Afganistan başbakanı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Afganistan Başbakanı
(Peştuca: د افغانستان لومړی وزیر
Darice: رئیس‌الوزرای افغانستان)
Flag of the Taliban.svg
Görevdeki
Muhammed Hasan Ahund (vekil)

7 Eylül 2021 tarihinden beri
Afganistan kabinesi
Üyelik Yüksek Konsey (1996-2001)
Rahbari Şura (2021-günümüz)
Resmî ikamet Kâbil
Atayan Kral (1927-1973)
Cumhurbaşkanı (1978-1996)
Lider (1996-2001; 2021-günümüz)
Görev süresi Sabit bir görev süresi yok
Oluşum
İlk sahibi Şir Ahmed
Kaldırılma

Afganistan başbakanı (Peştucaد افغانستان لومړی وزیر; Dariceرئیس‌الوزرای افغانستان), Afgan hükûmetinde bir görevdir. Makam 1927'de Afganistan Kralı tarafından atanan bir makam olarak kuruldu. Makam sahibi, 1973'te Afganistan Krallığı'nın sona ermesine kadar çoğunlukla danışman olarak görev yaptı. 1980'lerde, pozisyon hükûmetin başıydı. Makam, ABD istilasından sonra kaldırıldı ve ardından 2004'ten 2021'e kadar süren bir başkanlık hükûmet biçimi kuruldu. ABD'nin çekilmesinden ve Taliban yönetiminin yeniden kurulmasından sonra, makam yeniden canlandırıldı.

7 Eylül 2021'de Afganistan'ın çoğunu fiilen kontrol eden Taliban yetkilileri, yakın zamanda yeniden kurulan Afganistan İslam Emirliği'nin yeni geçici hükûmetinde Molla Muhammed Hasan Ahund'u başbakan vekili olarak ilan etti.[1] Hükûmet, Taliban'ın Yüksek Komutanı Hibetullah Ahundzade'nin denetimine tabidir.

Makamın tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Krallık[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakanlar Kurulunun başkanı başbakan değil, kraldı. Sadece onun yokluğunda başbakan, kralın vekiliydi.

1963 yılına kadar Kral Muhammed Zahir Şah, akrabalarını başbakan olarak atadı. Kral Zahir Şah da başbakanı görevden alma veya devretme yetkisine sahipti. 1963'ten itibaren bu, Afgan hükûmetinin başkanının başbakan olduğu ve hükûmetin bakanlarından oluştuğu ifade edilerek değiştirildi. Kral Zahir Şah ilk kez hükûmette önemli bir rol oynamadı ve onu seçilmiş bir otoriteye bıraktı. Ancak görev süreleri boyunca başka bir meslekle uğraşamayacakları da belirtilmiştir.

1964 Anayasası ayrıca başbakana kralın ölümü durumunda Seçim Kurulunu çağırma yetkisi verdi. Başbakan, Volesi Jirga'ya yalnızca hükûmetin genel politikası hakkında ve bireysel olarak öngörülen görevleri için yanıt verdi.[2]

Demokratik Cumhuriyet[değiştir | kaynağı değiştir]

Nisan 1978'de Muhammed Davud Han, Sevr Devrimi'ni başlatan bir darbe sırasında öldürüldü. Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) o yıl başbakanlık makamını yeniden canlandırdı ve 1980'ler boyunca makam yerinde kaldı.

Cumhurbaşkanı, başbakanın atanmasından sorumluydu ve başbakan da Bakanlar Kurulu'nu atardı. Kurulun belirtilen amacı, iç ve dış politikaları oluşturmak ve uygulamak, ekonomik kalkınma planlarını ve devlet bütçelerini oluşturmak ve kamu düzenini sağlamaktı.

1987 Anayasası'na göre, hükûmeti kurmak için cumhurbaşkanının başbakanı ataması gerekiyordu. Başbakanın hükûmeti feshetme yetkisi vardı. Demokratik Cumhuriyet döneminde birkaç Afganistan cumhurbaşkanı da başbakan olarak görev yaptı. Sovyetlerin Afganistan'ı istilasıyla, başbakan artık hükûmetten sorumlu değildi. ADHP'nin genel sekreteri veya HAD'ın direktörü daha fazla yetkiye sahipti.

Ayrıca, 1990 Anayasası, önceki belgelerde belirtilmeyen bir şekilde, yalnızca Afgan doğumlu vatandaşların görevde bulunmaya uygun olduğunu belirledi.

İslam Devleti[değiştir | kaynağı değiştir]

Muhammed Necibullah'ın hükûmetinin çöküşünden sonra bir geçiş devleti kuruldu. Böylece başbakanlık makamı bir kez daha Afganistan tarihinde önemli bir rol oynadı.

