Gabon

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Gabon Cumhuriyeti
République Gabonaise
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: "Union, Travail, Justice"
(Türkçe for "Birlik, İş, Adalet")
Ulusal Marş: La Concorde
Konum
Konum
Başkent Libreville
0°23′K 9°27′D / 0.383°K 9.45°D / 0.383; 9.45
Resmî dil(ler) Fransızca
Yönetim biçimi Başkanlık sistemi
 - Devlet Başkanı Ali Bongo Ondimba
 - Başbakan Daniel Ona Ondo
Kuruluş
 - Bağımsızlık 17 Ağustos 1960
Yüzölçümü
 - Toplam 267,667 km2 km²  (76.)
103.347 mil²
 - Su (%) 3.76%
Nüfus
 - 2009 tahmini 1,475,000[1] (150.)
GSYİH (SAGP) 2009
 - Toplam $21.119 milyar[2]
 - Kişi başına $14,317[2]
GSYİH (düşük) 2009
 - Toplam $11.016 milyar[2]
 - Kişi başına $7,468[2]
İGE  artış 0.755[3] (orta)  (2007)
Para birimi Orta Afrika CFA frangı (XAF)
Zaman dilimi CAT (UTC+1)
 - Yaz görülmedi (UTC+1)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .ga
Telefon kodu 241

Gabon ya da resmi adıyla Gabon Cumhuriyeti, Afrika kıtasının orta bölümünde yer alan bir ülkedir. Ülkenin sınır komşularını kuzeyde Kamerun, kuzeybatıda Ekvator Ginesi ile güney ve doğuda ise Kongo Cumhuriyeti oluşturmaktadır. Ülkenin batı bölümünde sınırı ise Gine Körfezi'ni de içine alacak şekilde Atlas Okyanusu oluşturmaktadır. Ekvator çizgisi üzerinde yer alan ülkenin başkenti ise Libreville'dir.

Ülke ismi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin ismi Portekizce bir kelime olan gabão (Türkçe: Şapka) kelimesinden gelmektedir. Bu bölgelere ilk defa gelen Portekizli denizciler gördükleri ilk nehir olan Mbe nehrinin şekli itibariyle bu bölgeye verdikleri bu isim yıllar içerisinde tüm ülke için kullanılmıştır.[4]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Konum olarak Afrika kıtasının orta kesiminde batı Atlas Okyanusu kıyılarından doğuya doğru Kongo Havzası'na kadar uzanan bir bölgede yer alan Gabon toplamda 267.667 km²'lik bir yüz ölçümüne sahiptir. Ülkenin toplamda sahip olduğu 2.251 km'lik kara sınırından 298 km'si Kamerun, 350 km'si Ekvatoral Gine ve 1.903 km'si ise Kongo Cumhuriyeti ile oluşurken, ülkenin ayrıca Atlas Okyanusu'na da 885 km'lik sahil şeriti bulunmaktadır. Batı bölgelerindeki sahil kısımlarında alçak vadilere sahip olan ülke iç kesimlere doğru ilerledikçe 200 km'nin sonunda kademeli olarak yükselerek doğu kesimlerinde yüksek rakımlara ulaşmaktadır.

Ülkenin en büyük nehri konumunda olan Ogowe toplamda 1.200 km'lik bir uzunluğa sahiptir. Kongo Cumhuriyeti'nde kaynağından çıkan ve Gabon'a doğru akan nehir ülkenin batısında Gine Körfezi'nde Atlak Okyanusu ile birleştiği noktada delta oluşturmaktadır. Günümüzde Gabon'un en yüksek noktası hakkında kaynaklar arasında 500 m'ye kadar farklılıklar içeren değişik veriler mevcuttur. Genel olarak 1.575 m yüksekliğe sahip olan Iboundji Dağı ülkenin en yüksek noktası olarak kabul görmektedir.[5] Ülkenin kuzeydoğu ve güney bölgelerinde yer alan önemli yükseltiler ise deniz seviyesinden 1.000 m yüksekliktedir.

