Türkiye cumhurbaşkanı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Türkiye Cumhurbaşkanı sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Türkiye Cumhuriyeti
Cumhurbaşkanı
Emblem of the President of Turkey.svg
Cumhurbaşkanlığı arması
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı forsu.svg
Cumhurbaşkanlığı forsu
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı
Görevdeki
Recep Tayyip Erdoğan

28 Ağustos 2014'ten beri
Birim Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı
Resmi ikamet Çankaya Köşkü
(1923-2014)
Cumhurbaşkanlığı Sarayı
(2014-günümüz)
Atadığı
Görev süresi Beş yıl (en fazla 2 dönem)
Açılışı yapan Mustafa Kemal Atatürk
Oluşum 29 Ekim 1923
Vekil TBMM Başkanı
Websitesi tccb.gov.tr
Bu makale serisinin bir parçasıdır:
Türkiye
devlet yapısı

Türkiye Cumhurbaşkanı, Türkiye Cumhuriyeti devletinin başıdır. Bu vasıfla Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Türk halkının birliğini temsil eden cumhurbaşkanı; Anayasa'nın uygulanmasını ve devlet kurumlarının uyum içinde çalışmasını gözetir.[1] Cumhurbaşkanlığı, Anayasa'nın 101. ila 107. maddelerinde düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanlığı makamı, 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanıyla kurulmuştur. Aynı gün yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa oybirliğiyle ilk reisicumhur seçilmiştir. Bu tarihten 29 Ağustos 2007'ye kadar, cumhurbaşkanları Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilmiştir. 2007 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanın genel oyla seçilmesine karar verilmiş;[2] Recep Tayyip Erdoğan 10 Ağustos 2014 tarihinde ilk defa halk tarafından seçilen cumhurbaşkanı olmuştur.[3] Erdoğan, 28 Ağustos 2014'ten beri 12. Cumhurbaşkanı olarak görevini sürdürmektedir.

Cumhurbaşkanı, ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil etmektedir. Savaş halinde başkomutanlık görevi, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine cumhurbaşkanınca atanan ve Silahlı Kuvvetlerin Komutanlığını yürüten Genelkurmay Başkanı tarafından yerine getirilir.[1]

29 Ekim 2014 tarihi itibarıyla Çankaya Köşkü'nden taşınan Cumhurbaşkanlığı'nın mevcut yerleşkesi, başkent Ankara'daki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'dir.

Nitelikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının nitelikleri Anayasa'nın 101. maddesinde düzenlenmiştir. Bu nitelikler şunlardır:

Cumhurbaşkanlığı'na Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri içinden veya Meclis dışından aday gösterilebilmesi yirmi milletvekilinin yazılı teklifi ile mümkündür. Ayrıca, en son yapılan milletvekili genel seçimlerinde geçerli oylar toplamı birlikte hesaplandığında yüzde onu geçen siyasi partiler ortak aday gösterebilir.[1]

Görev süresi[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının görev süresi 5 yıldır ve bir kişi en fazla iki kez seçilebilir. Cumhurbaşkanı seçilen kişinin, varsa siyasi partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer.[1]

Seçim[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanının seçimi Anayasa'nın 102. maddesinde düzenlenmiştir. Seçim, mevcut cumhurbaşkanının görev süresi dolmadan önceki altmış gün içinde; makamın herhangi bir sebeple boşalması halindeyse boşalmayı takip eden altmış gün içinde tamamlanır. Genel oyla yapılacak seçimde, geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday cumhurbaşkanı seçilmiş olur. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. Bu oylamaya, ilk oylamada en çok oy almış bulunan iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday cumhurbaşkanı seçilmiş olur.

İkinci oylamaya katılmaya hak kazanan adaylardan birinin ölümü veya seçilme yeterliğini kaybetmesi halinde; ikinci oylama, boşalan adaylığın birinci oylamadaki sıraya göre ikame edilmesi suretiyle yapılır. İkinci oylamaya tek adayın kalması halinde, bu oylama referandum şeklinde yapılır. Aday, geçerli oyların çoğunluğunu aldığı takdirde cumhurbaşkanı seçilmiş olur.

