Cumhurbaşkanlığı kararnamesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Türkiye cumhurbaşkanı tarafından yürütme yetkisine ilişkin konularda yayınlanan yasal düzenleme aracıdır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Türk hukuk sistemine ilk olarak günümüzde de yürürlükte olan 1982 anayasası ile girmiştir.[1] 12 Eylül Darbesi sonrasında başlanılan yeni anayasa hazırlama çalışmaları için oluşturulan Danışma Meclisinin önerdiği taslak metinde yer almamış ancak Millî Güvenlik Konseyinin inisiyatifi ile tasarıya eklenmiştir.[2] 1982 referandumu ile birlikte yürürlüğe giren yeni anayasanın 107. maddesiyle birlikte cumhurbaşkanına tanınan cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi cumhurbaşkanlığı teşkilatının düzenlenmesine ilişkin konularla sınırlanmıştır.[3] İlk kararname 18 Ağustos 1983 tarihinde Kenan Evren'in imzasıyla yayınlanmıştır ve ihtivası Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğini düzenleyici kapsamda olmuştur.[1]

Anayasanın 107. maddesi uzun süre boyunca değiştirilmeden kalmış ve cumhurbaşkanlığı kararnamesi özgün amacı doğrultusunda kullanılmıştır. 2000'li yıllarda tartışılır hâle gelen hükûmet sistemi değişikliği konusundaki çalışmalar 2010'lu yıllarda hızlanmış, Ocak 2017'de atılan somut adım neticesinde Türkiye Büyük Millet Meclisi yeni sisteme dair anayasa değişiklikliği teklifini kabul etmiştir.[4][5][6] Teklife göre 107. maddenin mülga edilerek düzenlenen anayasa maddeleri ile yürütme yetkisine dair işlerin cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenmesi planlanmıştır.[7] Meclisin kabul ettiği teklif 2017 referandumu ile halk tarafından da onaylanmış, 2018 cumhurbaşkanlığı seçimi ile birlikte de yürürlüğe girmiştir.[8] Bakanlar Kurulu seçim sonrası 4 Temmuz 2018 tarihinde 698 sayılı kanun hükmünde kararname ile yetkilerini cumhurbaşkanına devretmiş, 7 Temmuz'da da 700 sayılı kanun hükmünde kararname ile başbakanlığın ve bakanlar kurulunun kaldırılmasıyla cumhurbaşkanı Türkiye'nin tek yürütme erki olmuştur.[9][10] Yeni dönemin ilk kararnamesi 10 Temmuz 2018 tarihinde Recep Tayyip Erdoğan tarafından 1 karar numarası ile yayınlanmış ve cumhurbaşkanlığı teşkilatını yeniden düzenlemiştir.[11][12]

Yetkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

107. maddede cumhurbaşkanına tanınan kararname çıkarma yetkisi anayasadaki yeri bakımından düzenleyici işlem olarak tanımlanmakta ve aynı zamanda cumhurbaşkanlığı makamını düzenleyici tek yasal araç olması dolayısıyla makamı özerk bir hâle getirdiği savunulmaktaydı.[1] Bu dönemde yalnızca Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğinin kuruluş teşkilâtı, çalışma esasları ve personel atama işlemleri dışında kalan konuları kararname ile belirlenebilmekteydi.[1] Kanunlarla kararnamelerinin arasında aykırılık olduğu durumlarda konu bakımından daha üst yetkiye sahip olan cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin düzenlemesi esas alınmakta ve ilgili kanun anayasanın 107. maddesine aykırılıktan ötürü iptal edilmekteydi.[1] Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yetkisini direkt anayasa maddesinden almakta olduğundan makam teşkilatına dair en üst yasal metinler olarak kabul görmekteydiler.[1]

2018 yılında yürürlüğe giren anayasa değişikliği sonrası 107. madde mülga edilerek 104, 106, 108, 118, 119, 123, 124, 137, 148, 150, 151, 152, 153 ve 161. maddelerde yapılan değişikliklerle cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkileri yeniden düzenlenmiştir.[13] Daha öncesindeki parlamenter sistemde yasalar Bakanlar Kurulu kararı, tüzük veya kanun hükmünde kararname ile düzenlenebilirken mevcut başkanlık sisteminde yalnızca cumhurbaşkanının imzası bulunan cumhurbaşkanlığı kararnamesi yeterlidir. Cumhurbaşkanı üst kademe kamu yöneticilerini atama, görevlerine son verme ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları değiştirme konularında kararname yayınlayabildiği gibi yürütme konusunda da aynı hakka sahiptir.[14] Benzer şekilde bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması da yine kararname ile sağlanabilmektedir.[14] Bunlara karşın anayasada güvence altına alınan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle siyasi haklar ve ödevler kararname ile düzenlenememektedir.[15] Ayrıca özel kanunlarla düzenlenen konularda, kanunda açıkça belirtilen konularda cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamadığı gibi kanunlarla çakıştığı durumlarda kanun hükümleri uygulanmaktadır.[15] Bunlara ek olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi daha önce cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenen bir konuda yeni bir kanun çıkardığında da kararname hükümsüz kalmaktadır.[16] Kararnamelerin yasaya uygunluklarının denetimi ise Anayasa Mahkemesince yapılmaktadır.[17]

Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeni hükûmet sistemi ile birlikte cumhurbaşkanına kararnameler yoluyla verilen yetkiler anayasa değişikliğinin gündeme geldiği ilk dönemden itibaren eleştiri konusu olmaktadır. Bu eleştirilere göre yürütme organının yasamadan bağımsız hâle getirilerek cumhurbaşkanının meclis onayı olmaksızın yasa düzenleyebilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisini fiilen etkisiz bir kurum haline getirmiştir.[18] Anayasaya göre meclisin kabul ettiği kanunlar cumhurbaşkanlığı kararnamelerini geçersiz kılsa da mevcut iktidar partisinin meclis çoğunluğunu oluşturmasından dolayı meclisin cumhurbaşkanlığı kararnamelerini etkisiz kılacak kanunları geçiremeyeceği ve bu nedenle de işlevsiz hâle geldiği dile getirilmektedir.[19] Bir diğer eleştiri ise kararname yayınlama yetkisinin cumhurbaşkanına tanıdığı geniş hareket alanının kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve denge denetleme mekanizmalarını zayıflatarak yetkileri tek bir kişinin elinde topladığı yönündedir.[20] Bu eleştiriye göre devletin kararnamelerle yönetilmesi rejimin otoriterleşmesine yol açmaktadır.[21] Gerek muhalefetteki siyasi partiler gerekse de sivil toplum örgütleri bu durumu "kalıcı olağanüstü hâl" kavramıyla açıklamaktadır.[22][23][24]

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini denetleme yetkisinin verildiği Anayasa Mahkemesinin 15 üyesinin 12'sini cumhurbaşkanının ataması da yine bir eleştiri konusudur.[25] Muhalefet partileri tarafından üyelerin tarafsız olmadığı ve yasa ihlaline neden olan cumhurbaşkanlığı kararnamelerini bu nedenle iptal etmediklerine yönelik iddialar öne sürülmektedir.[26]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f Taşdöğen, Salih (2016). "Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri". Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi. 65 (3), s. 937-966. doi:10.1501/Hukfak_0000001827. ISSN 1301-1308. 
  2. ^ Boztepe, Mehmet (Bahar 2018). "2017 Yılı Anayasa Değişikliği Sonrası Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Hukuki Rejimi". İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi. 5 (1), s. 7. ISSN 2148-6883. 
  3. ^ "Türkiye Cumhuriyeti Anayasası". icisleri.gov.tr. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  4. ^ Aslan, Ali (2015). Türkiye İçin Başkanlık Sistemi: Demokratikleşme, İstikrar, Kurumsallaşma. Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı. 
  5. ^ Aydın, Devrim (16 Şubat 2015). "Başkanlık Sistemi Tartışmaları: Sorular ve Sorunlar". bianet.org. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  6. ^ "Anayasa değişikliği teklifi 339 oyla Meclis'ten geçti: Kararı halk verecek". sputniknews.com. 20 Ocak 2017. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  7. ^ Yeni Sisteme Göre Yasama El Kitabı. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kanunlar ve Kararlar Başkanlığı. 2018. s. 7. 
  8. ^ "Parlamenter sistem bitti, 'Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi' başlıyor, şimdi ne olacak?". cumhuriyet.com.tr. 17 Nisan 2017. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  9. ^ "Yeni Kanun Hükmünde Kararname yayımlandı". ntv.com.tr. 4 Temmuz 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  10. ^ "İkinci uyum KHK'sı yayınlandı". yenisafak.com. 7 Temmuz 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  11. ^ Çelikbaş, Hamdi (10 Temmuz 2018). "Üç ayrı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yayımlandı". aa.com.tr. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  12. ^ "Yeni sistemin ilk KHK'ları yayımlandı". sputniknews.com. 10 Temmuz 2018. 31 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  13. ^ "Anayasa Değişikliği Teklifi'nin Karşılaştırmalı ve Açıklamalı Metni". barobirlik.org.tr. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  14. ^ a b "Görev ve Yetkiler". tccb.gov.tr. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  15. ^ a b Turan, A. Menaf (Eylül 2018). "Türkiye'nin Yeni Yönetim Düzeni: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi". Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi. Denta Florya ADSM Limited Company. 7 (3), s. 58-59. ISSN 2147-5237. 
  16. ^ Arslan, Ahmet (28 Temmuz 2018). "Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi nedir/ne değildir?". dunya.com. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  17. ^ "Norm Denetimi". anayasa.gov.tr. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  18. ^ Ardıçoğlu, M. Artuk (2017). "Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi". Ankara Barosu Dergisi. Ankara: Ankara Barosu, 3, s. 19-51. ISSN 1300-9885. 
  19. ^ Öztürk, Fundanur (1 Ekim 2018). "Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde TBMM'nin yetkileri ve görevleri ne olacak?". bbc.com. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  20. ^ "Değişen Türkiye: Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri". bianet.org. 4 Ağustos 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  21. ^ Balkan, Ali; Kahraman, Mehmet (2018). "Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ve Denetimi". Journal of Academic Value Studies. Kahramanmaraş: Şırnak Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. 4 (19), s. 239-246. doi:10.23929/javs.759. ISSN 2149-8598. 
  22. ^ "Başkanlığın yönetim modeli: Sürekli OHAL!". birgun.net. 17 Temmuz 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  23. ^ "OHAL yasa teklifine ilişkin muhalefet şerhimiz". hdp.org.tr. 24 Temmuz 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  24. ^ "OHAL Kalıcı Hale Getirildi". bianet.org. 10 Aralık 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  25. ^ "OHAL kalksa bile 'Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri' KHK işlevi görecek". ilerihaber.org. 4 Temmuz 2018. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 
  26. ^ Şimşek, Hüseyin (26 Nisan 2019). "Anayasa defalarca çiğnendi, AYM sustu". birgun.net. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2019. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]