Celâl Bayar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Celâl Bayar
Emblem of the President of Turkey.svg
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı
Görev süresi
22 Mayıs 1950 – 27 Mayıs 1960
Başbakan Adnan Menderes
Yerine geldiği İsmet İnönü
Yerine gelen Cemal Gürsel
Türkiye Başbakanı
Görev süresi
25 Ekim 1937 – 25 Ocak 1939
Devlet Başkanı Mustafa Kemal Atatürk (1937-1938)
İsmet İnönü (1938-1939)
Yerine geldiği İsmet İnönü
Yerine gelen Refik Saydam
Kişi bilgileri
Doğum Mahmud Celâleddin Bayar[1]
16 Mayıs 1883(1883-05-16)
Bursa, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm 22 Ağustos 1986 (103 yaşında)
İstanbul, Türkiye Cumhuriyeti
Partisi Demokrat Parti (1946 - 1961)
Cumhuriyet Halk Partisi (1923 - 1945)
Türkiye Komünist Fırkası (18 Ekim 1920 - 18 Ocak 1921)
Eşi Reşide Bayar (1903-1962)
Çocukları Refii Bayar (1904-1941)
Turgut Bayar (1911-1983)
Nilüfer Gürsoy (1921-)
Mesleği Ekonomist, Politikacı
İmzası

Mahmut Celâleddin Bayar (16 Mayıs 1883; Gemlik, Bursa – 22 Ağustos 1986, İstanbul; lakapları: Galip Hoca, Reşad-ı Sani, Müdür, Müftü), Manisa mebusu Türkiye eski milletvekili, bakan, Atatürk'ün son başbakanı ve üçüncü cumhurbaşkanı.

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

1883 yılında Bursa'nın Gemlik ilçesinin Umurbey köyünde doğmuştur. Ailesi, şimdi Bulgaristan'a ait olan Plevne şehrinden göç etmiştir. Celâl Bayar'ın babası, ilmiye sınıfına mensup bir fıkıh bilgini olan Abdullah Fehmi Efendi'dir. 93 Harbi'nden sonra muhacir olarak geldiği Bursa'nın Umurbey köyündeki rüştiyede müdürlük ve bir ara Gemlik'te müftülük yapmıştır.

Özel yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Celâl Bayar, ilk ve orta öğreniminden sonra memuriyet hayatına atıldı. Adliye, reji ve bankacılık sahasında memuriyet görevlerinde bulundu. Gemlik Mahkeme ve Reji Kalemleri'nde memur olarak çalışma hayatına başlamıştır. Ardından Bursa'ya giderek Ziraat Bankası'nda görev almış ve bu sırada Harir Darüttalimi ve Collège français de l'Assomption isimli okullara devam etmiştir. Bursa'daki çalışmalarını Deutsche Orientbank 'ta sürdürmüştür. Daha sonra İttihad-ı Milli bankasında çalışmıştır. Bu sırada İnegöllü Refet Bey'in kızı Reşide Bayar ile 1903'te evlenmiş, bu evlilikten Refii (1904-1941),Turgut (1911-1983), Nilüfer Gürsoy (1921-) adlarında üç çocuğu olmuştur.

Siyasi kariyeri[değiştir | kaynağı değiştir]

1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı. 1918 yılında Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti'ne girdi. 1913 yılı sonunda İzmir'e gelen Celâl Bayar, İttihat Terakki Cemiyeti'ne katmak için spor yapan ve aralarında Adnan Menderes'in de olduğu Altay'lı gençleri davet etti ve 1914 yılının 16 Ocak tarihinde Altay spor kulübü fiilen kuruldu. Celâl Bayar, Şark İdadisinde faaliyet gösteren Altay'ın kuruluşu için para yardımında bulundu.

1920-1923: Kurtuluş Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Atatürk ve Celal Bayar Ertuğrul Yatında, 1937.

12 Ocak 1920'de toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Saruhan Sancağı milletvekili olarak katıldı. Millî Mücadele'nin başlaması ile birlikte Anadolu'ya geçerek bu harekete fiilen Galip Hoca olarak katıldı. Bu mücadelenin kazanılması sırasında Batı Anadolu'da faaliyet gösterdi. Aynı zamanda 1. Dönem TBMM'nde Saruhan (Manisa) Milletvekili olarak görev aldı. 1921'de İktisat Vekili oldu.

