Türkiye Büyük Millet Meclisi

Türkiye Büyük Millet Meclisi
Tip
Tipi	Tek Meclislilik
Liderlik
Başkan	Cemil Çiçek
Başkanvekili	Mehmet Sağlam Sadık Yakut Şükran Güldal Mumcu Meral Akşener
Üye	549
Siyasi gruplar	AK Parti (326)      CHP (135)      MHP (52)      BDP (29)      Bağımsız (6)      KADEP (1)
Seçimler
Son seçim	12 Haziran 2011
Toplantı yeri
Büyük Millet Meclisi toplantı salonu, Ankara, Türkiye
Website
http://www.tbmm.gov.tr

Türkiye Cumhuriyeti

Bu makale serisinin bir parçasıdır: Türkiye Cumhuriyeti devlet yapısı

Anayasa Anayasa (tarih) Laiklik Yasama Büyük Millet Meclisi Başkan Cemil Çiçek Ana Muhalefet Lideri Kemal Kılıçdaroğlu Siyasi partiler Yürütme Cumhurbaşkanı (Liste) Abdullah Gül Başbakan (Liste) Recep Tayyip Erdoğan Bakanlar Kurulu 61. Hükûmet Bakanlıklar Millî Güvenlik Kurulu Yargı Anayasa Mahkemesi Danıştay Yargıtay Sayıştay Seçimler Yüksek Seçim Kurulu Cumhurbaşkanlığı seçimleri (son, 2007) Genel seçimler (son , 2011) Yerel seçimler (son, 2009) Dış ilişkiler Uluslararası kuruluşlara üyelikler Avrupa Birliği üyeliği süreci Gümrük Birliği Dışişleri Bakanlığı Dış temsilcilikler Türk diplomatlar Ayrıca bakınız Ekonomi Tarih Askeriye

Diğer ülkeler · Atlas Siyaset portalı

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Türkiye Cumhuriyeti'nin 23 Nisan 1920'de kurulan ve ulusal egemenliğe sahip yasama organıdır.

Anayasanın 108'nci Maddesine göre, yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Milletvekili genel seçimleri, dört yılda bir, serbest, eşit, tek dereceli, genel oy esaslarına göre, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. TBMM üyeleri, yasama dokunulmazlığına sahiptir.

Tarihçe

Türk siyasi tarihinde parlamento

Türk siyasi tarihinde ilk parlamento Osmanlı döneminde İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan törenle 19 Mart 1877'de açıldı. Bu meclis Kanuni Esasi'ye göre "Meclis-i umumi" olarak adlandırılmıştı. "Ayan meclisi" ve "Meclis-i Mebusan" olmak üzere iki kısımdan oluşan bu meclis, ilk oturumunu 20 Mart 1877 tarihinde Sultanahmet'teki İstanbul Üniversitesi binasında yaptı. Kısa süren bu meclis 93 Harbi nedeniyle dağıldı. Daha sonra yapılan ikinci genel seçimlerin ardından 18 Aralık 1877'de yeniden açılan meclis, Kanuni Esasi'nin verdiği yetkiyle padişah II. Abdülhamit tarafından 14 Şubat 1878'de kapandı.

1908'de bir seçim kanunu dikkate alınarak ilk seçim yapıldı. Seçme yaşı 25, seçilme yaşı 30 olan bu seçimlerde vergi ödeyenler oy kullanabiliyordu. 17 Aralık 1908'de yeniden açılan meclis, İstanbul'un işgali'ne kadar açık kaldı. Üç yıl sonra ise İstanbul'da ilk kez bir ara seçim yapıldı. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenilgiyle çıkmasından sonra bu meclis Mondros Ateşkes Anlaşması sonrasında İstanbul'un işgali nedeniyle 20 Aralık 1918'de resmen kapandı.

