1950 Türkiye genel seçimleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
1950 Türkiye genel seçimleri
Türkiye
1946 ←
14 Mayıs 1950
→ 1954

TBMM Seçimleri
  Birinci parti İkinci parti Üçüncü parti
  Celal bayar.jpg Inonu Ismet.jpg Yusuf Hikmet Bey.jpg
Lider Celal Bayar İsmet İnönü Yusuf Hikmet Bayur
Parti Demokrat Parti (1946) Cumhuriyet Halk Partisi Millet Partisi (1948)
Kazandığı sandalye 405[1] 70[1] 1[1]
Aldığı oy 4.241.393[2] 3.176.561[2] 250.414[2]
Yüzde 52,67 39,45 3,11

1950 genel seçimleri.png


Seçimden önceki Başbakan

Şemsettin Günaltay
Cumhuriyet Halk Partisi

Seçilmiş Başbakan

Adnan Menderes
Demokrat Parti (1946)

1950 Türkiye genel seçimleri, 14 Mayıs 1950 tarihinde düzenlenen ve TBMM 9. dönem milletvekillerinin belirlendiği seçim. "Gizli oy , açık tasnif" yönteminin ilk kez uygulandığı 1950 seçimleri, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk demokratik seçimi olarak kabul edilir. 1946 genel seçimlerinden sonra, Cumhuriyet tarihinde tek dereceli olarak düzenlenen ve birden fazla partinin katıldığı ikinci milletvekilliği genel seçimidir.[3]

Liste usülü çoğunluk sisteminin uygulandığı seçimlerde oyların yaklaşık yüzde 53'ünü alan Demokrat Parti kazandığı 405 milletvekilliğiyle TBMM'deki sandalye sayısının yaklaşık yüzde 85'ini elde etti. Bu seçimlerle Cumhuriyet Halk Partisi'nin 27 yıllık iktidarı da sona erdi. Türk siyasi tarihinde iktidarın ilk kez “barış havası” içinde ve halkın arzusuna uyarak “sükunetle” el değiştirdiği 14 Mayıs 1950 seçimleri, "Beyaz İhtilal" olarak da adlandırılır.[4]

Arka Plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Ocak 1946'da kurulan Demokrat Parti'nin (DP) yurt düzeyinde örgütlenmesini tamamlayamadan, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) meclis grubu erken seçim kararı almıştı. Temmuz 1946'da yapılan tek dereceli seçimlerde açık oy, gizli sayım yöntemi iktidarın seçim sonuçlarını çarpıtmasını kolaylaştırmıştı. Seçimlerde CHP'nin 395, DP'nin 66 milletvekilliği kazandığı açıklanmıştı.

Seçimlerin ardından hükümeti kurmakla görevlendirilen Recep Peker, 1946'da 7 Eylül Kararları'nı alarak daha liberal bir ekonomi politikasına yöneldi. Bununla birlikte devam eden demokratikleşme süreci Peker'in muhalefete karşı sert tutumu yüzünden aksadı. DP I. Kongresi'nde (10 Ocak 1947) Anayasa'ya aykırı kanunların kaldırılması, yeni bir seçim yasasının hazırlanması, Cumhurbaşkanı'nın tarafsız olması istendi. Bu koşullar gerçekleştirilmezse DP meclis grubunun "sine-i millet"e dönmesine karar verildi. Gerilimi yatıştırmak isteyen Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Başbakan Recep Peker ve DP Genel Başkanı Celal Bayar arasında barışı sağlamak için bir dizi görüşmeler yaptı ve yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesi ile DP'ye bundan böyle baskı yapılmayacağına dair güvence verdi. Peker'in siyaseti CHP içindeki ılımlılardan oluşan "35'ler" diye bilinen grup tarafından eleştirilmeye başlandı. İnönü'nün de desteğini yitiren Peker başabakanlıktan ayrılmak durumunda kaldı.

Yeni hükümeti Eylül 1947'de Hasan Saka kurdu. Saka hükümetinin muhalefetle ilişkileri daha ılımlı oldu. Muhalefetin antidemokratik bulduğu bazı yasalar değişti; Muhalefetin eleştirdiği Köy Enstitüleri'nin klasik öğretmen okulu yapısına dönüştürülmesi girişimleri başlatıldı, valilerin il başkanlığı yapma uygulamasına son verildi ve cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığı ilişkisinin gevşetilmesi bizzat İnönü tarafından savunuldu.

