Türkiye'de büyükşehir belediyeleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Büyükşehir Belediyeleri

Türkiye'de büyükşehir belediyeleri, Türk belediyeciliğine 1984 yılında girmiş olan üst kademe belediyelerdir. Bu belediyeler 1982 anayasasının 127. maddesindeki "büyük yerleşim yerlerinde özel yönetim biçimleri oluşturulabilir" hükmüne dayanılarak 1984 yılında kurulmaya başlanmıştır. O tarihe kadar, Türkiye’de belediyelerin hizmet alanları iç içe geçmezdi. Büyükşehir belediyeciliğinde ise, büyükşehir hizmet alanı içinde birden çok ilçe veya birinci kademe belediyesi vardı. 2014'ten sonra ise büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanı il sınırlarına genişletildi ve belde belediyelerinin kapatılmasıyla yalnızca ildeki tüm ilçe belediyelerini kapsar hâle geldi. Dolayısıyla belediye hizmeti aynı zamanda hem büyükşehir, hem de ilçe belediyesi eliyle yürütülür. Ancak, yasa büyükşehir ve ilçe belediyelerinin yürüttükleri hizmet türlerini birbirinden ayırmıştır. Ayrıca büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri birbirinden bağımsız kuruluşlardır. Bunlar arasında astlık ve üstlük ilişkisi yoktur.[1]

İlk üç büyükşehir[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye’deki ilk büyükşehir belediyeleri 1984 yılı Ocak ayında çıkarılan 2972 sayılı yasa ve Mart ayında çıkarılan 195 sayılı kanun hükmünde kararname uyarınca üç büyük kentte kuruldu. Bu tarih itibarıyla, bu üç kentten, İstanbul’un on beş, Ankara’nın beş ve İzmir’in de üç metropoliten ilçesi vardı. Aynı yılın Temmuz ayında çıkarılan 3030 sayılı yasa ile büyükşehir ve ilçe belediyeleri statüleri netleşti.

Beş büyükşehir daha[değiştir | kaynağı değiştir]

1986-1988 döneminde beş büyükşehir belediyesi daha kuruldu. 1986 yılında 3306 sayılı yasa ile Adana, 1987 yılında 3391 sayılı yasa ile Bursa, 3398 sayılı yasa ile Gaziantep ve 3399 sayılı yasa ile Konya, 1988 yılında ise 3508 sayılı yasa ile Kayseri büyükşehir statüsüne geçirildi. Adana, Bursa ve Konya'nın üç, Gaziantep ve Kayseri’nin iki metropoliten ilçesi vardı.

Yeni büyükşehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de nüfus artış ve şehirleşme hızının yüksek oluşu kent nüfuslarında büyük artışlar olması sonucunu doğurmaktadır. 1993 yılına gelindiğinde yedi büyük şehir belediyesi daha kuruldu. Bu yedi büyükşehir; Antalya, Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Mersin, Kocaeli (İzmit) ve Samsun' du.[2] Ancak bu defa farklı bir uygulama ile 504 sayılı kanun hükmünde kararname ile kurulan büyükşehirlerde, ilçe belediyesi yerine birinci kademe belediyesi kurularak ilçe kuruluşu 2008 yılına kadar ertelendi. Bu şekilde kurulan büyükşehir içi ilk kademe belediyelerinin sayısı, Erzurum, Samsun'da dört; Antalya, Diyarbakır, Mersin'de üç; Eskişehir ve Kocaeli'de ise ikiydi. Adapazarı (Sakarya) ise 593 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2000'de büyükşehir oldu.[3]

Büyükşehir sınırlarının değişmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasayla, büyükşehir belediye sınırları için yeni kıstaslar getirildi. Buna göre, büyükşehir kıstaslarından olan nüfus sayısı 750.000'e indirilmiştir. Bu yasa vasıtasıyla büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanları il mülki sınırlarına genişletilerek ile bağlı ilçelerin tamamı büyükşehir sorumluluk bünyesine alınmıştır.

