Adnan Menderes

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Bu maddenin tarafsızlığı konusunda kuşkular bulunmaktadır. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız. Şablonu maddeden çıkarmadan önce şablonun yardım sayfasını lütfen inceleyiniz.

Adnan Menderes
Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı
Doğum	1899 Aydın, Osmanlı Devleti
Ölüm	17 Eylül 1961 İmralı Adası, Türkiye
Görev süresi	22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960
Önce gelen	Şemsettin Günaltay
Sonra gelen	Cemal Gürsel
Siyasi Parti	Serbest Cumhuriyet Fırkası Cumhuriyet Halk Partisi Demokrat Parti

Adnan Menderes (tam adı: Ali Adnan Ertekin Menderes, d. 1899, Aydın – ö. 1961, İmralı Adası), siyasetçi, 1950-1960 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti başbakanı.

Konu başlıkları 1 Çocukluk ve gençlik yılları 2 Siyasi hayatı 2.1 CHP dönemi 2.2 Demokrat Parti dönemi 3 27 Mayıs dönemi 4 İç bağlantılar 5 Dış bağlantılar 6 Kaynakça

[değiştir] Çocukluk ve gençlik yılları

1899'da, Aydınlı toprak ağası varlıklı bir çiftçinin oğlu olarak doğdu. Büyük babası Hacı Ali Paşa Kırım Tatarları'ndan olup Eskişehir çevresinden Tire taraflarına göç etmiştir. İbrahim Ethem Bey'le, Tevfika Hanım'ın oğludur. Kızkardeşi Melike küçük yaşta ölmüştür. 1. Dünya Savaşı öncesinde önce Karşıyaka'da forvet, daha sonra Altay'da kalecilik olmak üzere futbol oynadı. İzmir'in ünlü ailelerinden, Yemişçibaşı Fatma Berin Hanım'la evlenmiş, ondan Yüksel, Mutlu, Aydın olmak üzere üç oğlu olmuştur. İlkokuldan sonra, İzmir Amerikan Koleji'nden mezun oldu. 1.Dünya Savaşı'nda yedeksubay eğitimi gördü, fakat hastalandığı için cepheye gidemedi. Kurtuluş Savaşı'nda savaştı ve İstiklal Madalyası aldı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden 1935 yılında mezun oldu.

[değiştir] Siyasi hayatı

[değiştir] CHP dönemi

Aydın'da, 1930'da, kısa süreli "Serbest Cumhuriyet Fırkası"nın bir kolunu organize etti. Bu partinin kapatılmasının ardından 1931 seçimlerinde Atatürk tarafından Cumhuriyet Halk Partisi'nden Aydın milletvekili seçildi.^[1] Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü CHP'nin başına geçince İnönü'nün bütün üretim araçlarını devletleştirme faaliyetlerine karşı çıktı. Sonunda, zaten Devlet, Türkiye'de toprakların %70'ten fazlasına sahipken, İnönü'nün köylülere dağıtacağım diyerek geri kalan arazileri de devletleştirmek istemesi üzerine, İsmet Paşa'nın Sovyetler Birliğindeki gibi tarımı kolhozlaştıracağını öne sürerek üç arkadaşıyla birlikte dörtlü takriri verdi.^[2] Bu nedenden ve parti içi muhalefetten dolayı 1945 yılında CHP'den ihraç edildi.

[değiştir] Demokrat Parti dönemi

7 Aralık 1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celal Bayar, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu. 1946 seçimlerinde Celal Bayar'dan sonra partideki ikinci önemli adam durumuna geldi.

