gibi eril ve dişil olarak cinslere göre ayrımı olayı Farsçada yoktur.

Konu başlıkları

[değiştir] Coğrafi dağılımı

Kürtçe; Yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan,Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır.[kaynak belirtilmeli]

[değiştir] Lehçeler

İrani Diller Haritası

Kürtçenin "lehçeleri" dilbilimciler arasında tartışmalı bir konudur. Mesela Philip Kreyenbroek (1992) Kurmanci ve Sorani'yi "lehçe" olarak tanımlamayı reddetmiştir, zira bu ikisi bazı hususlarda birbirlerinden Almanca ile İngilizce kadar farklıdır. Kürtler de genellikle konuştukları dile "Kürtçe" demez, daha çok Kurmanci, Sorani dillerinde konuştuklarını söylerler. Bazı tarihçiler, Sorani konuşanların sadece küçük bir azınlığının, o da yakın bir tarihte Kurdi konuştuğunu söylemeye başladığını belirtir.[kaynak belirtilmeli]

[değiştir] Kurmanci (Kuzey Kürtçe)

Kurmanci (Merkez Kürtçe, Kurdmanci) en yaygın Kürt lehçesidir. 8-10 Milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır.

Cizredeki Botani şivesini standard lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt grameri üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Arapça kökenli sözcükler obür şivelerin ve lehçelerin öz Kürtçe karşılıklarıyla değiştirilmeye de gayret ediliyor.

Kurmancinin şiveleri: Sancari, Cudikani, Urfi, Botani, Beyazidi, Hakkari, Koceri, Cezire, Akra, Dohuk, Amadiye, Zaho, Surçi, Koçani, Erzurumi, Bircandi, Elburzi, Herki, Şikaki.

[değiştir] Sorani (Orta Kürtçe)

Soraninin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kulanılır, son zamanlarda Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur.

Soraninin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehirin ticari gücü Soraninin yaygınlaşmasını sağlamışdır, böylece Kelhuri ve Havrami konuşanların sayısı azalmışdır.

Bugün Sorani, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülüyor.

Şiveler: Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi, Yahudi Kürtçesi.

[değiştir] Kelhuri (Guney Kürtçe)

Kurmanci ve Sorani ile birlikte Kelhuri jenetik kürt dil grubunu oluşturuyor. Kelhuri İran'nın batısında konuşulur. Kelhuriyi konuşanlar genelde Şia Kürtlerdir.

Şiveler: Kirmaşani, Feyli, Luri, Leki

[değiştir] Alfabeler

Kürt Masî Soratî Alfabesi

Mevcut yazılı kanıtlar, Kürtlerin geçmiş tarihlerinde birçok alfabe kullandıklarına tanıklık etmektedir. Buna rağmen Kürtlerin ilkin hangi alfabeyi kullandıkları henüz kanıtlanabilmiş değildir. Bunlar:

1) Arami ve Yunan alfabeleri:Kürtler M.Ö. 4. yüzyılın sonlarında Ixmînî imparatorluğunun çöküşünden sonra çivi yazısını kullanmayı bırakıp Yunan ve Arami alfabesini kullanmaya başlamışlardır. Bu alfabelerle yazılıp günümüze gelen Kürtçe tekstler “Hewramî Kitabeleri”dir. Bazı Kürt ve Avrupalı tariçiler bu konuda çok önemli tespitlerde bulunmuşlar: 1909 senesinde Hewramanda bir mağaranın içinde Kürtçenin Hawramani lehçesiyle Yunan ve Arami alfabesi ile yazılmış kitabeler bulunmuştur. Bunlar çok eski tarihlere dayanır ve genelde ceylan derisi özerine yazılmışlardır. Dr. Se’id el-Kurdistani bunlardan 3 tane kitabeyi İngiltere'ye götürüp Prof. Minns’e teslim etmiştir. Bu 3 kitabe M.Ö. 88,22,11 de Aşkaniler zamanında yazılmış. [kaynak belirtilmeli]

2) Masî Soratî alfabesi:Bu alfabe Kürtlere ait bir alfabedir. Alfabe 37 harften meydana geliyor ve sağdan sola doğru yazılıyor. Arap alfabesinde olmayan P, Ç, J, G harfleri bu alfabede bulunur. Arap tarihçi İbn Vehşiye, 855 yıllarında bitirdiği kitabında Kürtlerin Masî Soratî alfabesini kullandıklarını ve bu alfabeyle yazılmış üç kitabı gördüğünü söyler. Bu alfabenin 37 harften oluştuğunu ve Kürtlerce bu alfabeye altı harf daha eklendiğini söyler.“Bînu Şad ve Masîsoratî Kürtleri bütün bilimsel ve sanatsal eserlerini bu alfabeyle yazmışlar. Bu alfabede olan harf ve şekiller çok yabancı ve eskidirler ve başka alfabelerde bulunmazlar. [7]