Yeni 14 Büyükşehir[değiştir | kaynağı değiştir]

Dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, 2011 Mayıs ayındaki Kahramanmaraş mitinginde nüfusu 750.000'i aşan illerin büyükşehir yapılmasına ilişkin kanun tasarısı hazırladıklarını söylemiştir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı 2011 yılına ilişkin "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" dikkate alınmış ve 12 Kasım 2012 tarihi itibarıyla Büyükşehir yasa tasarısı, Meclis Genel Kurulu'nda kabul edilerek 6360[4] sayılı kanun olarak yasalaşmıştır. Büyükşehir olan iller ve nüfusları:[5]

Metropoliten ilçelerin kurulması[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk sekiz büyükşehir sınırları içinde, İçişleri Bakanlığı ilçe örgütleri (kaymakamlık) bulunuyordu. 1993 ve sonrasında kurulan sekiz büyük şehrin sınırları içindeki belediyeler ise birinci kademe belediyesi karakterindeydi. Çünkü bu ilçelerde ilçe örgütü kurulmamıştı. Bu durum 2008 yılında değiştirildi. 5747 sayılı yasa ile bu sekiz büyükşehirde ilçe örgütü de kurularak, ilk kademe belediyeleri ilçe belediyelerine dönüştürüldü. Aynı yasa ile ayrıca çeşitli büyükşehirlerde yeni ilçe belediyeleri de kuruldu. Gerek dönüştürülen gerek yeni kurulan ilçe belediyelerin sayısı kırk üç olmuştur.

İsim değişiklikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İl merkezleri genellikle il isimleri ile bilinirlerse de, bunun istisnaları vardır. Büyükşehir statüsündeki kentlerin üç tanesinde de merkez ve il ismi yakın zamana kadar farklıydı. Bu durum büyükşehir adının kullanılmasında da karışıklığa yol açabiliyordu.

  • Mersin kenti İçel il merkeziydi. 2002 yılında çıkarılan 4764 sayılı yasa ile İçel ili yerine Mersin ili adı kullanılmaya başlandı. Bu sebepten büyükşehrin adı Mersin Büyükşehir Belediyesi’dir.
  • İzmit kenti Kocaeli il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair 5747 sayılı yasada büyükşehir ismi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. İzmit adı ise metropoliten belediyelerden (Saraybahçe) birine verildi.
  • Adapazarı kenti Sakarya il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair 5747 sayılı yasada büyükşehir ismi Sakarya Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. Adapazarı adı ise metropoliten belediyelerden birinin adıdır.

Metropoliten ilçe sayısı[değiştir | kaynağı değiştir]

2020 itibarıyla 30 büyükşehir içerisinde 519 ilçe belediyesi vardır. (Büyükşehir dışındaki ilçelerle birlikte toplam ilçe sayısı 911'dir.)[6] En fazla metropoliten ilçesi olan büyükşehir 39 ilçe ile İstanbul'dur. İstanbul'u 22 ilçe ile İzmir, 16 ilçe ile Ankara, 12 ilçe ile Kocaeli ve 10 ilçe ile Sakarya izlemektedir. Diğer büyükşehirlerin metropoliten ilçe sayısı ise şöyledir: Bursa 7; Adana, Antalya, ve Kayseri 5; Diyarbakır, Mersin ve Samsun 4; Konya, ve Erzurum 3; Denizli, Gaziantep, Balıkesir, Eskişehir, Hatay, Manisa, Kahramanmaraş, Şanlıurfa, Van 2.

Büyükşehirlerin ülke nüfusundaki yeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyükşehirlerden, İstanbul'un nüfusu 15 milyonu, Ankara'nın nüfusu 5 milyonu, İzmir'in nüfusu 4 milyonu, Bursa'nın nüfusu 3 milyonu aşmış olup; Antalya, Adana, Konya, Şanlıurfa ve Gaziantep'te 2 milyon sınırının üzerindedir.