1946'da yapılan seçimlerde şaibeli bir şekilde "açık oy gizli tasnif" usulü uygulandığı için CHP bu seçimleri kazandığını iddia etti. ^{[kaynak belirtilmeli]} 1908'den sonra Türk tarihinde ilk defa 14 Mayıs 1950'de "gizli oy açık tasnif" ile yapılan demokratik seçimlerde ise DP %52 oy oranıyla çoğunluğu sağlayarak tek başına iktidara geldi. Bu seçimde CHP %35 oy aldı ancak kendi kanunlaştırdıkları seçim sisteminin çarpıklığı nedeniyle DP 488, CHP 32 milletvekili çıkardı. Demokrat Parti daha sonra yapılan 1954 seçimlerinde %57, 1957 seçimlerinde de %48 oy alarak tek başına iktidarını devam ettirdi. Adnan Menderes böylece, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde arka arkaya üç serbest seçim kazanan tek lider oldu.^[3] Adnan Menderes'in 10 yıllık başbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük değişimler oldu. Menderes bu 10 yıllık başbakanlık döneminde Türkiye'nin Kore Savaşı'nda Birleşmiş Milletler kuvvetlerine Türk Tugayı ile katılması gibi halen tartışılan bazı kararlara imza attı. ABD ile sağlanan bu yakınlaşmadan sonra Türkiye, Komünizmle mücadele için kurulan NATO'ya 1952 yılında tam üye olarak kabul edildi. O zamana kadar Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetlerden alınmış olan 1920'lerden kalan teçhizatı kullanmakta olan Türk Ordusu, ABD'den hibe yoluyla alınan 2. Dünya Savaşı fazlası malzemelerle askeri teknolojide 1945'ler seviyesine geldi.^[4]

Menderes teknoloji eğitimine verdiği önem dolayısıyla, Amerikan Ford Vakfı katkılarıyla Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ni kurmuş ve aynı vakfı Ankara Fen Lisesi'nin kuruluşu konusunda da ikna etmiştir. ^{[kaynak belirtilmeli]} İleri mali piyasaların gelişmesi için Türkiye Vakıflar Bankası'nı kurdu ve özel bankacılığı da teşvik etti. Atatürk döneminde kurulan ve yuvarlak inşaat demiri imal eden Karabük Demir-Çelik Tesislerine ilave olarak sanayide kullanılan yassı çelik (sac) imal eden Ereğli Demir-Çelik Tesislerini (Erdemir) Amerikan Marshall Planından gelen kredilerle kurdu. Adnan Menderes'in 10 yıllık Başvekillik döneminde Türkiye'nin Gayri Safi Milli Hasılası yılda ortalama %9 oranında büyüdü. Bu on-yıllık ortalama kalkınma hızına TC ilk defa ulaşıyordu ve bugüne kadar bir daha da ulaşamadı.

1957 seçimlerinden sonra İstanbul'da imar çalışmalarına ağırlık verdi ve Barbaros Bulvarı, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltı (şimdiki E-5 otoyolu) yollarını açtı. Mamafih, bu yolları açmak için binlerce evi, sahiplerine çok düşük bedellerle ve ödemeleri de geciktirerek istimlak etti ve yıktı.

Son Menderes hükümeti (23. hükümet) Kıbrıs konusunda imzaladıkları ortaklık anlaşmasına garantörlük maddesini yerleştirerek Türk ordusunun 1974 yılında iki aşamada gerçekleştirdiği Kıbrıs Barış Harekatı'nın hukuki zeminini hazırlamış, önemli bir uluslararası başarıya imza atmıştır.^{[kaynak belirtilmeli]} Türkiye, 1959 yılında hazırlanan ve 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla uluslararası geçerlilik kazanan Garanti Anlaşması’ndan doğan haklarını kullanarak sözkonusu müdahaleyi gerçekleştirmiştir. Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’ye garantörlük sıfatını veren ve Kıbrıs'ın bağımsızlığını tanıyan Garanti Anlaşması’nın(Londra Anlaşması,1959) 2. maddesi şöyledir: “Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bu anlaşmanın birinci maddesinde gösterilen yükümlülüklerini göz önüne alarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü, güvenliğini ve aynı zamanda Anayasa’nın temel maddeleriyle kurulan düzenini tanırlar ve garanti ederler.”

