Türkiye cumhurbaşkanı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı sayfasından yönlendirildi)
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Türkiye Cumhuriyeti
Cumhurbaşkanı
Emblem of the President of Turkey.png
Cumhurbaşkanlığı arması
Flag of the President of Turkey.svg
Görevdeki
Recep Tayyip Erdoğan

28 Ağustos 2014'ten beri
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı
Üyelik Kabine
Millî Güvenlik Kurulu
Yüksek Askerî Şûra
Resmî ikamet Çankaya Köşkü
(1923-2014)
Cumhurbaşkanlığı Külliyesi
(2014-günümüz)
Atadığı
Görev süresi Beş yıl (en fazla 2 dönem)
Açılışı yapan Mustafa Kemal Atatürk
Oluşum 29 Ekim 1923 (95 yıl önce) (1923-10-29)
Vekil Cumhurbaşkanı Yardımcısı
Websitesi tccb.gov.tr
Bu makale serisinin bir parçasıdır:
Türkiye
devlet yapısı
Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı makamında

Türkiye cumhurbaşkanı, Türkiye Cumhuriyeti devletinin ve hükûmetinin başıdır. Bu vasıfla Türkiye Cumhuriyeti'nin ve vatandaşlarının birliğini temsil eden cumhurbaşkanı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın uygulanmasını ve devlet kurumlarının uyum içinde çalışmasını gözetir.[1] Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri, anayasanın 104'üncü maddesinde düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanlığı makamı, 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanıyla kuruldu. Aynı gün yapılan oylamada Mustafa Kemal Atatürk oy birliğiyle ilk "reis-i cumhur" seçildi. Bu tarihten 29 Ağustos 2007 tarihine kadar, Kenan Evren dışındaki tüm cumhurbaşkanları Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçildi. 27 Mayıs Darbesi sonrası 1961 Anayasası ile cumhurbaşkanı olan kişinin partisi ile olan ilişiğinin kesilmesine karar verildi ve "partiler üstü cumhurbaşkanlığı" dönemi başladı.[2] 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından devlet başkanı ve Millî Güvenlik Konseyi başkanı sıfatlarıyla ülkeyi yönetmekte olan Evren, 1982 Anayasası'nın birinci geçici maddesi gereği anayasanın halk oylamasıyla kabul edildiği 7 Kasım 1982 tarihinde cumhurbaşkanlığına getirildi. 2007 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanının genel oyla seçilmesine karar verildi,[3] bu değişikliğin ardından yapılan 10 Ağustos 2014 tarihli ilk seçimlerde Recep Tayyip Erdoğan halk tarafından cumhurbaşkanı seçildi.[4] Erdoğan, 28 Ağustos 2014'ten beri Türkiye Cumhuriyeti'nin 12'nci cumhurbaşkanı olarak görevini sürdürmektedir.

Cumhurbaşkanı, ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi adına, meclisin manevi varlığının ayrılmaz bir parçası olan başkomutanlığı temsil etmektedir. Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığı görevi, olası bir savaş hâlinde cumhurbaşkanı adına genelkurmay başkanı tarafından yerine getirilir. Cumhurbaşkanınca atanan genelkurmay başkanı, barış zamanında da silahlı kuvvetlerin komutanlığını yürütür.[1]

29 Ekim 2014 itibarıyla cumhurbaşkanının resmî konutu Atatürk Orman Çiftliği'nde bulunan Cumhurbaşkanlığı Sarayı'dır. Daha önce bu amaçla Çankaya Köşkü kullanılmaktaydı.

Nitelikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının nitelikleri anayasanın 101. maddesinde düzenlenmiştir. Bu nitelikler şunlardır:

Bir kişi en az yirmi milletvekili ile oluşan siyasi parti grupları, en son yapılan milletvekili genel seçimlerinde geçerli oylar toplamı tek başına ya da birlikte hesaplandığında yüzde beşi geçen siyasi partiler veya yüz bin seçmen tarafından cumhurbaşkanlığına aday gösterilebilir.[1]

Cumhurbaşkanının görev süresi 5 yıldır ve bir kişi en fazla iki kez seçilebilir.[1]

Seçim[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının seçimi anayasanın 102. maddesinde düzenlenmiştir. Seçim, mevcut cumhurbaşkanının görev süresi dolmadan önceki altmış gün içinde; makamın herhangi bir sebeple boşalması hâlindeyse boşalmayı takip eden altmış gün içinde tamamlanır. Genel oyla yapılacak seçimde, geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday cumhurbaşkanı seçilmiş olur. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. Bu oylamaya, ilk oylamada en çok oy almış bulunan iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday cumhurbaşkanı seçilmiş olur.