Partiler arasındaki ılımlı hava, muhalefet partisi DP içinde huzursuzluğa neden oldu. CHP'ye karşı sert siyaset izlenmesini isteyen Kenan Öner, Sadık Aldoğan, Hikmet Bayur DP yöneticilerini muvazaa (danışıklı davranma) ile suçladılar. Parti içi bölünme bu grubun ayrılarak Millet Partisi'ni kurmasına yol açtı (Temmuz 1948). Mareşal Fevzi Çakmak'ın fahri başkanı olduğu partinin ilk başkanı Hikmet Bayur oldu. MP'nn kurulmasıyla DP meclis grubu 31'e geriledi. DP bu süreçte dağılmamak için siyasetini sertleştirmeye başladı. DP'nin II. Kongresi'nde (20-25 Haziran 1949) I. Kongre'deki istekler yinelendi, seçim yasasının değiştirilmesi öncelikle istendi. Kongrede alınan karara göre oylar iktidar tarafından değiştirilirse, seçim hilelerine başvurulursa vatandaşlar meşru müdafaa durumunda olacaklar, CHP yönetimi "milletin husumetiyle" karşılaşacaktı. CHP iktidarının "Milli Husumet Andı" adını taktığı bu karara rağmen hükümetle ilişkiler yumuşadı.

Seçim Yasası[değiştir | kaynağı değiştir]

Seçim kanunu, uzun çalışmalar sonucu CHP ve DP’nin uzlaşmasıyla 16 Şubat 1950 tarihinde yeniden düzenlendi. Bu seçim kanunu, tek dereceli, eşit ve gizli oy, açık tasnif ve her ilin bir seçim çevresi kabul edildiği liste usülü çoğunluk sistemi (çok oy alanın seçilmesi) ilkelerine dayalı, yargının denetim ve yönetiminde bir seçim sistemi getirmekteydi.[3] Bu seçim kanununa göre 22 yaşını bitiren her Türk vatandaşı seçme, 30 yaşını bitiren her Türk vatandaşı da seçilme hakkına sahipti.

Yeni seçim yasası, getirdiği tek dereceli, gizli oy açık sayım ve çoğunluk sisteminden başka; en az beş ilden aday gösterebilen partilerin radyodan yararlanmalarını, Yüksek Seçim Kurulunun oluşturulmasını, seçimlerin yargıç güvencesi altında yapılmasını, idare amirleri, memurların, askeri kişilerin ve milletvekillerinin görev yaptıkları yerin seçim bölgesindeki seçim kurullarına seçilememeleri, siyasi parti ve bağımsızların sandık başlarında gözlemci bulundurabilmeleri, oyların kapalı yerde verilmesi, seçim sonuçlarının hemen açıklanması, kazanan adayların listesinin asılması, oy pusulalarının Sulh Hukuk Mahkemelerinde korunması ve TBMM yada Yüksek Seçim Kurulu’nun isteği olmaksızın nakledilememesi, 11 kişiden oluşacak olan Yüksek Seçim Kurulu’nun 6 üyesinin Yargıtay, 5’ininde Danıştay üyeleri arasından gizli oyla seçilmesi gibi yenilikler getirmekteydi.[5]

Seçim Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1950 seçimlerinde Demokrat Parti'nin kullandığı Yeter! Söz Milletindir! sloganını taşıyan afiş.

Milletvekili seçiminin yapılması amacıyla CHP Meclis Grubu 21 Mart 1950 tarihinde son toplantısını yaparak, TBMM’nin 24 Mart’ta seçim kararı almasına ve seçimlerin 14 Mayıs’ta yapılmasına karar verdi. TBMM, 24 Mart’taki son toplantısında DP’lilerin meclisin 15 Nisan’a kadar açık olması isteğine rağmen erken seçimlerin 14 Mayıs’ta yapılmasını 22 muhalif oya karşı 299 oyla kabul etti.

CHP, 14 Mayıs 1950 seçimlerine hazırlanmaya daha seçim kararı alınmadan önce 1949 yılı içinde başladı. Millet Partisi'nin kurulmasıyla sonuçlanan ayrılıkla sarsılan DP iç sorunlarıyla uğraşırken, CHP de hükümet değişikliğine gitmiş, medrese eğitimi almış olan Şemsettin Günaltay Başbakan olmuştu (Ocak 1949). CHP'nin din düşmanı bir parti olduğu görüşünü yaymaya çalışan muhalefete karşı imam hatip okulları (İstanbul İmam Hatip Lisesi), ilahiyat fakültesi (Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi), tekke ve türbeler açılarak karşılık verildi, ilkokullara din dersi koyuldu.