Menderes, geleneksel aile yaşam tarzına hoşgörülüydü ve laiklik konusunda Fransız yorumunu benimseyen İnönü ve CHP'nin aksine seküler anglo-sakson yorumunu tercih ediyordu. İsmet İnönü döneminden o güne kadar Türkçe okunması zorunlu olan ezanın istenilen dilde okunabilmesini serbest bıraktı, ancak bundan sonra ezan hep Arapça okundu. Türkiye'de İslami kuralların önünü açtı ama yine de batıya hoşgörüyle yaklaşıyordu. Menderes, daha liberal ve dışa bağlı bir iktisat görüşüne sahipti; yani daha fazla özel girişime izin verdi. Ekonomik girişimleri toplumun yoksul kesimini kısa dönemlik mutlu etti,.

ama ülkede aşırı dış alıma sebep oldu. Menderes, en çok eleştiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır. Atatürk zamanında ulusal servet namına özel teşebbüs tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönü döneminde devletleştirilen traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde süratle gelişen özel girişimciliğin yatırımlarıyla kurulan tesislerin rekabetine dayanamayarak ya özelleştirilmiş ya da kapatılmıştır. Nuri Demirağ tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönü tarafından devletleştirme kapsamına alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları ise yeni gelişen teknoloji'ye ve NATO standartlarına ayak uyduramadıkları için yurtdışına da satış yapamayıp kapatılmışlardır.

[değiştir] 27 Mayıs dönemi

Adnan Menderes 27 Mayıs 1960 günü Kütahya'da, 1969 yılında Hava Kuvvetleri Komutanı, daha sonra da 1980 yılında CHP'nin Cumhurbaşkanı adayı olacak olan Albay Muhsin Batur tarafından gözaltına alınarak Ankara'ya götürüldü. Adnan Menderes diğer Demokrat Parti üyeleri ile birlikte Yassıada'da kurulan özel bir cunta mahkemesinde çeşitli suçlardan yargılandılar.

Milli Birlik Komitesi tarafından kurulan Yassıada mahkemesi, Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu'yu Anayasa'yı ihlal suçundan(146/1) suçlu bularak idama mahkum etti. Celal Bayar'ın cezası yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi.Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961, Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961'de İmralı Adası'nda sabaha karşı 2:31'de idam edildi.^[5]

Adnan Menderes'in idamından önce bir aracı tarafından Gıyaseddin Emre'ye ulaştırılan mektubunda ise şu sözler bulunmaktaydı:

Sizlere dargın değilim, sizin ve diğer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafindan idare edildiğini biliyorum. Onlara da dargın değilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes, hürriyet uğruna koyduğu kellesini 17 sene evvel alamadığınız için sizlere müteşekkirdir. İdam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme karar-i metanetle gittiğimi, silahlarin gölgesinde yaşayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz ? Şunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendilerinizi yine de 1950'de olduğu gibi kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama şimdi milletle el ele vererek, Adnan Menderes'in ruhu sizi ebediyete kadar takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna rağmen dualarım (bu cümlenin üzeri çizilerek merhametim yapılmıştır) sizlerle beraberdir..

17 Eylül 1961 sabaha karşı infazdan hemen de önce de şunları söyledi:^[6]:

Kimseye dargın değilim. Kırgınlığım yok. Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim. Bu anda karımı ve çocuklarımı şefkatle anıyorum...

7 Kasım 1964’de, Celal Bayar’ın hapis cezası Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in affı ile kaldırıldı.

Ölümünden sonra yapılan 2. serbest seçimlerde (ilki 1961'de yapılmıştı) Demokrat Parti'nin devamı olduğunu söyleyen Adalet Partisi %52 oy alarak iktidara tek başına geldi. Daha sonra Adnan Menderes'in itibarı iade edildi. Adı, Turgut Özal'ın Cumhurbaşkanlığı döneminde İzmir'deki uluslararası hava limanına (Adnan Menderes Hava Limanı), Süleyman Demirel'in Cumhurbaşkanlığı döneminde de adı Aydın'da kurulan üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi) verildi. Naaşı ölümünden 29 sene sonra İmralı'dan alınarak İstanbul'da adına yapılan bir anıtmezara taşındı (17 Eylül 1990).

[değiştir] İç bağlantılar

• Demokrat Parti
• 27 Mayıs İhtilali
• Hatırla Sevgili - Arka planda 27 Mayıs Dönemi ve sonrasında Türkiye'nin siyasal geçmişini inceleyen dizi film.