TBMM'nin kurulması

Ana madde: TBMM 1. dönem milletvekilleri listesi

Mustafa Kemal Atatürk önceden beri Meclis-i Mebusan'ın İstanbul'da değil, Anadolu'da toplanmasını istemekteydi. İşgal altındaki İstanbul'da meclisin tehlikede olduğu savunuyordu. Atatürk'ün bu düşüncesine karşın Heyet-i Temsiliye'nin yaptığı toplantılarda meclisin İstanbul'da toplanması fikri ağır bastı. Meclisi Mebusan üyelerini belirlemek için Ali Rıza Paşa hükümeti döneminde seçimler yapıldı. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyeleri seçimlerde başarılı oldu ve Heyeti Temsiliye, seçilen milletvekillerinin Meclis-i Mebusan'da "Müdafaa-i Hukuk" adında bir grup oluşturmasını istemekteydi. Buna karşın Meclis-i Mebusan'da böyle bir grup kurulamadı.

Atatürk, kendisinin Meclis-i Mebusan'ın başkanı seçilmesini ve Anadolu'da süren hareketin yasal olarak tanınmasını istiyordu. Ancak 18 Mart 1920'de İngiliz işgal kuvvetleri Meclis-i Mebusan'daki Heyeti Temsiliye milletvekillerini tutukladı ve sürgüne gönderdi. Bu tutuklamalardan sonra 18 Mart 1920'de Meclis-i Mebusan kapandı. Atatürk, bunun üzerine Heyet-i Temsiliye'yi temsilen meclisi Ankara'da toplanmaya çağırdı ve 21 Nisan 1920'de yayınladığı bir bildiri ile meclisin 23 Nisan 1920'de toplanacağını duyurdu. 23 Nisan Cuma günü Hacı Bayram Camii'nde kılınan Cuma namazının ardından dualar ile meclis açıldı. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Meclis-i Mebusan üyelerinden oluşan 324 milletvekili ile kurulan meclis, zorluklar nedeniyle 115 milletvekili ile açıldı. Aynı gün gerçekleşen toplantıda meclis adının "Türkiye Büyük Millet Meclisi" olmasına karar verildi.

23 Nisan 1920 tarihinde, Parlamento geleneklerine göre, en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey (d. 1845), Başkanlık kürsüsüne çıktı ve konuşma yaparak Meclis'in ilk toplantısını açtı.

Bu Yüksek Meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla ve Allah'ın yardımıyla milletimizin iç ve dış tam bağımsızlık içinde alın yazısının sorumluluğunu doğrudan doğruya yüklenip, kendi kendisini yönetmeye başladığını bütün dünyaya ilan ederek, Büyük Millet Meclisi'ni açıyorum.

Bu açış konuşmasında, millî egemenliğe dayalı yeni Türk parlamentosunun adı da "Büyük Millet Meclisi" olarak konulmuştu. Bu ad herkesçe benimsedi. Daha sonra Atatürk'ün tüm konuşmalarında yer aldığı şekliyle ve ilk kez 8 Şubat 1921 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamesinde de yazılı olarak, "Türkiye Büyük Millet Meclisi" (TBMM) adı kalıcılık kazandı.

TBMM, 24 Nisan 1920 günü yaptığı ikinci toplantısında Mustafa Kemal Atatürk'ü meclis başkanlığına seçti. Atatürk, kendi öncülüğünde kurulan TBMM'nin başkanlığını Cumhurbaşkanı seçildiği gün olan 29 Ekim 1923 tarihine kadar sürdürdü

Erken yıllar

Ana madde: Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partili dönemi

1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı ve 1935 genel seçimleri'nde 18 kadın milletvekili seçildi. 1993'te ise Tansu Çiller ülkenin ilk kadın başbakanı oldu. (Bakınız, İlk Türk kadın milletvekilleri listesi.)

1945 - günümüz

Ana madde: Türkiye Cumhuriyeti'nin çok partili dönemi

Merkez teşkilatı

• Genel sekreterlik
• Özel kalem müdürlüğü
• TBMM muhafız tabur komutanlığı: Türkiye Büyük Millet Meclisini korumakla görevli askeri muhafız birliğidir. Bu birlik sadece meclis başkanından emir alabilir.
• TBMM ve milli saraylar koruma müdürlüğü

TBMM'nin yapısı

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler.