Bayar, Lozan Barış Konferansı'na müşavir göreviyle katıldı. 1923 seçimlerinden sonra 2. Dönem TBMM'ye İzmir Milletvekili olarak girdi. Yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunda mücadele adamı, politikacı ve iktisatçı olarak temayüz etti. Hindistan müslümanlarının Türk İstiklal Harbine yardım olarak aralarında toplayıp gönderdikleri altınları kullanarak, 1924 yılında Mustafa Kemal'in emriyle Türkiye İş Bankası'nı kurdu ve bu Banka'nın ilk Umum Müdürü oldu. 1932-1937 tarihleri arasında İktisat Vekilliği, 1937-1939 yılları arasında Başvekillik yaptı. 1943 yılına kadar İzmir Milletvekili olarak siyasi hayatını sürdürdü.

1946 sonrası: Çok partili dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Çok partili siyasi hayata geçilmesi üzerine 1946 yılında arkadaşları ile birlikte Demokrat Parti'yi kurdu ve başkanlığına getirildi. Demokrat Parti genel başkanı Celal Bayar'ın, 1948 yılında, dönemin "Milli Şef"i İsmet İnönü'nün demokratik seçimlere izin vermesi için "Devr-i Sabık yaratmayacağız" (yani iktidara geldikten sonra yapılan yanlışların ve yolsuzlukların hesabını sormayacağız) demesinden sonra bazı DPliler partilerinden istifa ederek, 19 Temmuz 1948'de Mareşal Fevzi Çakmak önderliğinde, Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi'ni kurdular. Demokrat Parti'nin 1950 seçimlerini kazanmasından sonra aynı yıl Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türkiye'nin üçüncü Cumhurbaşkanı seçildi.

1960 darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

On yıl cumhurbaşkanlığı yapan Celal Bayar, 27 Mayıs 1960 darbesiyle askeri cunta tarafından iktidardan indirildi. Cuntacıların kurduğu özel mahkeme olan Yassıada Mahkemesi tarafından idama mahkûm edildi (15 Eylül 1961). Yaşı nedeniyle idam cezası daha sonra müebbet hapse çevrildi. Yassıada'dan Kayseri bölge cezaevine nakledilen Bayar, 7 Kasım 1964 tarihinde rahatsızlığı nedeniyle serbest bırakıldı. 7 Temmuz 1966'da da dönemin cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından, Anayasa'nın 97. maddesinde yazılı sebeplere dayanılarak "affedildi".

Vefatı[değiştir | kaynağı değiştir]

22 Ağustos 1986 tarihinde, 103 yaşında İstanbul'da vefat etti ve memleketi olan Bursa-Umurbey'de toprağa verildi. Doğduğu ev, Yapı Kredi Bankası Genel Müdürü Kazım Taşkent'in katkılarıyla restore edilmiştir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Gerçek Nüfus tezkiresinde kayıtlı adı Mahmud Celaleddin'dir. Daha sonra Mahmud adını da nadiren kullanan Bayar'a sonraları sadece Celal olarak hitap edilecektir; Cemal Kutay, Üç Devirden Hakikatler, Alağaoğlu Yayıncılık, İstanbul, 1982, sf. 38

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'ta Celâl Bayar ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

Vikisöz'de Celâl Bayar ile ilgili alıntılar bulunmaktadır.

Siyasi görevi
Önce gelen:
İsmet İnönü
Türkiye Cumhurbaşkanı
22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960
Sonra gelen:
Cemal Gürsel
Önce gelen:
İsmet İnönü
Türkiye Başbakanı
25 Ekim 1937 - 25 Ocak 1939
Sonra gelen:
Refik Saydam
Önce gelen:
Mustafa Şeref Özkan
Türkiye İktisat Bakanı
10 Kasım 1932 - 25 Ekim 1937
Sonra gelen:
Şakir Kesebir
Önce gelen:
Mustafa Necati Uğural
Türkiye Mübadele, İmar ve İskan Bakanı
6 Mart 1924 - 22 Kasım 1924
Sonra gelen:
Feyzi Pirinççizade
Parti siyasi görevi
Önce gelen:
Önce gelen yoktur.
Türkiye Komünist Fırkası Genel Başkanı
18 Ekim 1920 - 18 Ocak 1921
Sonra gelen:
Sonra gelen yoktur.
Önce gelen:
Mustafa Kemal Atatürk
CHP Genel Başkanı (vekaleten)
11 Kasım 1938 - 26 Aralık 1938
Sonra gelen:
İsmet İnönü
Önce gelen:
Önce gelen yoktur.
Demokrat Parti Genel Başkanı
7 Ocak 1946 - 22 Mayıs 1950
Sonra gelen:
Adnan Menderes
Önce gelen:
Fethi Okyar
Ana Muhalefet Lideri
1946 - 1950
Sonra gelen:
İsmet İnönü