Türk lirası

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Türkiye ekonomisi
Para Türk lirası Merkez Bankası
Projeler Bakü Tiflis Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC) AB ile Gümrük Birliği Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Yabancıların Türkiye'de mülk alımı
Şirketler İstanbul Menkul Kıymetler Borsası İMKB'deki şirketler
Türkiye'de turizm
Diğer Türkiye başlıkları
Kültür – Eğitim Coğrafya – Tarih – Politika

Türk Lirası veya TL Türkiye Cumhuriyeti'nde ve de facto cumhuriyet olan Kuzey Kıbrıs'da 31 Ocak 2005 tarihine kadar kullanılan para biriminin adı. 31 Ocak 2005'de tedavülden kaldırılmıştır. Ancak YTL'den TL'ye geçişin tamamlanması nedeniyle 1 Ocak 2009 tarihinde yeniden tedavüle girmiştir. Fakat 2009'da tedavüle giren paralarda YTL'de olduğu gibi 6 sıfır bulunmamaktadır.Türk Lirası'nın alt birimi kuruştur. YTL'nin alt birimi ise Yeni Kuruş'tur. Türkiye'de para basma yetkisi Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na^[1] aittir.

Konu başlıkları 1 Tarihi 2 Emisyonlar 2.1 Birinci emisyon 2.2 İkinci emisyon 2.3 Üçüncü emisyon 2.4 Dördüncü emisyon 2.5 Beşinci emisyon 2.6 Altıncı emisyon 2.7 Yedinci emisyon 2.7.1 1980'li yıllar serileri 2.7.2 1990-2005 serileri 2.8 Sekizinci emisyon 2.9 Dokuzuncu emisyon 3 Bakınız 4 Kaynaklar

[değiştir] Tarihi

İlk lira Sultan Abdülmecid döneminde 5 Ocak 1843’te Osmanlı lirası adıyla basıldı. Kağıt para basılmadan önce kullanılan bu Osmanlı altın parasına Sarı lira denirdi. 2 Haziran 1854’de çeyrek lira ve 18 Şubat 1855’te de ikibuçukluk ve beşibiryerdelerin basılmasına başlandı. ^[2]

Cumhuriyetin ilanından sonra 30 Aralık 1925 tarih ve 701 Sayılı Mevcut Evrak-ı Nakdiyenin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun kabul edilerek ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verilmiştir. ^[3]

Cumhuriyet döneminde bastırılan paralar üzerinde Latin harfleri 1937’den itibaren kullanılmaya başlandı.

Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kadar 9 emisyon grubunda 24 farklı değerde, 126 tertip banknot dolaşıma çıkarılmıştır. İlk altı emisyon grubundaki banknotların tamamı ile Yedinci Emisyon Grubundaki banknotların bir kısmı değişik tarihlerde dolaşımdan kaldırılmış ve 10 yıllık zamanaşımı sürelerinin sonunda değerlerini yitirmiştir.

[değiştir] Emisyonlar

[değiştir] Birinci emisyon

Dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda başkanlığındaki komisyon tarfından 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 liralık kupürlerden oluşan banknotlar belirlenmiş ; basım , bir İngiliz firması olan De La Rue'ya ^[4]tarafından filigranlı kağıtlara kabartma olarak basılmıştır.

Bu emisyon grubundaki banknotlar 1 Kasım 1928 Harf Devrimi'nden önce bastırıldığı için ana metinleri Arapça, kupür değerleri ise Fransızca olarak yazılmıştır.

Bu banknotlar 5 Aralık 1927 tarihinde dolaşıma çıkarılmıştır. Tedavülde bulunan mevcut evrak-ı nakdiyeler ise, 4 Aralık 1927 tarihinden itibaren dolaşımdan çekilerek 4 Eylül 1928 tarihinde değerlerini yitirmişlerdir.