Millet Meclisi üyeleri, göreve başlarken aşağıdaki şekilde and içerler :

"Devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, milletin kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma; hukukun üstünlüğüne, demokratik ve lâik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı kalacağıma; toplumun huzur ve refahı, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerden yararlanması ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrılmayacağıma; büyük Türk Milleti önünde namusum ve şerefim üzerine andiçerim."

Daha önce 5 yılda bir yapılan milletvekili genel seçimlerinin 2007 anayasa değişikliği referandumu ile 4 yılda bir yapılması benimsendi. Her 4 yılda bir yapılması öngörülen Milletvekilliği Genel Seçimleri ile her ilden yasalarda belirtilen miktarda üye Yüksek Seçim Kurulu kararı ile mazbata alarak Meclis üyeliğine hak kazanırlar.

Siyasi partiler mecliste elde ettikleri koltuk sayısına göre Hükûmet, ana muhalefet ve muhalefet olarak görev alırlar.

Başkan

Ana madde: Türkiye Büyük Millet Meclisi başkanları listesi

Başkanlık Divanı

Bir Başkan; dört başkanvekili; yedi kâtip üye; üç idare amirinden kurulur. Siyasi partiler sahip oldukları milletvekili sayısı oranında Başkanlık Divanı'nda temsil edilir.

Komisyonlar

Her yeni yasama döneminde Başkanlık seçimi yapılıncaya değin en yaşlı üye Başkan, en yaşlı ikinci üye Başkanvekilliği yapar. Bir yasama döneminde 2 defa başkanlık seçimi yapılır. İlkinde 2 ikincisinde seçim döneminin bitimine kadar görev yapar. TBMM Başkanı Cumhurbaşkanı'na gerekli hallerde vekalet eder.

Milletvekilliği statüsü

Milletvekilleri bir dönem için seçilirler. Dönem sonunda milletvekili olarak devam etmeleri için tekrar seçilmeleri gerekir. Milletvekilleri belirli bir ilden aday olup seçilirler, ancak sadece o ili değil bütün Türk milletini temsil ederler. Devlet memurları, kamuda çalışan görevliler milletvekili adayı olabilmek için bu görevlerinden istifa etmeleri gerekmektedir.

25 yaşını aşan her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir, ancak aşağıdaki özelliklere sahip olanlar milletvekili seçilemez:

• İlkokul mezunu olmayanlar.
• Hırsızlık dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkum olanlar.
• Muaf olmadıkça askerlik hizmetini tamamlamayanlar.
• Taksirli suçlar hariç olmak üzere en az 1 yıl ağır hapis cezası nedeniyle hüküm giyenler.
• Terör eylemi nedeniyle hüküm giyenler.

Yasama sorumsuzluğu: Milletvekili görevi süresince meclis içinde veya dışında belirttiği oy, söz ve düşünceleri ile ilgili yasama sorumsuzluğuna sahiptir. Bu hak görev süresi sona erse bile devam eder.

Yasama dokunulmazlığı: Milletvekili görevi süresince sorgulanmama, tutuklanmama ve yargılanmama hakkına yani yasama dokunulmazlığına sahiptir. Bu hak görev süresi ile sınırlıdır.

Hukuki işleyiş

TBMM doğrudan seçimle oluşur ve Türk milleti adına görev yapar. Meclis'in öncelikli görevi ve yetkisi yasama yetkisidir. Bunun yanında diğer yetkisi yürütme yetkisidir. Türkiye cumhuriyeti hükümetlerinin güvenoylaması ve gensoru oylaması TBMM tarafından yapılır. TBMM'nin çıkardığı yasalar Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin çalışmasında şunlar gözetilir: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, TBMM içtüzüğü, Türkiye Cumhuriyeti kanunları, Başkanlık Divanı kararları, mahkeme kararları ve teamüller.