Yeni cumhurbaşkanı göreve başlayana kadar, görev süresi dolan cumhurbaşkanının görevi devam eder. Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin usûl ve esaslar kanunla düzenlenir.[1]

Ant içmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Anayasanın 103. maddesine göre cumhurbaşkanı, görevine başlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde aşağıdaki şekilde ant içer:[1]

Cumhurbaşkanı sıfatıyla, Devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve Milletin bölünmez bütünlüğünü, Milletin kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma, anayasaya, hukukun üstünlüğüne, demokrasiye, Atatürk ilke ve inkılaplarına ve laik cumhuriyet ilkesine bağlı kalacağıma, milletin huzur ve refahı, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerinden yararlanması ülküsünden ayrılmayacağıma, Türkiye Cumhuriyetinin şan ve şerefini korumak, yüceltmek ve üzerime aldığım görevi tarafsızlıkla yerine getirmek için bütün gücümle çalışacağıma büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda, namusum ve şerefim üzerine and içerim.

Görev ve Yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanın görev ve yetkileri Anayasa'nın 104. maddesinde düzenlenmiştir.

Yasamaya ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açılış konuşmasını yapmak, Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiğinde toplantıya çağırmak
  • Yasaları yayımlamak
  • Yasaları yeniden görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne geri göndermek.
  • Anayasa değişikliklerine ilişkin yasaları gerekli gördüğü takdirde halkoylamasına sunmak
  • Yasaların, kanun hükmündeki kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün; tümünün ya da belirli kısımlarının anayasaya biçim ya da esas yönünden aykırı olduğu gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davası açmak
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek

Yürütmeye ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Milletvekili sayısı en yüksek olan partinin genel başkanını veya oluşturulan koalisyonun önderini Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı olarak atamak ve istifasını kabul etmek
  • Başbakanın önerisi ve izni üzerine bakanları atamak ve görevlerine son vermek
  • Gerekli gördüğünde Bakanlar Kuruluna başkanlık etmek ya da Bakanlar Kurulunu başkanlığı altında toplantıya çağırmak
  • Yabancı devletlere Türk Devleti'nin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyeti'ne gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek
  • Uluslararası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığını temsil etmek
  • Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına karar vermek
  • Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine Genelkurmay Başkanı'nı atamak
  • Milli Güvenlik Kurulunu toplantıya çağırmak
  • Milli Güvenlik Kuruluna başkanlık etmek
  • Başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunun kararıyla sıkıyönetim ya da olağanüstü hal ilan etmek ve OHAL durumunda çıkan kanun hükmündeki kararnameleri onaylamak
  • Kararnameleri imzalamak
  • Sürekli hastalık, sakatlık ve yaşlılık sebebi ile belirli kişilerin cezalarını hafifletmek ya da kaldırmak
  • Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Başkanını atamak,
  • Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, araştırma ve denetleme yaptırmak
  • Yükseköğretim Kurulu üyelerini seçmek
  • Üniversite rektörlerini atamak

Yargıya ilişkin görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer görev ve yetkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanı, bunlardan başka Anayasa'da ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır.[1]

Sorumluluk ve sorumsuzluk hali[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanı'nın sorumluluk ve sorumsuzluk halleri anayasanın 105. maddesinde düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanının, Anayasa ve diğer yasalarda başbakan ve ilgili bakanın imzalarına gerek olmaksızın tek başına yapabileceği belirtilen işlemleri dışındaki bütün kararları, başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır. Bu kararlardan Başbakan ve ilgili bakan sorumludur. Cumhurbaşkanının tek başına imzaladığı kararlar ve verdiği emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dahil hiçbir yargı mercilerine başvurulamaz.

Cumhurbaşkanı, ancak vatana ihanetten dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte birinin önerisi üzerine ve üye tamsayısının en az dörtte üçünün vereceği kararla suçlandırılarak Yüce Divana sevk edilebilir.[1]

Cumhurbaşkanı'na Vekillik Etme[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanı'na vekalet etme Anayasa'nın 106. maddesinde düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanı'nın hastalık ve yurt dışına çıkma gibi nedenlerle geçici olarak görevinden ayrılması durumlarında, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme ya da başka bir nedenle Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda da yenisi seçilinceye kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Cumhurbaşkanlığı'na vekillik eder ve Cumhurbaşkanı'na ilişkin yetkileri kullanır.[1]

Cumhurbaşkanlığı forsu ve arması[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanlığı arması ortasında sekiz uzun, sekiz kısa ışını bulunan sarı bir güneş ve onu çevreleyen on altı sarı yıldızdan oluşur.[4] Cumhurbaşkanlığı forsu ise Türk bayrağının sol üst köşesine Cumhurbaşkanlığı armasının işlenmiş halidir.