İkinci oylamaya katılmaya hak kazanan adaylardan birinin ölümü veya seçilme yeterliğini kaybetmesi hâlinde; ikinci oylama, boşalan adaylığın birinci oylamadaki sıraya göre ikame edilmesi suretiyle yapılır. İkinci oylamaya tek adayın kalması hâlinde, bu oylama referandum şeklinde yapılır. Aday, geçerli oyların çoğunluğunu aldığı takdirde cumhurbaşkanı seçilmiş olur.

Yeni cumhurbaşkanı göreve başlayana kadar, görev süresi dolan cumhurbaşkanının görevi devam eder. Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin usûl ve esaslar kanunla düzenlenir.[1]

Ant içmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Anayasanın 103. maddesine göre cumhurbaşkanı, görevine başlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde aşağıdaki şekilde ant içer:[1]

Cumhurbaşkanı sıfatıyla, devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma; anayasaya, hukukun üstünlüğüne, demokrasiye, Atatürk ilke ve inkılaplarına ve laik cumhuriyet ilkesine bağlı kalacağıma; milletin huzur ve refahı, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerinden yararlanması ülküsünden ayrılmayacağıma; Türkiye Cumhuriyeti'nin şan ve şerefini korumak, yüceltmek ve üzerime aldığım görevi tarafsızlıkla yerine getirmek için bütün gücümle çalışacağıma büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda, namusum ve şerefim üzerine and içerim.

Görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri anayasanın 104. maddesinde düzenlenmiştir.

Yasamaya ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açılış konuşmasını yapmak, Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiğinde toplantıya çağırmak
  • Yasaları yayımlamak
  • Yasaları yeniden görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek
  • Anayasa değişikliklerine ilişkin yasaları gerekli gördüğü takdirde halk oylamasına sunmak
  • Yasaların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün tümünün ya da belirli kısımlarının anayasaya biçim ya da esas yönünden aykırı olduğu gerekçesi ile Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açmak
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek
  • Uluslararası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak

Yürütmeye ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atamak ve görevlerine son vermek
  • Kabineye başkanlık etmek
  • Üst düzey kamu yöneticilerini atamak
  • Yabancı devletlere Türkiye Cumhuriyeti'nin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyeti'ne gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetleri'nin başkomutanlığını temsil etmek
  • Silahlı kuvvetlerin kullanılmasına karar vermek
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkartmak
  • Genelkurmay başkanını atamak
  • Millî Güvenlik Kurulunu toplantıya çağırmak ve kurula başkanlık etmek
  • Sürekli hastalık, sakatlık ve yaşlılık sebebi ile belirli kişilerin cezalarını hafifletmek ya da kaldırmak
  • Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve başkanını atamak
  • Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, araştırma ve denetleme yaptırmak
  • Yükseköğretim Kurulu üyelerini seçmek
  • Üniversite rektörlerini atamak

Yargıya ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanı, bunlardan başka anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır.[1]

Sorumluluk ve sorumsuzluk hâli[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının sorumluluk ve sorumsuzluk hâlleri anayasanın 105. maddesinde düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanının bir suç işlediği iddiasıyla meclis üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle soruşturma açılması istenebilir. Üye tamsayısının beşte üçünün oyuyla soruşturma açılabilir. Oluşturulacak komisyon soruşturmayı yürütür ve raporunu meclis başkanlığına sunar. Rapor genel kurulda görüşülür. Üye tamsayısının üçte ikisinin oyuyla cumhurbaşkanının Yüce Divan'a gönderilmesine karar verilebilir.[1]

Cumhurbaşkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanına vekillik etme[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanına vekillik etme anayasanın 106. maddesinde düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi nedenlerle geçici olarak görevinden ayrılması durumlarında, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme ya da başka bir nedenle cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda da yenisi seçilinceye kadar, cumhurbaşkanı yardımcısı, cumhurbaşkanlığına vekillik eder ve cumhurbaşkanına ilişkin yetkileri kullanır.[1] Son anayasa değişikliği öncesinde bu görev meclis başkanına aitti.