Meclis İçtüzüğü

TBMM'nin çalışma esasları Meclis İçtüzüğünde belirlenmiştir. Bu içtüzük kurallarını yine meclisin kendisi belirler. 1961'de Millet meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'nun uyguladığı 2 farklı içtüzük yürürlüğe girdi. 1973'te her iki meclisin ortak oturumlarında geçerli olan yeni bir içtüzük kabul edildi. 1982 anayasası ile çift meclis uygulaması kaldırıldı ve sadece 1973'te kabul edilen içtüzük uygulanır oldu. Günümüzde de bu 1973 tarihli içtüzük yürürlüktedir.

Siyasi partilerin temsili

Türkiye'nin en eski partisi ise 21 Mayıs 1889'da İttihad-ı Osmani adı altında padişah II. Abdülhamit'i tahttan indirmek amacıyla kurulan dernektir. Sonradan İttihat ve Terakki Cemiyeti adını alan bu örgüt II. Meşrutiyet'in ilanının ardından 18 Ekim-8 Kasım 1908 tarihleri arasında toplanan kongresinde siyasi fırka (parti) haline geldiğini ilan etti.

TBMM'de en az yirmi milletvekili ile temsil edilen siyasî partiler grup kurma hakkına sahiptir. Her parti grubunun kendi disiplin kurulu bulunur. Parti başkanı eğer milletvekili ise doğrudan grup başkanıdır, parti başkanı milletvekili değil ise bir grup üyesi grup içi seçimle grup başkanı seçilir.

Genel seçimlerde Milletvekili çıkartan ancak grup kurmak için yeter sayıya sahip olmayan siyasi partiler TBMM Başkanlık Divanı, TBMM Danışma Kurulu ve komisyonlarda temsil edilemezler.

Meclis binaları

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, yanında İsmet İnönü, Fevzi Çakmak ve kadrosunun diğer üyeleriyle birlikte TBMM'den çıkıyor. (29 Ekim 1930)

1924-1960 yılları arasındaki yasama çalışmalarına ev sahipliği yapan Cumhuriyet Müzesi.

Günümüze kadar üç meclis binası kullanıldı. Günümüzde kullanılan meclis binası 1961'de açıldı ve 1998'de bir yenileme çalışması gerçekleştirildi.

İlk meclis binası

İlk Meclis binası, bir bodrum katı üzerinde yer alan tek katlı 22x43 metre ölçülerine sahip, farklı ölçülere sahip dokuz oda ve bir büyük salondan oluşan bir yapıydı. Ön yüzündeki geniş saçakları ve iki balkonu binaya belli bir görkem ve şıklık veriyordu. Kurtuluş Savaşı sırasında bütün askeri ve politik kararların verildiği bu küçük ve fazla kullanışlı olmayan yapı 18 Ekim 1924 tarihine dek kullanıldı. Bina günümüzde Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak hizmet vermektedir.

İkinci meclis binası

TBMM'nin ikinci binasının yapımına Mimar Vedat Bey'in projesiyle 1923'de başlandı. Bina çok kısa bir sürede tamamlandı ve 18 Ekim 1924'de hizmete açıldı. İlk binadan aşağı yukarı 50 metre uzağa yapılan yeni bina 36 yıl boyunca kullanıldı ve siyasi tarihimizde birçok önemli karara tanıklık etti. Binanın içi, bir bodrum katı üzerinde yer alan iki kattan oluşuyordu. Merkezde Genel Kurul salonu yer alıyordu. Üst katın tavanı, Osmanlı motifleriyle dekore edilmişti. Genel Kurul salonunda dinleyiciler için balkonlar ve yıldız motifleriyle süslü duvar panelleri yer alıyordu. Dış cephesi büyük bir giriş, köprü kemerleri ve saçaklarla süslenmişti.

Cumhuriyetin ilk yıllarına tanıklık eden ikinci Meclis binası önemli tarihsel bir dönemde Meclis binası olarak kullanılmıştı. Günümüzde Cumhuriyet Müzesi olarak hizmet vermektedir.