Birinci emisyon (E1 serisi) (1927)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		1 Lira	90 × 166 mm	Zeytuni yeşil	Meclis Binası, Ankara Kalesi, karasabanla çift süren bir köylü	Eski Başbakanlık Binası
		5 Lira	94 × 170 mm	Koyu mavi	Ankara Kalesi, bir bozkurt ve Meclis Binası	Ak Köprü
		10 Lira	99 × 175 mm	Eflatun	Ankara Kalesi ve bir Bozkurt	Ankara Kalesi'nden bir görünüm
		50 Lira	108 × 185 mm	Kahverengi ve zeytuni yeşil	Ortada bir motif, sağda Atatürk portresi	Afyon şehrinden bir görünüm
		100 Lira	112 × 189 mm	Zeytuni yeşil	Atatürk portresi	Bir köy resmi
		500 Lira	120 × 194 mm	Kahverengi ve sarı	Solda Sivas Gökmedrese, sağda Atatürk portresi	Sivas şehrinden bir görünüm
		1.000 Lira	124 × 201 mm	Koyu mavi	Atatürk portresi	Sakarya demiryolu hattı
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] İkinci emisyon

3 Ekim 1931 tarihinde Merkez Bankası faaliyete geçmiş para basma yetkisi bu kuruluşa verilmiştir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kurulduktan sonra, harf devriminden önce basılan eski yazılı banknotlar, latin alfabesi ile basılmış yeni banknotlarla değiştirilmiştir.

Latin alfabesi ile hazırlanmış yeni banknotlar, 9 farklı değerde ve 11 tertipten oluşmaktadır. Söz konusu banknotlardan 50 Kuruşluk Almanya'da, diğerleri ise İngiltere'de bastırılmıştır.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından dolaşıma ilk çıkarılan banknot olan 5 Türk Liralık banknotu da içeren İkinci Emisyon Grubu banknotlar, 1937-1944 yılları arasında tedavüle çıkarılmıştır.

İkinci Emisyon Grubu içinde hem Atatürk, hem de İnönü portreli banknotlar yer almaktadır.

Bu emisyon grubu içinde İngiltere'de bastırılan ancak, İkinci Dünya Savaşı sırasında banknotları Türkiye'ye getiren geminin Pire Limanında hücuma uğrayıp batması sonucunda denize dökülen İnönü resimli 50 Kuruşluk ve 100 Türk Liralık banknotlar ile yine İngiltere'de bastırılan ancak, Londra'daki bir hava hücumu sırasında basıldığı matbaa zarar gören 50 Türk Liralık banknotlar dolaşıma verilmemiştir.

İkinci emisyon (E2 serisi) (1937 - 1942)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		50 Kuruş	55x125 mm	Ön yüz : Sarı ve açık yeşil Arka yüz : Yeşil ve kahverengi	İsmet İnönü'nün portresi	Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Eski İdare Merkezi Binası
		1 Lira	60x135 mm	Mor		Boğaziçi'nden bir görünüm
		2,5 Lira	65x145 mm	Zeytuni yeşil	Atatürk portresi	Ankara Zafer Anıtı
		5 Lira	70x155 mm	Ön yüz : Mavi Arka yüz : Yeşil		Güvenlik Anıtı
		10 Lira	75x165 mm	Kiremit rengi		Ankara Kalesi'nden bir görünüm
		50 Lira	80x175 mm	Eflatun		Ankara keçileri
		100 Lira	85x185 mm	Koyu kahverengi		Çanakkale Boğazı'ndan bir görünüm
		500 Lira	90x195 mm	Zeytuni yeşil		Rumelihisarı'ndan bir görünüm
					İsmet İnönü'nün portresi
		1.000 lira	95x205 mm	Arduvaz mavisi	Atatürk portresi	Güvenlik Anıtı
					İsmet İnönü'nün portresi
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Üçüncü emisyon

Tamamı İsmet İnönü portreli olarak bastırılmıştır. 1942-1947 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır. 6 farklı değerde, 7 tertip olarak İngiltere, Almanya ve Amerika'da bastırılmıştır.

Üçüncü emisyon (E3 serisi) (1942 - 1947)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		2,5 Lira	65x145 mm	Eflatun ve kahverengi	İsmet İnönü'nün portresi	Ankara Halkevi
		10 Lira	65x155 mm	Turuncu ve bej		Mahalli giysiler içinde üç Türk köylü kadını
		50 Lira	80x175 mm	Ön yüz : Eflatun ve yeşil Arka yüz : Eflatun		Ankara keçileri
		100 Lira	75x175 mm	Kahverengi		Üzüm salkımı tutan kız
		500 Lira	85x185 mm	Zeytuni yeşil		Ankara Sanat Okulu'nda uygulamalı ders yapan öğrenciler
		1.000 Lira	95x195 mm	Mavi		İzciler
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Dördüncü emisyon

2 farklı değerde, 3 tertip olarak Amerika Birleşik Devletleri'nde bastırılmıştır. 1947 ve 1948 yıllarında dolaşıma çıkarılan banknotların tamamı İsmet İnönü portreli olarak bastırılmıştır.