[değiştir] Dış bağlantılar

• Kimkimdir.gen.tr, Adnan Menderes'in yaşamöyküsü
• [1], Adnana Menderes'in iktidara geldikten sonraki davranışları

[değiştir] Kaynakça

Önce gelen: Şemsettin Günaltay	Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı 22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960	Sonra gelen: Cemal Gürsel
Önce gelen: İbrahim Ethem Menderes	Türkiye Cumhuriyeti Milli Savunma Bakanı 9 Aralık 1955 - 28 Temmuz 1957	Sonra gelen: Şemi Ergin
Önce gelen: Celal Bayar	Demokrat Parti Genel Başkanı 9 Haziran 1950 - 27 Mayıs 1960	Sonra gelen: Adalet Partisi adına Ragıp Gümüşpala

19. Hükümet - 1. Menderes Hükümeti (22 Mayıs 1950 - 9 Mart 1951)

Başbakan: Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı: Samet Ağaoğlu · Devlet Bakanı: Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu
Gümrük ve Tekel Bakanı: Nuri Özsan · Adalet Bakanı: Halil İbrahim Özyörük · Milli Savunma Bakanı: Refik Şevket İnce · İçişleri Bakanı: Rüknettin Nasuhioğlu · Dışişleri Bakanı: Mehmet Fuad Köprülü · Maliye Bakanı: Halil Ayan · Hasan Polatkan · Ekonomi ve Ticaret Bakanı: Zühtü Hilmi Velibeşe · Milli Eğitim Bakanı: Nuri Özsan · Hüseyin Avni Başman · Ahmet Tevfik İleri · Bayındırlık Bakanı: Fahri Belen · Samet Ağaoğlu · Kemal Zeytinoğlu · Hasan Polatkan · Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı : Ekrem Hayri Üstündağ · Nihat Reşat Belger · Ulaştırma Bakanı: Seyfi Kurtbek · Ahmet Tevfik İleri · Tarım Bakanı: Nihat İyriboz · Çalışma Bakanı: Zühtü Hilmi Velibeşe · Hasan Polatkan · Ahmet Hulusi Köymen · Ticaret Bakanı: Mehmet Muhlis Ete

20. Hükümet - 2. Menderes Hükümeti (9 Mart 1951 - 17 Mayıs 1954)

Başbakan: Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı: Fethi Çelikbaş · Samet Ağaoğlu
Devlet Bakanı: Hüseyin Celal Yardımcı · Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu · Refik Şevket İnce · Yusuf Muammer Alakant
Gümrük ve Tekel Bakanı: Emin Kalafat · Rıfkı Salim Burçak · İbrahim Sıtkı Yırcalı · Nuri Özsan · Adalet Bakanı: Osman Şevki Çiçekdağ · Rüknettin Nasuhioğlu · Milli Savunma Bakanı: Kenan Yılmaz · Ahmet Hulusi Köymen · Seyfi Kurtbek İçişleri Bakanı: Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu · İbrahim Ethem Menderes · Halil İbrahim Özyörük · Adnan Menderes · Dışişleri Bakanı: Mehmet Fuad Köprülü · Maliye Bakanı: Hasan Polatkan · Ekonomi ve Ticaret Bakanı: Mehmet Muhlis Ete · Hayrettin Erkmen · Fethi Çelikbaş · Ali Enver Güreli · Milli Eğitim Bakanı: Ahmet Tevfik İleri · Rıfkı Salim Burçak · Bayındırlık Bakanı: Kemal Zeytinoğlu · Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı : Ekrem Hayri Üstündağ · Ulaştırma Bakanı: Seyfi Kurtbek · Yümnü Üresin · Tarım Bakanı: Nedim Ökmen · Çalışma Bakanı: Hayrettin Erkmen · Nuri Özsan · Samet Ağaoğlu · İşletmeler Bakanı: Nuri Özsan · İbrahim Hakkı Gedik · İbrahim Sıtkı Yırcalı ·