Bugünkü meclis binası

Günümüzde de kullanılmakta olan TBMM'nin üçüncü binasının mimarı Avusturyalı mimar Prof. Clemens Holzmeister (1886-1983)'dir. Ankara'da başka birçok önemli devlet yapısının da mimarı olan Prof. Hozmeister 1938 yılında yapılan TBMM Yeni Meclis Binası yarışmasında birincilik elde etti. 11 Ocak 1937'de TBMM tarafından "anıtsal bir değer taşıyan, Türkiye Cumhuriyeti'nin devamlılığına ve yirminci yüzyılın mimari karakteristiklerine uygun" yeni bir meclis binasının yapımı için bir yarışma düzenlenmesine karar verildi. 14 projenin katıldığı yarışmada jüri üç projeyi birincilik ödülüne layık gördü. Ancak yapımı için Atatürk'ün de beğenisini kazanan Clemens Holzmeister'in projesinde karar kılındı. Binanın yapımına 26 Ekim 1939'da, görkemli bir törenle başlandı. İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi binanın yapımı için finansal sıkıntılar yaşanmasına neden oldu ve inşaatına belli dönemlerde ara verildi. 1957 yılından sonra inşaata tekrar hız verildi ve bina Ocak 1961'de kullanılmaya başlandı. Yeni Meclis toplamında 475,521 metre karelik bir arazi üzerine kuruldu. Ana bina 19.372 metre kareyi kaplıyordu. Fonksiyonel iç mekân olarak toplam alan 56,775 metre kareydi. Beş katlı binanın ön cephesi 248 metredir.

TBMM binası, Türkiye Cumhuriyeti'nin gücü ve kalıcılığını da temsil edebilecek şekilde, ciddi, kalıcı ve sağlamlığın ön planda tutulduğu mimari bir dışavuruma sahiptir. Büyüklüğü açısından, dünyanın en büyük parlemento yapılarından biridir.

Yasama dönemleri

TBMM'nin tarihçesi, kurulduğu 23 Nisan 1920 tarihinden 2007 yılına kadar 23 yasama dönemine ayrılır. 15 Ekim 1961-12 Eylül 1980 tarihleri arasında "Millet Meclisi" ve "Cumhuriyet Senatosu" olmak üzere iki bölüm halinde çalışmıştır. 23 yasama dönemir aşağıdaki şekildedir:

Seçimler	Dönem	Tarih	Üye sayısı
	TBMM 1. Dönem	23 Nisan 1920 - 11 Ağustos 1923	436
1923 genel seçimleri	TBMM 2. Dönem	11 Ağustos 1923 - 1 Kasım 1927	333
1927 genel seçimleri	TBMM 3. Dönem	1 Mayıs 1927 - 4 Mayıs 1931	335
1931 genel seçimleri	TBMM 4. Dönem	4 Mayıs 1931 - 1 Mart 1935	348
1935 genel seçimleri	TBMM 5. Dönem	1 Mart 1935 - 3 Nisan 1939	444
1939 genel seçimleri	TBMM 6. Dönem	3 Nisan 1939 - 8 Mart 1943	470
1943 genel seçimleri	TBMM 7. Dönem	8 Mart 1943 - 5 Ağustos 1946	492
1946 genel seçimleri	TBMM 8. Dönem	5 Ağustos 1946 - 22 Mayıs 1950	503
1950 genel seçimleri	TBMM 9. Dönem	22 Mayıs 1950 - 14 Mayıs 1954	492
1954 genel seçimleri	TBMM 10. Dönem	14 Mayıs 1954 - 1 Kasım 1957	537
1957 genel seçimleri	TBMM 11. Dönem	1 Kasım 1957 - 27 Mayıs 1960	602
Millî Birlik Komitesi
Kurucu Meclis (Millî Birlik Komitesi - Temsilciler Meclisi)
1961 genel seçimleri	TBMM 12. Dönem(*)	25 Ekim 1961 - 10 Ekim 1965	450
1965 genel seçimleri	TBMM 13. Dönem(*)	22 Ekim 1965 - 12 Ekim 1969	450
1969 genel seçimleri	TBMM 14. Dönem(*)	22 Ekim 1969 - 14 Ekim 1973	450
1973 genel seçimleri	TBMM 15. Dönem(*)	24 Ekim 1973 - 5 Haziran 1977	450
1977 genel seçimleri	TBMM 16. Dönem(*)	13 Haziran 1977 - 12 Eylül 1980	450
Millî Güvenlik Konseyi
Kurucu Meclis (Millî Güvenlik Konseyi - Danışma Meclisi)
1983 genel seçimleri	TBMM 17. Dönem	24 Kasım 1983 - 29 Kasım 1987	400
1987 genel seçimleri	TBMM 18. Dönem	14 Aralık 1987 - 20 Ekim 1991	450
1991 genel seçimleri	TBMM 19. Dönem	6 Kasım 1991 - 24 Aralık 1995	450
1995 genel seçimleri	TBMM 20. Dönem	8 Ocak 1996 - 18 Nisan 1999	550
1999 genel seçimleri	TBMM 21. Dönem	2 Mayıs 1999 - 3 Kasım 2002	550
2002 genel seçimleri	TBMM 22. Dönem	14 Kasım 2002 - 22 Temmuz 2007	550
2007 genel seçimleri	TBMM 23. Dönem	4 Ağustos 2007 - 12 Haziran 2011	550
2011 genel seçimleri	TBMM 24. Dönem	Haziran 2011-	550