Fors, cumhurbaşkanının ikametgâhında ve ziyareti süresince bulunduğu yerde bayrak direğine çekilir; gece gündüz çekili kalır. Makam odasında çalışma masasının sol gerisine konur. İçinde bulunduğu arabanın sol önünde, tepesinde ay yıldız bulunan kromajlı direğe çekilir. Cumhurbaşkanlığı forsunun nasıl kullanılmaya başlanıldığına ilişkin resmi bir kayıt yoktur. Ancak 1922 tarihli bir fotoğrafta, Atatürk’ün İzmir’e giderken kullandığı otomobiline bugünkü forsa benzer bir flamanın takıldığı görülmektedir. Bu flama şu an Anıtkabir'deki Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde sergilenmektedir.

Fors ve armadaki güneşin sonsuzluğu ve bu özelliği ile Türkiye Cumhuriyeti’ni, on altı yıldızınsa tarihteki bağımsız on altı büyük Türk devletini simgelediği kabul edilir. İlk kez 1969 yılında, Harita Yüzbaşı Akib Özbek'in Türkiye Cumhurbaşkanlığı Forsu ve Taşıdığı Anlam adlı kitabında ortaya atılan bu görüş ilerleyen yıllarda armanın resmi anlamı olarak benimsenmiştir. Başka bir görüşe göreyse on altı yıldızdan dokuzu Orta Asya Türklerinin sancaklarında kullandığı dokuz tuğu, kalan yedi yıldızsa Anadolu Türklerinin sancaklarında kullandıkları 7 tuğu temsil etmektedir.[5]

Armadaki on altı yıldızın simgelediği kabul edilen Türk devletleri şunlardır:

  1. Büyük Hun İmparatorluğu
  2. Batı Hun İmparatorluğu
  3. Avrupa Hun İmparatorluğu
  4. Ak Hun İmparatorluğu
  5. Göktürk İmparatorluğu
  6. Avar İmparatorluğu
  7. Hazar Kağanlığı
  8. Uygur Devleti
  9. Karahanlılar Devleti
  10. Gazne Devleti
  11. Büyük Selçuklu İmparatorluğu
  12. Harezmşahlar Devleti
  13. Altın Orda Devleti
  14. Büyük Timur İmparatorluğu
  15. Babür İmparatorluğu
  16. Osmanlı İmparatorluğu

Cumhurbaşkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıra Cumhurbaşkanı Görev başlangıcı Görev bitişi Dönem Önceki görevi Notlar
1 Atatürk.jpg Mustafa Kemal Atatürk
(1881-1938)
29 Ekim 1923 10 Kasım 1938
[n 1]
1
(1923)
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
(1920-1923)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Cumhuriyet Halk Partisi üyesiydi.
2
(1927)
3
(1931)
4
(1935)
- TBMM Başkanı Abdülhalik Renda.jpg Mustafa Abdülhalik Renda
(1881-1957)
Vekâleten
10 Kasım 1938 11 Kasım 1938 - Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
(1935-1946)
Vekâleten cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde Cumhuriyet Halk Partisi üyesiydi.
2 Inonu Ismet.jpg İsmet İnönü
(1884-1973)
11 Kasım 1938 22 Mayıs 1950 5
(1938)
Türkiye Başbakanı
(1925-1937)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Cumhuriyet Halk Partisi üyesiydi.
6
(1939)
7
(1943)
8
(1946)
3 Celal Bayar (cropped).jpg Celâl Bayar
(1883-1986)
22 Mayıs 1950 27 Mayıs 1960
[n 2]
9
(1950)
Türkiye Başbakanı
(1937-1939)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Demokrat Parti üyesiydi.
10
(1954)
11
(1957)
- Cemal Gürsel (cropped).jpg Cemal Gürsel
(1895-1966)
27 Mayıs 1960 10 Ekim 1961 - Türk Kara Kuvvetleri Komutanı
(1958-1960)
27 Mayıs Darbesi'yle göreve gelen Gürsel, askerî yönetim sırasında cumhurbaşkanlığı yaptı. 1961'deki seçimlerde ise cumhurbaşkanlığına seçildi.
4 10 Ekim 1961 2 Şubat 1966
[n 3]
12
(1961)
- İbrahim Şevki Atasagun.jpg İbrahim Şevki Atasagun
(1899-1984)
Vekâleten
2 Şubat 1966 28 Mart 1966 Cumhuriyet Senatosu Başkanı
(1965-1970)
Vekâleten cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde bağımsızdı.
5 Cevdet Sunay.png Cevdet Sunay
(1899-1982)
28 Mart 1966 28 Mart 1973 13
(1966)
Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı
(1960-1966)
Cumhurbaşkanlığı öncesinde askerdi ve bağımsızdı.
- Tekin Arıburun.gif Tekin Arıburun
(1903-1993)
Vekâleten
28 Mart 1973 6 Nisan 1973 - Cumhuriyet Senatosu Başkanı
(1970-1977)
Vekâleten cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde Adalet Partisi üyesiydi.
6 Blanco portrait.svg Fahri Korutürk
(1903-1987)
6 Nisan 1973 6 Nisan 1980 14
(1973)
Türk Deniz Kuvvetleri Komutanı
(1957-1960)
Cumhurbaşkanlığı öncesinde askerdi ve bağımsızdı.
- Ihsan Sabri Caglayangil (1968).jpg İhsan Sabri Çağlayangil
(1908-1993)
Vekâleten
6 Nisan 1980 12 Eylül 1980
[n 4]
Cumhuriyet Senatosu Başkanı
(1979-1980)
Vekâleten cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde Adalet Partisi üyesiydi.
- 1982 Kenan Evren presedintele Turciei la MIRSR.JPG Kenan Evren
(1917-2015)
12 Eylül 1980 9 Kasım 1982 - Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı
(1978-1983)
12 Eylül Darbesi'yle göreve gelen Evren, askerî yönetim sırasında “devlet başkanlığı” yaptı. 1982'deki seçimlerde ise cumhurbaşkanlığına seçildi.
7 9 Kasım 1982 9 Kasım 1989 15
(1982)
8 Turgut Özal cropped.jpg Turgut Özal
(1927-1993)
9 Kasım 1989 17 Nisan 1993
[n 1]
16
(1989)
Türkiye Başbakanı
(1983-1989)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Anavatan Partisi üyesiydi.
- Blanco portrait.svg Hüsamettin Cindoruk
(1933-)
Vekâleten
17 Nisan 1993 16 Mayıs 1993 - Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
(1991-1995)
Vekâleten cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde Doğru Yol Partisi üyesiydi.
9 Suleyman Demirel 1998.jpg Süleyman Demirel
(1924-2015)
16 Mayıs 1993 16 Mayıs 2000 17
(1993)
Türkiye Başbakanı
(1991-1993)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Doğru Yol Partisi üyesiydi.
10 Ahmet Necdet Sezer 2006.jpg Ahmet Necdet Sezer
(1941-)
16 Mayıs 2000 28 Ağustos 2007 18
(2000)
T.C. Anayasa Mahkemesi Başkanı
(1998-2000)
Cumhurbaşkanı olmadan önce sivildi ve bağımsızdı.
11 Abdullah Gül 2011-06-07.jpg Abdullah Gül
(1950-)
28 Ağustos 2007 28 Ağustos 2014 19
(2007)
Türkiye Dışişleri Bakanı
(2003-2007)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Adalet ve Kalkınma Partisi üyesiydi.
12 Recep Tayyip Erdoğan.jpg Recep Tayyip Erdoğan
(1954-)
28 Ağustos 2014 Görevde 20
(2014)
Türkiye Başbakanı
(2003-2014)
Cumhurbaşkanı olmadan önce Adalet ve Kalkınma Partisi üyesiydi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. T.C. Resmî Gazete, 17863 Mükerrer, 9 Kasım 1982
  2. ^ 5678 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. T.C. Resmî Gazete, 26554, 6 Mayıs 2007
  3. ^ "Türkiye'nin 12. Cumhurbaşkanı Erdoğan". BBC Türkçe. 11 Ağustos 2014. http://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/08/140810_cumhurbaskanligi_secim. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016. 
  4. ^ Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. "Arma". 18 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160918113243/https://www.tccb.gov.tr/cumhurbaskanligi/resmi-simgeler/arma/. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016. 
  5. ^ Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. "Fors". 18 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160918113250/https://www.tccb.gov.tr/cumhurbaskanligi/resmi-simgeler/fors/. Erişim tarihi: 17 Eylül 2016. 


Kaynak hatası: <ref> "n" adında grup ana etiketi bulunuyor, ancak <references group="n"/> etiketinin karşılığı bulunamadı ya da kapatma </ref> eksik. (Bkz: Kaynak gösterme)