Bu dönemde cumhurbaşkanı ve başbakan arasında sürekli bir sürtüşme vardı. Devlet çökmüştü ve 1992'den 1996'ya kadar etkin bir merkezi hükûmet yoktu. Böylece, pozisyon fiili olarak törensel haline geldi ve hükûmetten geriye kalanlarda çok az güç kaldı.

İslam Emirliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Afganistan İslam Emirliği'nin Taliban güçleri 1996'da kontrolü ele geçirdiğinde unvan kaldırıldı. Taliban'ın lider yardımcısı, yönetimi boyunca genellikle başbakan olarak biliniyordu. Muhammed Rabbani'nin 2001'de ölmesiyle[3], Taliban ofisi canlandırmama kararı aldı.

2001'de Taliban yönetiminin sonuna kadar isyan halinde kalan Taliban'ın devirdiği hükûmetin Eylül 1997'ye kadar hükûmette bir başbakanı vardı, ancak pozisyon kaldırıldı.

7 Eylül 2021'de Taliban başbakanlık pozisyonunu geri getirdi.

Hükûmet başkanlarının listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

(İtalik olarak yazılan tarihler görevin fiilen devam ettiğini göstermektedir)

İsim Fotoğraf Doğum-Ölüm Görev başlangıcı Görev sonu Görevde geçirilen süre Siyasi parti
Afganistan Krallığı (1926–1973)
Şir Ahmed y. 1885–? 25 Ekim 1927 Ocak 1929 1 yıl, 68 gün Bağımsız
Başbakan; Görevden alındı
Şir Giyan 1929'da öldü Ocak 1929 1 Kasım 1929 304 gün Bağımsız
Başbakan; Görevden alındı
Muhammed Haşim Han Mohammad Hashim Khan.jpg 1884–1953 1 Kasım 1929 9 Mayıs 1946 16 yıl, 189 gün Bağımsız
Başbakan; Barakzay Hanedanı üyesi
Emanet Levana Bilinmiyor y. 1944 y. 1946 y. 2 yıl Bilinmiyor
Kral Salemay yönetiminde başbakan; 1944–47 aşiret ayaklanmaları sırasında Doğu ilinde
Şah Mahmud Han 1890–1959 9 Mayıs 1946 7 Eylül 1953 7 yıl, 121 gün Bağımsız
Başbakan; Barakzay Hanedanı üyesi
Muhammed Davud Han 1909–1978 7 Eylül 1953 10 Mart 1963 9 yıl, 184 gün Bağımsız
Başbakan; Barakzay Hanedanı üyesi
Muhammed Yusuf 1917–1998 10 Mart 1963 2 Kasım 1965 2 yıl, 237 gün Bağımsız
Başbakan
Muhammed Haşim Maivandval Mohammad Hashim Maiwandwal.jpg 1919–1973 2 Kasım 1965 11 Ekim 1967 1 yıl, 343 gün Bağımsız
(1966'ya kadar)
İlerici Demokrat Parti
Başbakan
Abdullah Yekta 1914–2003 11 Ekim 1967 1 Kasım 1967 21 gün Bağımsız
Başbakan Vekili
Muhammad Nur Ahmed Etemadi 1921–1979 1 Kasım 1967 9 Haziran 1971 3 yıl, 220 gün Bağımsız
Başbakan
Abdul Zahir 1910–1982 9 Haziran 1971 12 Kasım 1972 1 yıl, 156 gün Bağımsız
Başbakan
Muhammed Musa Şefik 1932–1979 12 Kasım 1972 17 Temmuz 1973 247 gün Bağımsız
Başbakan; 1973 Darbesi ile devrildi[4]
Makam kaldırıldı (17 Temmuz 1973–27 Nisan 1978)
Afganistan Demokratik Cumhuriyeti (1978–1992)
Nur Muhammad Tereki Nur Muhammad Taraki.png 1917–1979 1 Mayıs 1978 27 Mart 1979 330 gün Demokratik Halk Partisi
(Halk hizbi)
Bakanlar Kurulu Başkanı
Hafızullah Emin Hafizullah Amin.jpg 1929–1979 27 Mart 1979 27 Aralık 1979 275 gün Demokratik Halk Partisi
(Halk hizbi)
Bakanlar Kurulu Başkanı; Sovyet özel kuvvetleri tarafından Fırtına-333 Operasyonu sırasında öldürüldü[5]
Babrak Karmal 1929–1996 27 Aralık 1979 11 Haziran 1981 1 yıl, 166 gün Demokratik Halk Partisi
(Perçem hizbi)
Bakanlar Kurulu Başkanı
Sultan Ali Keştmand 1935- 11 Haziran 1981 26 Mayıs 1988 6 yıl, 350 gün Demokratik Halk Partisi
(Perçem hizbi)
Bakanlar Kurulu Başkanı; ilk dönemi
Muhammed Hasan Şark 1925- 26 Mayıs 1988 21 Şubat 1989 271 gün Bağımsız
Bakanlar Kurulu Başkanı; Ulusal Uzlaşma sürecinin bir parçası olarak atandı
Sultan Ali Keştmand 1935- 21 Şubat 1989 8 Mayıs 1990 1 yıl, 76 gün Demokratik Halk Partisi
(Perçem hizbi)
Bakanlar Kurulu Başkanı; ikinci dönemi
Fazıl Hak Halikyar 1934–2004 8 Mayıs 1990 15 Nisan 1992 1 yıl, 343 gün Demokratik Halk Partisi
(Perçem hizbi)