Teşkilat yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakanlıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurullar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Yerel Yönetim Politikaları Kurulu
  • Sosyal Politikalar Kurulu
  • Sağlık ve Gıda Politikaları Kurulu
  • Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu
  • Hukuk Politikaları Kurulu
  • Güvenlik ve Dış Politikalar Kurulu
  • Ekonomi Politikaları Kurulu
  • Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu
  • Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu

Ofisler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Finans Ofisi
  • İnsan Kaynakları Ofisi
  • Dijital Dönüşüm Ofisi
  • Yatırım Ofisi

Başkanlıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanlığı forsu ve arması[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanlığı arması ortasında sekiz uzun, sekiz kısa ışını bulunan sarı bir güneş ve onu çevreleyen on altı sarı yıldızdan oluşur.[5] Cumhurbaşkanlığı forsu ise Türk bayrağının sol üst köşesine Cumhurbaşkanlığı armasının işlenmiş hâlidir.

Fors, cumhurbaşkanının ikametgâhında ve ziyareti süresince bulunduğu yerde bayrak direğine çekilir; gece gündüz çekili kalır. Makam odasında çalışma masasının sol gerisine konur. İçinde bulunduğu arabanın sol önünde, tepesinde ay yıldız bulunan kromajlı direğe çekilir. Cumhurbaşkanlığı forsunun nasıl kullanılmaya başlanıldığına ilişkin resmî bir kayıt yoktur. Ancak 1922 tarihli bir fotoğrafta, Atatürk'ün İzmir'e giderken kullandığı otomobiline bugünkü forsa benzer bir flamanın takıldığı görülmektedir. Bu flama şu an Anıtkabir'deki Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde sergilenmektedir.

Fors ve armadaki güneşin sonsuzluğu ve bu özelliği ile Türkiye Cumhuriyeti'ni, on altı yıldızın ise tarihteki bağımsız on altı büyük Türk devletini simgelediği kabul edilir. İlk kez 1969 yılında, Harita Yüzbaşı Akif Özbek'in Türkiye Cumhurbaşkanlığı Forsu ve Taşıdığı Anlam adlı kitabında ortaya atılan bu görüş ilerleyen yıllarda armanın resmî anlamı olarak benimsenmiştir. Başka bir görüşe göreyse on altı yıldızdan dokuzu Orta Asya Türklerinin sancaklarında kullandığı dokuz tuğu, kalan yedi yıldızsa Anadolu Türklerinin sancaklarında kullandıkları 7 tuğu temsil etmektedir.[6]

Armadaki on altı yıldızın simgelediği kabul edilen Türk devletleri şunlardır:

  1. Büyük Hun İmparatorluğu
  2. Batı Hun İmparatorluğu
  3. Avrupa Hun İmparatorluğu
  4. Ak Hun İmparatorluğu
  5. Göktürk İmparatorluğu
  6. Avar İmparatorluğu
  7. Hazar Kağanlığı
  8.        Uygur Devleti
  9. Karahanlılar Devleti
  10. Gazne Devleti
  11.        Büyük Selçuklu İmparatorluğu
  12.        Harezmşahlar Devleti
  13. Altın Orda Devleti
  14. Büyük Timur İmparatorluğu
  15. Babür İmparatorluğu
  16. Osmanlı İmparatorluğu

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. T.C. Resmî Gazete, 17863 Mükerrer, 9 Kasım 1982
  2. ^ http://www.yenisafak.com/yazarlar/aydinunal/partili-cumhurbaskani-2035932
  3. ^ 5678 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. T.C. Resmî Gazete, 26554, 6 Mayıs 2007
  4. ^ "Türkiye'nin 12. Cumhurbaşkanı Erdoğan". BBC Türkçe. 11 Ağustos 2014. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016. 
  5. ^ Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. "Arma". 18 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016. 
  6. ^ Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. "Fors". 18 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016.