Cumhuriyet Senatosu
İl grubu	Seçim	Tarih
A grubu	1961 senato seçimleri	15 Ekim 1961 - 2 Haziran 1968
	1968 senato seçimleri	2 Haziran 1968 - 5 Haziran 1977
	1977 senato seçimleri	5 Haziran 1977 - 12 Eylül 1980
B grubu	1961 senato seçimleri	15 Ekim 1961 - 2 Haziran 1966
	1966 senato seçimleri	5 Haziran 1966 - 12 Ekim 1975
	1975 senato seçimleri	12 Ekim 1975 - 12 Eylül 1980
C grubu	1961 senato seçimleri	15 Ekim 1961 - 7 Haziran 1964
	1964 senato seçimleri	7 Haziran 1964 - 14 Ekim 1973
	1973 senato seçimleri	14 Ekim 1973 - 14 Ekim 1979
	1979 senato seçimleri	14 Ekim 1979 - 12 Eylül 1980

(*) 1961'den itibaren sıralama 1'den başlatılmış (12. yerine 1. Dönem, 13. yerine 2. Dönem gibi...), 1983 sonrasında Meclis'in kuruluşundan (1920'den) hareket eden sıralamaya geri dönülmüştür.

Milletvekilleri dağılımı

Ana maddeler: TBMM üyeliklerinin illere göre dağılımı ve 2011 Türkiye genel seçimleri

Parti	Yasama dönemi başlangıç	şu an Ocak 2012
Adalet ve Kalkınma Partisi	327	326
Cumhuriyet Halk Partisi	135	135
Milliyetçi Hareket Partisi	52	52
Barış ve Demokrasi Partisi	29	29
Katılımcı Demokrasi Partisi	-	1
Bağımsız	7	6
Boş	-	1
Toplam	550	550

• Ordu milletvekili Harun Çakır 28 Ekim 2011 tarihinde geçirdiği kalp krizi nedeniyle yaşamını kaybetti.

Bütçe

2008 yılı bütçesi kapsamında Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne öngörülen ödeneğin 370 milyon 168 bin YTL olduğu açıklandı.

Ayrıca bakınız

• Türk Kurtuluş Savaşı
• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı
• İlk Türk kadın milletvekilleri listesi

Dış bağlantılar

Vikikaynak'ta bu konuyla ilgili metin bulabilirsiniz.
TBMM İçtüzüğü

• Türkiye Büyük Millet Meclisi resmî sitesi