30 büyükşehir belediyesinin sınırları içinde ikamet eden nüfus 64 milyonun üzerindedir. Bir başka deyişle, büyükşehir belediye sınırları içinde ikamet eden nüfus ülke toplam nüfusunun yaklaşık %78'idir. Buna karşılık, diğer 51 ildeki nüfusun toplam nüfusa oranı ise yaklaşık %22'dir.

Büyükşehir belediye statüsüne sahip illerde İl Özel İdarelerine son verilmiştir.[7]

Büyükşehir listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyükşehir belediyeleri Kuruluş tarihi Nüfus (2019)[8] İlçe sayısı
Adana Büyükşehir Belediyesi 5 Haziran 1986 2,237,940 15
Ankara Büyükşehir Belediyesi 23 Mart 1984 5,639,076 25
Antalya Büyükşehir Belediyesi 9 Eylül 1993 2,511,700 19
Aydın Büyükşehir Belediyesi 6 Aralık 2012 1,110,972 17
Balıkesir Büyükşehir Belediyesi 1,228,620 20
Bursa Büyükşehir Belediyesi 18 Haziran 1986 3,056,120 17
Denizli Büyükşehir Belediyesi 6 Aralık 2012 1,037,208 19
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi 9 Eylül 1993 1,756,323 17
Erzurum Büyükşehir Belediyesi 762,062 20
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi 887,475 14
Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 20 Haziran 1986 2,069,364 9
Hatay Büyükşehir Belediyesi 6 Aralık 2012 1,628,894 15
Mersin Büyükşehir Belediyesi[Note 1] 9 Eylül 1993 1,840,425 13
İstanbul Büyükşehir Belediyesi 23 Mart 1984 15,519,267 39
İzmir Büyükşehir Belediyesi 4,367,251 30
Kayseri Büyükşehir Belediyesi 7 Aralık 1988 1,407,409 16
Kocaeli Büyükşehir Belediyesi[Note 2] 9 Eylül 1993 1,953,035 12
Konya Büyükşehir Belediyesi 20 Haziran 1986 2,232,374 31
Malatya Büyükşehir Belediyesi 6 Aralık 2012 800,165 13
Manisa Büyükşehir Belediyesi 1,440,611 17
Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi 1,154,102 11
Mardin Büyükşehir Belediyesi 838,778 10
Muğla Büyükşehir Belediyesi 983,142 13
Ordu Büyükşehir Belediyesi 14 Mart 2013 754,198 19
Sakarya Büyükşehir Belediyesi[Note 3] 6 Mart 2000 1,029,650 16
Samsun Büyükşehir Belediyesi 9 Eylül 1993 1,348,542 17
Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi 6 Aralık 2012 1,055,412 11
Trabzon Büyükşehir Belediyesi 808,974 18
Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi 2,073,614 13
Van Büyükşehir Belediyesi 1,136,757 13
Toplam 64,669,459 519

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Acar, Abdurrahman. "Büyükşehir Belediyelerinin İlçe ve Alt Kademe Belediyeleri Üzerindeki İnceleme ve Uygulamayı Denetleme Yetkisinin Sınırı" (PDF). Sayıştay. s. 54. 10 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2014. 
  2. ^ "Karar Sayısı: KHK/504" (PDF). 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Ağustos 2014. 
  3. ^ "Karar Sayısı: KHK/593" (PDF). 15 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Ağustos 2014. 
  4. ^ "TBMM". 15 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Aralık 2012. 
  5. ^ "Yıllara Göre İl Nüfusları, 2007-2013". 11 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2014. 
  6. ^ "Türkiye'de Toplam Kaç İlçe Var? 2020 İlçe Belediyesi Sayısı". Milliyet. Erişim tarihi: 28 Aralık 2020. 
  7. ^ Birliği, Marmara Belediyeler. "Büyükşehirlerde İl Özel İdareleri Kalktı". www.marmara.gov.tr. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2015. 
  8. ^ "Statistical Institute 2014". 30 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2015. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]


Kaynak hatası: <ref> "Note" adında grup ana etiketi bulunuyor, ancak <references group="Note"/> etiketinin karşılığı bulunamadı. (Bkz: Kaynak gösterme)