Gabon'un farklı bölgelerinde günümüzden yaklaşık olarak iki milyar yıl öncesi olan Proterozoik Devir dönemlerine kadar uzanan eski dönemlere ait kayalar bulunmaktadır. Bu kayalarda yine çok eski dönemlere ait fosiller ve içerisinde en meşhuru oklo olan doğal nükleer reaktörler bulunmuştur.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke genelinde nemli tropikal iklim şartları hakimdir. Ocak ayı en sıcak ay olurken, Libreville'de bu dönemde ortalama 31 °C sıcaklık değerleri ölçülürken, en düşük sıcaklıklar ise ortalama 23 °C düzeyindedir. Temmuz ayında ortalama sıcaklık değerleri en yüksek 28 °C, en düşük 20 °C değerlerindedir. Haziran-Eylül dönemlerinde ülke en kurak ve yağışsız dönemlerini yaşamakta olup, bu dönemde nem değerleri yüksek oranlarda seyretmektedir. Gabon genelinde yağışların en yoğun yaşandığı dönem Aralık ve Ocak aylarında gerçekleşmektedir. Ülke genelinde yıllık yağış ortalaması 2.540 mm seviyesinde olup, bu oran özellikle kıyıya yakın kuzey kesimlerde 3.810 mm'ye kadar çıkabilmektedir.

Doğal kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'da doğal yeraltı zenginlikler açısından petrolün yanı sıra doğalgaz, elmas, niyobyum, manganez, uranyum, altın, kereste ve demir bulunurken, hidrolik enerji üretiminde de önemli bir konumdadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon, Afrika kıtasında nüfus yoğunluğunun çok az olduğu ülkelerden biri konumundadır. Ülke nüfusunun neredeyse yarısı ülkenin üç büyük şehri konumunda yaşamakta olup, geri kalan yarısı geri kalan bölgelerde ikamet etmektedir. Ülkenin özellikle iç kesimleri ile kuzey bölgeleri neredeyse tamamen insansız bölge konumundadır. Ülke genelinde ortalama yıllık nüfus artışı %1,8-1,9 düzeyi ile Afrika kıtası ortalamasının altında yer almaktadır.[5]

Gabon genç bir nüfusa sahip olup, 2014 tahmini verilerine göre %62,4'ü 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin sadece %3,8'i 65 yaş ve üzerindedir.[5]

0-14 yaş: %42.1 (erkek 353,863/kadın 350,456)
15-24 yaş: %20.3 (erkek 169,681/kadın 169,082)
25-54 yaş: %29.7 (erkek 248,328/kadın 248,063)
55-64 yaş: %3.8 (erkek 33,608/kadın 35,838)
65 yaş ve üzeri: %3.8 (erkek 27,117/kadın 36,561)

Şehirde yaşayanların oranı 2011 verilerine göre %86,2 olan ülkede, nüfusun geri kalan %13,8 düzeyinde ki düşük bir kesimi ülkenin geri kalan büyük bölümünde yaşamaktadır.[5]

Etnik gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'da günümüzde 40 farklı etnik grup yaşamaktadır. Bu etnik gruplar içerisinde çoğunluğu Bantu etnik grupları oluşturmakta olup, Bantu grupları içerisinde de en büyüğü ve siyasi açıdan en etkili grubu ise Mpongwe-Fang grubudur. Ülke nüfusunun üçte birini oluşturan grupta üyelerin %31'i Mpongwe, %7'si ise Fang olarak kendisini ifade etmektedir. Bu grubun haricinde ülkede bulunan diğer etnik gruplar ise Mbete (%15,5), Bapunu (%15), Tsabatis (%14), Batazis (%9,5), Bateke (%4 ) ve %1,5 ile ülkenin ve bölgenin en eski toplulukları olarak Pigmelerdir. Bu grupların haricinde ülkede çoğunluğunu Fransızların (~60.000) oluşturduğu ve büyük şehirlerde yaşayan Avrupalılar yaşamaktadır.