1950 seçimlerinde CHP, devletçiliği daha çok sınırlandıracağını, özel girişime daha çok olanak tanıyacağını, yabancı sermayenin gelmesi için kolaylıklar sağlayacağını, Türk Lirası'nın değerini koruyacağını vaat etti. Vergi reformu, çift meclis, CHP'nin altı ilkesinin anayasadan çıkarılacağı gibi öneriler getirdi. 14-22 Mart 1950 tarihleri arasında TBMM, Toprak Reformu Kanunu’nu ele aldı ve uygulanamaz hale getirecek şekilde toprak sahipleri lehine değiştirdi.[3]

Muhalefet partilerine kayacak oyların çekilmesi için verilen ödünlerle CHP, ilk kez 1946 seçimlerinde uygulanan çoğunluk sistemine de güvenerek, 1950 milletvekili genel seçimlerini açık farkla kazanacağı inancındaydı. Yasal bir engel olmadığı halde Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Başbakan Şemsettin Günaltay dışında hiçbir CHP'li iki yerden birden adaylığını koymadı.

DP, TBMM’de seçim kararı alındıktan sonra propaganda faaliyetlerine başlamış, açık ve kapalı toplantıların yanı sıra kırsal alana özel bir önem vermişti. CHP gibi DP de bir seçim bildirisi yayınlamış, iktidara geldiği takdirde yapacaklarını ilan etmişti. 8 Mayıs’ta ilan edilen bu bildiride; CHP’nin seçim bildirisi açıkça eleştirilmiş ve ileri sürülen vaatlerin hiçbir zaman gerçekleştirilmeyeceği belirtilmişti. DP bildirisinin geneline bakıldığında CHP’nin seçim bildirisiyle birçok noktada birleştiği görülmektedir. DP’nin yapmayı vaat ettiği, özel sermaye ve yabancı sermaye için güvenilir ekonomik yapının sağlanacağı, vergilerin azaltılacağı, devlet tekelinin kaldırılacağı gibi vaatlerin CHP bildirisini benzerliği vardı. “Söz milletindir” şeklinde biten DP seçim bildirisinde iki önemli nokta dikkati çekmektedir. Bunlardan biri “millet hâkimiyeti yerine tek parti ve zümre hâkimiyetine engel olamayan” Anayasanın, vatandaş hak ve hürriyetlerini ve millet iradesine dayanan istikrarlı bir devlet düzenini güvence altında bulunduracak bir şekilde değiştirilmesi vaadi olmuştur. Diğeri de; “Bir iktidar değişikliği halinde memlekette maddî ve ruhî hiçbir sarsıntıya meydan vermiyeceğiz” ifadeleridir.

CHP ve DP ülke genelinde seçimlere katılırken, Millet Partisi (MP) sadece 22 ilde aday gösterdi. Milli Kalkınma Partisi (MKP) (İstanbul, Tekirdağ, Çanakkale, Aydın, Ankara, Bursa), Türk Sosyal Demokrat Partisi, Çiftçi Partisi, Toprak Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi ise sadece İstanbul’da seçime katılmışlardır.[5] CHP'nin aday listeleri 22 Nisan'da, DP'nin aday listeleri ise 24 Nisan tarihinde açıklandı.

Sonuçlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Partilerin oy yüzdeleri

Ilımlı bir siyaset ortamında yapılan 14 Mayıs 1950 seçimleri, CHP için büyük bir yıkım oldu. DP'nin üstünlüğüyle sonuçlanan seçimler sonunda CHP 27 yıllık iktidarını yitirdi. Liste usülü çoğunluk sistemi nedeniyle, oyların yüzde 53'ünü alan DP kazandığı 405 milletvekilliğiyle TBMM'nin yüzde 85'ini elde etmişti, buna karşın CHP yüzde 40 oy oranıyla kazandığı 70 milletvekilliğiyle TBMM'nin ancak yüzde 14'ünü elde edebildi. MP de TBMM'ye 1 milletvekili yolladı, Bağımsızlarsa 1 milletvekiliyle TBMM'ye girdiler. Demokrat Parti listelerinden bağımsız olarak seçimlere giren 5 aday (Ali Fuat Cebesoy (Eskişehir), Halide Edip Adıvar (İzmir), Hamdullah Suphi Tanrıöver (Manisa), Nadir Nadi (Muğla), Sinan Tekelioğlu (Seyhan)) milletvekili seçildi. Seçime katılım oranı %89,3 olarak gerçekleşti. 63 seçim çevresinden 52'sinde DP, 10'unda CHP, 1'inde de Bağımsızlar birinci oldu.