21. Hükümet - 3. Menderes Hükümeti (17 Mayıs 1954 - 9 Aralık 1955)

Başbakan: Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı: Fatin Rüştü Zorlu · Fuat Köprülü
Devlet Bakanı: İbrahim Ethem Menderes · Osman Kapani · Fahrettin Ulaş · Mükerrem Sarol
Gümrük ve Tekel Bakanı: Emin Kalafat · Milli Savunma Bakanı: İbrahim Ethem Menderes · İçişleri Bakanı: Namık Gedik · Dışişleri Bakanı: Mehmet Fuad Köprülü · Fatin Rüştü Zorlu · Adnan Menderes · Maliye Bakanı: Hasan Polatkan · Ekonomi ve Ticaret Bakanı: İbrahim Sıtkı Yırcalı · Milli Eğitim Bakanı: Hüseyin Celal Yardımcı · Bayındırlık Bakanı: Kemal Zeytinoğlu · Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı : Behçet Uz · Ulaştırma Bakanı: Muammer Çavuşoğlu · Tarım Bakanı: Nedim Ökmen · Çalışma Bakanı: Hayrettin Erkmen · İşletmeler Bakanı: Fethi Çelikbaş · Samet Ağaoğlu

22. Hükümet - 4. Menderes Hükümeti (9 Aralık 1955 - 25 Kasım 1957)

Başbakan: Adnan Menderes
Devlet Bakanı: Şemi Ergin · Mehmet Cemil Bengü · Emin Kalafat · Hüseyin Celal Yardımcı · Fatin Rüştü Zorlu
Gümrük ve Tekel Bakanı: Hadi Hüsman · Adalet Bakanı: Şemi Ergin · Milli Savunma Bakanı: Adnan Menderes · İçişleri Bakanı: Hüseyin Avni Göktürk · İbrahim Etem Menderes · Namık Gedik · Dışişleri Bakanı: İbrahim Ethem Menderes · Mehmet Fuad Köprülü · Maliye Bakanı: Hasan Polatkan · Nedim Ökmen · Adnan Menderes · Ekonomi ve Ticaret Bakanı: Hadi Hüsman · Fahrettin Ulaş · Abdullah Aker · Zeyyat Mandalinci · Milli Eğitim Bakanı: Ahmet Tevfik İleri · Ahmet Özel · Bayındırlık Bakanı: İbrahim Etem Menderes · Muammer Çavuşoğlu · Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı : Nafiz Körez · Ulaştırma Bakanı: Arif Demirer · Tarım Bakanı: Esat Budakoğlu · Çalışma Bakanı: Mehmet Mümtaz Tarhan · Samet Ağaoğlu · Sanayi Bakanı: Samet Ağaoğlu İşletmeler Bakanı: Samet Ağaoğlu

23. Hükümet - 5. Menderes Hükümeti (25 Kasım 1957 - 27 Mayıs 1960)

Başbakan: Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı: Medeni Berk · Ahmet Tevfik İleri
Devlet Bakanı: Samet Ağaoğlu · Muzaffer Kurbanoğlu · Ahmet Haluk Şaman · Abdullah Aker · Yusuf İzzet Akçal · Emin Kalafat
Gümrük ve Tekel Bakanı: Hadi Hüsman · Adalet Bakanı: Esat Budakoğlu · Hüseyin Celal Yardımcı · Milli Savunma Bakanı: Şemi Ergin · İbrahim Ethem Menderes · İçişleri Bakanı: Namık Gedik · Dışişleri Bakanı: Fatin Rüştü Zorlu · Maliye Bakanı: Hasan Polatkan · Milli Eğitim Bakanı: Ahmet Tevfik İleri · Mehmet Atıf Benderlioğlu · Hüseyin Celal Yardımcı · Bayındırlık Bakanı: Ahmet Tevfik İleri · İbrahim Etem Menderes · İmar ve İskan Bakanı: Hayrettin Erkmen · Medeni Berk · Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı : Lütfi Kırdar · Ulaştırma Bakanı: Muzaffer Kurbanoğlu · Şemi Ergin · Fevzi Uçaner · Tarım Bakanı: Nedim Ökmen · Çalışma Bakanı: Ahmet Haluk Şaman · Hayrettin Erkmen · Abdullah Aker · Sanayi Bakanı: Abdullah Aker · Samet Ağaoğlu · İbrahim Sıtkı Yırcalı · Hayrettin Erkmen · Ahmet Sebati Ataman · Hasan Polatkan · Basın, Yayın ve Turizm Bakanı: Ali Server Somuncuoğlu · Ahmet Haluk Şaman · İbrahim Sıtkı Yırcalı · Koordinasyon Bakanı: Ahmet Sebati Ataman · Abdullah Aker