Etnik Grup Oran
Mpongwe-Fang  %38
Mbete  %15,5
Bapunu  %15
Tsabatis  %14
Batazis  %9,5
Bateke  %4
Pigmeler  %1,5

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin resmi dili Fransızca'dır. Bunun dışında Gabon genelinde Bantu dillerinin hakimiyeti gözlenebilmektedir. Ülkede 42 farklı dil konuşulmakta olup, bu diller son yıllarda birçok Gabonlu'nun Fransızca'yı tercih etmesi ile tehdit altında bulunmaktadır. Gabon eğitim sisteminde sadece Fransızca ile eğitim verilmekte olup, diğer diller kullanımı yasaklanmıştır. Gabon nüfusunun %32'lik bir kesimi ise Fang dilini anadil olarak kullanmaktadır. Bu dilin haricinde Punu, Mbere, Teke ve Njebi dilleri de yerel olarak yoğun olarak kullanılan diller arasındadır.[6]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke genelinde nüfusun %65'i hristiyan dinine mensuptur. Burada katolik mezhebine göre inancını yaşayanların oranı % olarak ifade edilirken, protestan mezhebine inananların oranı % düzeyindedir. İslamiyet dinine inananlar Gabon'da azınlıkta bulunmakta olup, çoğunluğunu yabancı nüfusun oluşturduğu sadece %5'i islami inancına göre yaşamını sürdürmektedir. Gabon'da nüfusun geri kalan kısmı da başta Bwiti olmak üzere Afrika yerel dinlerine inanmaktadır. Ayrıca hem hristiyan dininin hem de yerel dinlerin gereksinimlerini bir arada yapan nüfusta bulunmaktadır.[7]

Sosyal durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'da yasal olarak on yıl okuma gitme zorunluluğu bulunmaktadır. Ülkede bulunan okulların neredeyse yarısı mezhepsel ya da özel denetime tabi okullar konumundadır.

Ülke genelinde 15 yaş ve üzerinde olan nüfusta okuma yazma bilenlerin oranı 2011 tahmini verilerine göre %89 düzeyindedir. Bu oran erkeklerde %92,3 iken, kadınlarda %85,6 seviyesindedir.[5]

Sağlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'da tıbbi ihtiyaç sıkıntısı yüksek oranda yaşanmaktadır. Yetişkinlerde AIDS virüsü %4 oranında görülmekte olup, bu 2012 verilerine göre 40,700 kişiye tekabül etmektedir.

AIDS dışında ülke genelinde bakteriyel ishal vakaları, Hepatit A, tifo, sıtma gibi hastalıklarda çok yüksek oranda gözlemlenebilmektedir.

İdari yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'un illeri
Gabon siyasi haritası

Gabon toplamda dokuz adet ile bölünmüş durumdadır. Bu iller ise kendi içerisinde ayrıca 37 adet ilçeye ayrılmış konumdadır.

Nr. İl Yüz ölçümü km² Nüfus 2005 Merkez şehir
1 Estuaire 20.740 638.219 Libreville
2 Haut-Ogooué 36.547 143.715 Masuku (Franceville)
3 Moyen-Ogooué 18.535 58.307 Lambaréné
4 Ngounié 37.750 107.173 Mouila
5 Nyanga 21.285 54.330 Tchibanga
6 Ogooué-Ivindo 46.075 67.326 Makokou
7 Ogooué-Lolo 25.380 60.510 Koulamoutou
8 Ogooué-Maritime 22.890 134.913 Port-Gentil
9 Woleu-Ntem 38.465 134.028 Oyem
Toplam 267.667 1.398.521 Libreville

Şehir[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke içerisinde kalabalığın en yoğun olduğu şehir başkent Librevilled'dir. 2005 verilerine göre ülkenin en büyük beş şehri şu şekildedir:

Nr. Şehir Nüfus
1 Libreville 578.156
2 Port-Gentil 109.163
3 Franceville 42.967
4 Oyem 30.870
5 Moanda 30.151