22 Mayıs 1950'de Celal Bayar Türkiye'nin üçüncü cumhurbaşkanı seçildi. Aynı gün Adnan Menderes başkanlığındaki ilk DP hükümeti de kuruldu. Celal Bayar'dan boşalan DP genel başkanlığına da 9 Haziran Adnan Menderes getirildi.

1950 genel seçimleri'nin sonuçları;[6]

Toplam sandık
Toplam seçmen 8.905.743
Toplam kullanılan oy
Toplam geçerli oy 8.051.650
Katılım oranı ( % ) 89,30
Milletvekili sayısı 477
Parti Genel Başkan Oy sayısı % +/– MV +/–
Demokrat Parti Celal Bayar 4.241.393 52,67 38,58 artış 405* 341 artış
Cumhuriyet Halk Partisi İsmet İnönü 3.176.561 39,45 45,95 azalış 70 325 azalış
Bağımsız(lar) 383.282 4,76 1
Millet Partisi Yusuf Hikmet Bayur 250.414 3,11 1
Toplam 8.051.650 100,00 477

(*) 5 milletvekili Demokrat Parti listesinden bağımsız olarak seçildi.

İllere göre sonuçlar[değiştir | kaynağı değiştir]

İl DP CHP MP Bağ
Afyonkarahisar 81.505 48.131 13.293 0
Ağrı 34.115 18.797 0 0
Amasya 33.824 29.548 0 0
Ankara 146.876 126.081 26.196 0
Antalya 67.867 37.025 0 0
Aydın 76.896 60.860 2.820 0
Balıkesir 142.239 100.680 0 0
Bilecik 32.613 27.772 0 0
Bingöl 8.341 15.700 0 1.560
Bitlis 7.989 16.025 0 4.732
Bolu 80.675 38.577 4.032 0
Burdur 29.783 14.479 189 20.419
Bursa 138.445 97.532 0 0
Çanakkale 77.296 40.180 0 189
Çankırı 47.769 20.013 4.136 5.695
Çoruh 30.691 23.765 1.956 0
Çorum 89.390 47.099 0 0
Denizli 76.760 51.728 0 0
Diyarbakır 53.691 48.000 0 0
Edirne 47.715 36.238 4.178 10
Elazığ 37.983 32.972 0 0
Erzincan 25.311 38.631 0 0
Erzurum 88.711 49.219 0 0
Eskişehir 65.368 37.343 4.096 1.092
Gaziantep 69.792 49.333 0 0
Giresun 62.026 37.417 0 0
Gümüşhane 36.778 29.616 0 13.049
Hakkari 0 12.384 0 0
Hatay 49.240 53.818 0 0
Isparta 45.154 30.233 0 0
İçel 73.269 43.814 1.124 0
İstanbul 238.763 110.299 72.737 0
İzmir 188.476 137.622 6.038 0
Kars 54.112 76.561 0 917
Kastamonu 70.422 63.809 26.307 0
Kayseri 100.268 47.946 1.597 0
Kırklareli 42.840 36.607 0 0
Kırşehir 23.568 21.408 17.675 3.310
Kocaeli 105.910 64.828 8.251 0
Konya 163.222 111.139 0 1.573
Kütahya 87.792 62.992 19.317 0
Malatya 64.834 94.677 0 0
Manisa 128.199 90.412 0 0
Maraş 52.823 39.045 0 26.121
Mardin 45.078 44.882 0 47.771
Muğla 53.719 43.842 0 0
Muş 16.880 16.040 0 0
Niğde 70.796 55.175 1.849 0
Ordu 61.184 61.111 0 0
Rize 42.038 18.021 0 0
Samsun 98.336 71.678 884 0
Seyhan 90.720 77.189 3.515 9.275
Siirt 22.144 15.363 0 0
Sinop 9.522 55.348 23.196 0
Sivas 103.586 87.014 0 0
Tekirdağ 53.660 36.916 0 490
Tokat 81.822 65.241 0 0
Trabzon 60.871 63.684 6.839 0
Tunceli 13.089 9.209 0 0
Urfa 55.959 51.924 0 0
Van 16.785 20.653 0 10.374
Yozgat 68.969 50.866 0 0
Zonguldak 107.863 62.020 0 0

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]