Bağdatta İsevilerin makberlerinde bu alfabeyle yazılmış 30 kitap buldum ve iki tanesi şuan da yanımda Şam’da. Bunlarda biri üzüm ve hurma toplamak biri de yerin altından su çıkarmakla ilgilidir. İnsanlar faydalansın diye Kürtçeden Arapçaya çevirisini yaptım” der İbn-i Wehşiye [7]


3) Yezidi Kürtlerinin kullandıkları alfabe: Bu alfabe yüzyıllarca Kürtler tarafından kullanılmıştır. 31 harften oluşan ve sağdan sola doğru yazılan bu alfabeye “Gizemli alfabe” veya “Hurujul sır” da denmiştir. Yezidilerin kutsal dini kitabı Mushaf-ur Reş ve Kitab el Celve bu alfabeyle yazılmıştır.[kaynak belirtilmeli]

4) Arap harflerinden oluşan Kürtçe alfabesi

5) Latin-Kürtçe Alfabesi

Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur.

  • A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
  • a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir.

[değiştir] Karşılaştırma

Kurmanci-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi UFA
A a A a ئا ـا ا [aː]
B b Б б ب ـبـ ـب بـ [b]
C c Щ щ ج ـج ـجـ جـ [ʤ]
Ç ç Ч ч چ ـچ ـچـ چـ [ʧ]
D d Д д د ــد [d]
E e Ә ә ە ـه ئە [ɛː]
Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ [e]
F f Ф ф ف ـف ـفـ فـ [f]
G g Г г گ ـگ ـگـ گــ [g]
H h h h هـ ـهـ [h]
I i Ъ ъ Yok [ɯ]
Î î И и ى ئى ـيـ يـ [iː]
J j Ж ж ژ ـژ [ʒ]
K k К к ک ـک ـکـ کــ [k]
L l Л л ل ـل ـلـ لــ [l]
Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ [lˁ]
M m M м م ـم ـمـ مــ [m]
N n H н ن ـن ـنـ نــ [n]
O o O o ۆ ـۆ ئۆ [o]
P p П п پ ـپ ـپـ پــ [p]
Q q Q q ق ـق ـقـ قــ [q]
R r P p ر ـر [r]
S s C c س ـس ـسـ ســ [s]
Ş ş Ш ш ش ـش ـشـ شــ [ʃ]
T t T т ت ـت ـتـ تــ [t]
U u Ö ö و ـو ئو [œ]
Û û Y y وو ـوو [uː]
V v B в ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ [v]
W w W w و ـو [w]
X x X x خ ـخ ـخـ خـ [x]
Y y Й й ى ئى ـيـ يـ [j]
Z z З з ز ـز [z]

[değiştir] Fonetik

Kürtçenin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).

Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z    Bunun yanında "Xw" ve "rr" digrafı da vardır.

[değiştir] Ünsüzler

Bilabial Labiodental Alveolar Postalveolar Palatal Velar Uvular Glottal
Stops p b t d k g q
Frikative f v s z ʃ ʒ ç h
Affrikate ʧ ʤ
Nasale m n ŋ
Laterale l ɫ
Flaps ɾ
Vibrant r
Approximante ʋ j

[değiştir] Ünlüler

ön orta arka
kısa uzun kısa uzun kısa uzun
kapalı ı iː ʉ u uː
orta e eː ə o
açık a

[değiştir] Dilbilgisi

Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürtçe, Farsça ve Paştu gibi diller bulunur[8]. Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kürtçede bulununan "erillik-dişillik" tüm Iranî dillerde yoktur. Sadece Kurmancide, Zazacada, Lorice, Goranicede eril/dişi mevcutdur. Kürtçede, Kurmanci, ve Zazaki, 3 cins (casus) vardır: eril (masculin), dişi (feminin), cinsiz (neutre). Örnek olarak "ap (Amca)" ve "met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "a"dır, erillik (masculin) eki de "ê"dir.

  • Apê min - Benim amcam
  • Meta min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçe'de erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "ê" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "a" olur.

  • Pozê min - Benim burnum
  • Mala min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.

Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
Hevala min (benim bayan arkadaşım)

[değiştir] Kürt dilinin bazı kelimelerde mantığı

1) "xwêdan" (ter) : "xwê" , Kürtçede "tuz" demektir. "dan" ise "vermek, çıkarmak" anlamına gelir. Yani "tuz" ismi ve "vermek, çıkarmak" fiili yan yana gelerek xwêdan (ter) kelimesini oluşturur. Kişi terlerken vücuttan dışarıya tuz çıkar.

2) "kerguh" (tavşan) : "ker", Kürtçede "eşek" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, kulağın eşeğe benzediğine göredir. Tavşanın kulakları eşeğin gibi sivrice ve uzun. Tavşanın kulağının eşeğe benzediği olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir. Bu kelime Farsçada "xerguş" olarak geçer, "xer" Farsçada "eşek" ve "guş" "kulak" anlamındadır. Bu sözcük tâ bin yıllar önce Kürtlerin Farslardan kopmadığı zamanda oluşmuş olmalı, Farsçada da aynı sisteme sahipse ve Kürtçede tipik Kürt laflarınla telaffuz ediliyorsa.

3) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta" demektir. "ok" ise "cik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler.Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır.Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır. Farsçada buna "xanwade" söylenir, Farsçada da "xal" nokta anlamındadır. İnglizcede "uğur böceği" için "lady bird" adı kullanılınr, bu laf olarak "hanım kuşu" demekdir.

[değiştir] Gramer

[değiştir] Kişi zamirleri

İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır.

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Farsça Zazaca Talişçe*
Casus rectus
ben ez min min man ez ez
sen tu to tu to tı te
o ew ew ewe u o, a av
biz em ême îme mā ma ama
siz hûn êwe îwe şoma şıma şema
onlar ew ewan ewan îşān / înhā ê avon
Casus obliquus
benim, bana, beni min min min man mı(n) me(n)
senin, sana, seni te to tu to to te
onun, ona, onu (eril) wî ew ewe u ey ay
onun, ona, onu (dişil) wê ew ewe u ae ay
bizim, bize, bizi me ême îme mā ma ama
sizin, size, sizi we êwe îwe şoma şıma şema
onların, onlara, onları wan ewan ewan îşān / înhā inan avon
  • Talişçe Azerbaycan'da konuşulan bir İran dilidir.

[değiştir] Açık zamirler

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri Farsça Zazaca
Nominativ
bu, bunlar ev em ev in, işān / inhā no, na, ni
Obliquus
buna, bunu (eril) (e)vî em ev in ney
buna, bunu (dişil) (e)vê em ev in nae
bunlara, bunları (e)van em ev işān / inhā nayno

[değiştir] İzafe

Çoğu irani dillerdeki gibi kürtçede sahiplik şekli bi izafe ek sistemi yardımınla kuruluyur. Örnek:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Ev Mal Mal Mal
Benim evim Mala min Malî min Malinî mi

Izafe şekilleri:

Kurmanci tekil (eril/dişil) Sorani tekil Kelhuri tekil Kurmanci çoğul Sorani çoğul Kelhuri çoğul
ê/a î inî ên an (i)yl

Casus rectusdaki izafe şekilleri:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Oğlun Kurrê te Kurrî to Kurrinî ti
Halkınız Gelê we Gelî ewe Gelinî ewe
Kardeşlerim Birayên min Birayl min Birayan mi

Casus obliquusdaki şekiller:

Kurmanci tekil (eril/dişil) Sorani tekil Kelhuri tekil Kurmanci çoğul Sorani çoğul Kelhuri çoğul
î/ê e e an ekan ekan

Örnekler:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Annenin evi Mala dayikê Malî dayike Malî dayike
Kadının elbisesi Kirasê jinê Kirasî jine Kirasî jine
Kürtlerin memleketi Welatê Kurdan Welatî Kurdekan Welatî Kurdekan

[değiştir] Zamanlar

Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burda aşşağıda lafı geçecek olan erjativeye dikkat edilmesi gerekmektedir.

[değiştir] Basit zamanlar

Türkçe Kurmanci İngilizce İngilizce tanımı
Giderim Ez diçim I go Present simple tense
Yerim Ez dixwim I eat
Gittim Ez çûm I went Past simple tense
Yedim Min xwar I ate
Gideceğim Ez dêbiçim I shall go Future simple tense
Yemeliyim Ez dê bixwim I eat

Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır.