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Sömürge dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon'un ilk ahalisi muhtemelen Pigme'lerdir. 1471 - 1473 yılları arası : Portekizliler Gabon kıyılarına ulaştı. 17. yüzyıl ve 18. yüzyılın başı : Avrupalılar zenci ticaretiyle birlikte fildişi ve abanoz ticaretine yöneldi. 1843 yılı : Fransa kesin olarak Gabon' a yerleşti. Kuzeydoğudan gelen Franglar mahalli halkı püskürterek yerlerini aldı. 1849 yılı : Libreville azat edilmiş köleler tarafından kuruldu (Libreville serbest şehir anlamına gelir.) 1875 yılı : Savorgnan de Brazza Ogoue'yi keşfetti. 1886 yılı : Gabon bir Fransız sömürgesi oldu. Sonra Fransız Kongosu ile birleşti. 1888 - 1904 yılları arası : Gabon Fransız Ekvator Afrika' sına bağlı bir sömürge oldu.

Bağımsızlık dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1956 yılı : Sömürge özerkleşti. 1958 yılı : Gabon Cumhuriyeti ilan edildi. 1960 yılı : Cumhuriyet resmen bağımsızlığına kavuştu. 1961 - 1967 yılları arası : Leon M' Ba cumhurbaşkanlığına getirildi (1964'te Fransa onun iktidarda kalabilmesini sağlamak için müdahale etti). 1967'de Omar Bongo iktidara geldi ve tek partiye dayalı olarak ülkeyi yönetmeye başladı. 1990'da çok partili yaşama geçildi ve 1991'de anayasa değişikliğiyle Partiler Yasası kabul edildi. 1992'de Omar Bongo yeniden cumhurbaşkanlığına seçildi.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

İklimi tropikal; hava her zaman sıcak ve nemlidir.Dar kıyı ovaları; tepelikli iç kısım; doğu ve kuzeyde ağaçsız büyük ovalar bulunur.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Gabon Afrikanın en gelişmiş ve zengin ülkesidir. Ülkenin gelişmekte olan ekonomisinin temelini madencilik oluşturur. Dünyanın dördüncü büyük manganez yataklarına sahip olan ülkede petrol ve uranyum yatakları da ekonomiye çok büyük katkı sağlar. Madencilik ve petrol dışında diğer önemli faaliyet keresteciliktir. Tarımsal üretim genellikle geçimlik düzeyde sürdürülür. 25 Mart 2011 tarihinde Gabon’da imzalanan, 17/5/2012 tarihli ve 6311 sayılı Kanunla onaylanması uygun bulunan ekli “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Gabon Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması”nın onaylanması; Dışişleri Bakanlığının 6/7/2012 tarihli ve HUM/5605340 sayılı yazısı üzerine, 31/5/1963 tarihli ve 244 sayılı Kanunun 3 üncü maddesine göre, Bakanlar Kurulu’nca 24/7/2012 tarihinde kararlaştırılmıştır. 5 yıl süre ile vize işlemleri kaldırılmıştır.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Milliyet:[8] Fang: %41,3, Punu: %9,7, Nzebi: %8,4, Teke: %4, Myene: %3,8, Mbede %3,7, Eshira: %3,2, Kota: %2,7, Fransızlar: %0,4, diğer: %22,8.

Din:[9] Katolikler: %46,3, Protestanlık: %33,1 (başlıca: Pentakostalizm), Animizm: %9,3, İslam: %8,8.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) (.PDF). World Population Prospects, Table A.1. 2008 revision. United Nations. http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf. Erişim tarihi: 2009-03-12. 
  2. ^ a b c d "Gabon". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=646&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=39&pr.y=13. Erişim tarihi: 21.04.2010. 
  3. ^ "Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G". The United Nations. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf. Erişim tarihi: 10.10.2009. 
  4. ^ [André Cherpillod: Dictionnaire Étymologique des Noms Géographiques. 2. Auflage. Masson, Paris 1991 Gabun isminin kökeni]
  5. ^ a b c d e www.cia.gov Gabon verileri
  6. ^ Gabon dilleri
  7. ^ Gabon'da din
  8. ^ Joshua Project "Gabon – People Groups"
  9. ^ Joshua Project "Gabon – Religions"

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]