(Haziran 1990'a kadar)

Vatan Partisi
Bakanlar Kurulu Başkanı; İstifa etti
Afganistan İslam Devleti (1992–2002)
Abdüssabur Ferid Kohistani 1952–2007 6 Temmuz 1992 15 Ağustos 1992 40 gün Hizb-i İslami Gulbeddin
Başbakan
Boş (15 Ağustos 1992–17 Haziran 1993)
Gulbeddin Hikmetyar Gulbuddin Hekmatyar, BBC Persian - Sep 28, 2019.jpg 1947- 17 Haziran 1993 28 Haziran 1994 1 yıl, 11 gün Hizb-i İslami Gulbeddin
Başbakan; Birinci dönemi
Arsala Rahmani Daulat 1937–2012 28 Haziran 1994 1995 0-1 years İttihad-i Islami
Başbakan Vekili
Ahmed Şah Ahmedzai 1944-2021 1995 26 Haziran 1996 0-1 years İttihad-i Islami
Başbakan Vekili
Gulbeddin Hikmetyar Gulbuddin Hekmatyar, BBC Persian - Sep 28, 2019.jpg 1947- 26 Haziran 1996 11 Ağustos 1997 1 yıl, 46 gün Hizb-i İslami Gulbeddin
Başbakan; İkinci dönemi; 27 Eylül 1996'da Kabil'in Düşüşü sırasında indirildi; 1996–2001 İç Savaşı sırasında isyancı tarafta başbakanlık iddiasında bulunmaya devam etti; Afgan topraklarının sadece %10'unu kontrol etmesine rağmen İslam Devleti uluslararası alanda tanınan hükûmet olarak kaldı
Abdurrahim Gafurzai 1947–1997 11 Ağustos 1997 21 Ağustos 1997 10 gün Bağımsız
Başbakan; 1996–2001 İç Savaşı sırasında isyancı tarafta başbakanlık iddiasında bulundu; Bir uçak kazasında öldürüldü
Boş (21 Ağustos 1997–13 Temmuz 2002)
Afganistan İslam Emirliği (1996–günümüz)
Molla
Muhammed Rabbani
1955–2001 27 Eylül 1996 13 Nisan 2001 4 yıl, 198 gün Taliban
Yüksek Kurul Başkanı; Başbakan; Taliban lider yardımcısı; Görev sırasında öldü
Mevlevi
Abdul Kabir
1958- 16 Nisan 2001 13 Kasım 2001 211 gün Taliban
Yüksek Kurul Başkan Vekili; Başbakan Vekili; Kabil'in Düşüşü sırasında görevden alındı
Makam kaldırıldı (13 Kasım 2001–7 Eylül 2021)
Molla
Hasan Ahund
1945/1958-[6] 7 Eylül 2021 Görevde 301 gün Taliban
Başbakan Vekili

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 7 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  2. ^ Bu makale, kamu malı olan bu kaynaktan alınan metni içermektedir. Richard S. Newell (1997). Peter R. Blood (ed.). Afghanistan: A country study 13 Mart 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Federal Research Division. The Constitutional Period, 1964-73.
  3. ^ Dugger (20 Nisan 2001). "Muhammad Rabbani, Advocate of Some Moderation in Taliban". The New York Times. 27 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2012. 
  4. ^ "Afghan King Overthrown; A Republic Is Proclaimed". The New York Times. 18 Temmuz 1973. 17 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2021. 
  5. ^ "How Soviet troops stormed Kabul palace". BBC. 27 Aralık 2009. 31 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2021. 
  6. ^ "Security Council 1988 Committee Amends 105 Entries on Its Sanctions List | Meetings Coverage and Press Releases". www.un.org. 22 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Eylül 2021. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]