[değiştir] Devam eden zamanlar

Türkçe Kurmanci İngilizce İngilizce tanımı
Gitmekteyim Ezê diçim I am going Present continuous tense
Yemekteyim Ezê dixwim I am eating
Gitmekteydim Ez diçûm I was going Past continuous tense
Yemekteydım Min dixwar I was eating
Gitmekte olacağım Ezê dêçim I shall be going Future continuous tense
Yemekte olacağım Ezê dêxwim I shall be eating
Gitmekte olacaktım Ezê dêbiçim I should be going Future continuous in the past
Yemekte olacaktım Ezê dêbixwim I shall be eating

[değiştir] Geçmiş zamanlar

Türkçe Kurmanci İngilizce İngilizce tanımı
Gittim (Biraz evvel) Ezê çuoym I have gone Present perfect tense
Yedim (Biraz evvel) Ezê xwarim I have eaten
Gitmiştim Ez çuoym I had gone Past perfect tense
Yemiştim Ezê xwari bum I have gone
Gitmekte olacağım Ez dê çuoy bum I shall be going Future perfect tense
Yemekte olacağım Ezê dê xwari bum I have gone
Gitmekte olacaktım Ez dê bi çim I should be going Future perfect in the past
Yemekte olacaktım Ezê dê bı xwim I have gone
Ez çuo buom Pluperfect tense
Ez xwari buom
Ez çuoy Past Pluperfect tense
Ez xwari

[değiştir] Geçmiş zamanında öncesi

Türkçe Kurmanci İngilizce İngilizce tanımı
Ezê xwariym Present imperfect tense
Ezê çuom
Ezê çuoy Past imperfect tense
Ezê xwariy

[değiştir] Şimdiki zaman

Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" soneğinle kuruluyor. Güney kürtçede ağız dilinde bu önek kaybolmuşdur, bu merkez ve kuzey kürtçenin bazi şivelerinde de mevcutdur.

"Gitmek" örneği, burda fiil kökü -ç- dir:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Gidiyorum Ez diçim Min deçem Min (di)çim
Gidiyorsun Tu diçî Tu deçî Ti (di)çîd
Gidiyor Ew diçe Ew deçe Ew (di)çûd
Gidiyoruz Em diçin Eme deçin Eme (di)çîm
Gidiyorsunuz Hûn diçin Êwe diçin Êwe (di)çin
Gidiyorlar Ewan diçin Ewan deçin Ewan (di)çin

Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Yapıyor Ew dike Ew deke Ew (di)kûd
Yiyor Ew dixwe Ew dexwe Ew (di)xwûd
Alıyor Ew digire Ew degire Ew (di)girûd
Geliyor Ew tê Ew tê Ewe tê
Yaşıyor Ew dijî Ew dejî Ew (di)jî
Ağliyor Ew digrî Ew degrî Ew (di)grî

"Gelmek" fiilinin yapısı bir istisnadır, aslında "di-ê"dir, ama bu kelime konuşurken zorluk getirdiği için "tê"ye dönüşmüştür. Aynı durum "bê" fiilinde de vardır, bu kuraldışı fiil ise "biêe"den gelir.

[değiştir] Buyrum zamanı

Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir.

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Yap! Bike! Bike! Bike!
Ye! Bixwe! Bixwe! Bixwe!
Al! Bigire! Bigire! Bigire!
Git! Biçe! Biçe! Biçe!
Gel! Bê! Bê! Bê!
Yaşa! Bijî! Bijî! Bijî!
Ağla! Bigrî! Bigrî! Bigrî!

Burda "herin" ("gitmek", başka zamanlarda kulanıliyor) ve "werin" ("gelmek") istisnalardır.

  • Here! - Git!
  • Were! - Gel!

[değiştir] Ergatif

Kuzey Kürtçe ergatif (eş işlevsel[9][10]) sistemine sayip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "bir şey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. Örnek:

Türkçe Kürtçe
Ben seni gördüm MinCasus obliquus tuCasus rectus dîtim
Ben açtım MinCasus obliquus vekir

Ama:

Türkçe Kürtçe
Ben gittim EzCasus rectus çûm
  • "Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen".
  • "Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir.
  • "Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "bir şey gidemiyorsun", ama "bir şeyi görebiliyor" veya "bir şeyi açabiliyor"sun.

[değiştir] Kelime Dağarcığı

  • Kürtçede hayvanın yaşına göre farklı adlar verilebilir:

Erkek kuzuların isimleri Kürtçe'de 4 yaşına kadar 4 kez değişiyor. Birinci yıl "berx", ikinci yıl "kavir", üçüncü yıl "hogeç", dördüncü yıl "maz" olur. Koç ismi "Maz" ve "Mazman" şeklinde değişir. Hatta Kürtçede süpürgenin yirminin üzerinde adı vardır. Bazi örnekler; gêzik, gêzî, havlêk, kinoşe, melkes, sivnik, sizik.

  • Bazı dillerde "sürü" (çoğul anlamda) herhangi bir ismin önünde kullanılabilirken Kürtçe her cümleye değişik kelimeler kullanılıyor.

“Bir sürü kuş uçtu, bir sürü koyun otluyor, bir sürü kurt gördüm, bir sürü at geçti, bir sürü adam geçti.” Kürtçe'de bunların hepsi farklı ifade edilir: “Refê teyran, keriye pez, garrana dewar, exiriyê hespan, peranî yan jî zurbê guran, qeflê meriyan."

'Min kerî merî dît' veya 'Min naxire merî dît” denilmez.

  • Kürtçe'de bir şeye küçüklük anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –ik eki getirilir.

Örnekler: Şiv “Sopa”, Şivik “Küçük sopa” demek. Law “Oğul”, Lawik “Küçük oğlan” demek. Bu kelime Türkçeye hakaret unsuru olarak geçmiştir.

  • Kürtçede bir şeye “dahalık” anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –tir eki getirilir. Örnek: Mezin “Büyük”, Mezintir “Daha büyük” demek.


[değiştir] Hint-Avrupa dil ailesinin sayıları

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Kürtçe ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir.Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.

Türkçe Kürtçe Zazaca Pehlevice Farsça Sanskritçe Yunanca İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce
bir (1) yek ju/yew êw yek eka ena uno uno eins un one
iki (2) du du di du do dva tio due dos zwei deux two
üç (3) sê hirê si se tri tria tre tres drei trois three
dört (4) çar çar/çehar çahar çehâr catur tesera quattro cuatro vier quatre four
beş (5) pênç panc penc penc panca pende cinque cinco fünf cinq five
altı (6) şeş şeş şaş şeş sas eksi sei seis sechs six six
yedi (7) heft hewt haft heft sapta epta sette siete sieben sept seven
sekiz (8) heşt heşt haşt heşt asta oxto otto ocho acht huit eight
dokuz (9) neh new noh noh neva ennia nove nuevo neun neuf nine
on (10) deh des dah deh daça dheka dieci diez zehn dix ten

[değiştir] Edebiyat

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir. Hemadani Baba Tahir (935-1010), Kürt edebiyatının ilk yazılı örneğini, bin yıl önce İran'da Arap alfabesiyle yazmıştır.

Kürtçe'nin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmanci'dir. Kurmanci lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1425-1495), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ahmed-i Hani (1650-1707)'tir. Ahmed-i Hani'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçe'ye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı kadın şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.[kaynak belirtilmeli]

Prof. Qenatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Yezidilerin kutsal kitabı Kitab el Celve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.

[değiştir] İlk Kürtçe Gazete

22 Nisan 1898‘de Mısır’ın başkenti Kahire'de sürgünde yayımlanan “Kurdistan” araştırmacılar tarafından ilk Kürtçe gazete olarak kabul edilir. Gazete, 1898-1902 yılları arasında Mikdad Midhat ve Abdurrahman Bedirhan kardeşler tarafından toplam 31 sayı olarak çıktı. Yayın 32 basım sonra 1902'de son buldu. Kurdistan gazetesinin hala 10., 12. ve 19. sayıları bulunamamıştır. Bütün sayıların İstanbul'daki Osmanlı ve Yıldız Sarayı arşivinde bulunma ihtimali çok yüksektir.[kaynak belirtilmeli]

[değiştir] Dış bağlantılar

[değiştir] Kaynakça

  1. ^ Kurdish Language - Kurdish Academy of Language
  2. ^ Ethnologue figure for Kurdish macrolanguage
  3. ^ http://www.omniglot.com/writing/kurdish.htm
  4. ^ European Charter for Regional or Minority Languages
  5. ^ http://www.institutkurde.org/en/language/ (Paris INALCO üniversitesinde Kürt dil uzman olan Joyce Blau'a gröe Kürtçe küzey bati iranî dillidir)
  6. ^ http://www.faqs.org/minorities/Middle-East-and-North-Africa/Kurds.html
  7. ^ a b En Eski Kürt Alfabesi
  8. ^ http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/monde/famindeur.htm (Laval üniversitesinden Jacques Leclerc'e göre Kürtçe Hind-avrupa dilidir)
  9. ^ http://tureng.com/search/e%C5%9F%20i%C5%9Flevsel (Ergatif'in Türkcesi)
  10. ^ http://www.sozlukturkce.com/word/ergative/
"http://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%BCrt%C3%A7e&oldid=10699595" adresinden alındı.
Kişisel araçlar
Ad alanları
Türevler
Eylemler
Gezinti
Katılım
Yazdır/dışa aktar
Araçlar
Diğer diller