Dördüncü emisyon (E4 serisi) (1947 - 1948)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		10 Lira	75x165 mm	Kırmızı	İsmet İnönü'nün portresi	Sultan Ahmet Çeşmesi
		100 Lira	83x181 mm	Yeşil		Rumelihisarı'ndan bir görünüm
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Beşinci emisyon

Beşinci Emisyon Grubu banknotlar, 7 farklı değerde, 32 tertip olarak basılmış ve 1951-1971 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır.

Dolaşıma verilen banknotlar 1958 yılında Banknot Matbaası kuruluncaya kadar Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere veya Almanya'da bastırılmış olup Türkiye'de basılan ilk banknot Beşinci Emisyon Grubu III. Tertip 100 Türk Liralık banknottur. Halk arasında "Mor Binlik" olarak adlandırılan 1.000 Türk Liralık banknot da bu emisyon grubu içinde yer almaktadır.

Beşinci emisyon (E5 serisi) (1952 - 1971)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		2,5 Lira	65x145 mm	Kırmızımtrak eflatun	Atatürk portresi	Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İdare Merkezi Ankara Eski Binası
		5 Lira	68x150 mm	Mavi		Fındık toplayan köylü kızları
		10 Lira	71x155 mm	Yeşil		Edirne Meriç Köprüsü
		50 Lira	74x160 mm	Kahverengi		Ulus'taki Zafer Anıtı'ndan bir figür
		100 Lira	80x170 mm	Zeytuni yeşil		Gençlik Parkı'ndan bir görünüm
		500 Lira	80x170 mm	Kahverengi		İstanbul Sultan Ahmet Camii, Dikilitaş ve Hipodrom
		1.000 Lira	80x170 mm	Eflatun		>Rumeli Hisarı'ndan Boğaziçi'nin bir görünümü
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Altıncı emisyon

E6 banknotlar 7 farklı değerde, 18 tertipten oluşmaktadır. 1966-1983 yılları arasında dolaşıma çıkarılan bu banknotlardan I. Tertip 20 Türk Lirası İngiltere'de, diğerleri ise Türkiye'de basılmıştır.

Altıncı emisyon (E6 serisi) (1966 - 1983)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		5 Lira	135 × 60 mm	Eflatun	Atatürk portresi	Manavgat Şelalesi'nden bir görünüm
		10 Lira	140 × 65 mm	Zeytuni yeşil		Kız Kulesi
		20 Lira	143 × 66 mm	Açık kahverengi		Anıtkabir
		50 Lira	160 × 71 mm	Açık kahverengi		Topkapı Sarayı'ndaki Mermer Çeşme
		100 Lira	170 × 77 mm	Ön yüz : Yeşil Arka yüz : Kahverengi		Ağrı Dağı
		500 lira	170 × 80 mm	Zeytuni yeşil ve mavi		İstanbul Üniversitesi Girişi
		1000 lira	170 × 82 mm	Mor		Boğaziçi Köprüsü
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Yedinci emisyon

1979 yılından itibaren dolaşıma verilmeye başlanan E7 grubu banknotlar 2002 yılı itibariyle; 15 farklı değerde, 36 tertipten oluşmaktadır. Banknotların tamamı Türkiye'de basılmıştır.

E7 Emisyon Grubu banknotlar 1 Ocak 2006 tarihinde tedavülden kaldırılmıştır.

[değiştir] 1980'li yıllar serileri

Yedinci emisyon (E7 serisi) (1979 - 1989)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		10 Lira	122 × 55 mm	Pembe ve zeytuni yeşil	Atatürk portresi	Atatürk'e çiçek sunan çocuk öğrenci grubu
		100 Lira	131 × 61 mm	Erguvan ve kahverengi		Ankara Kalesi, Mehmet Akif Ersoy'un portresi, müze haline getirilen Ankara'daki evi ve İstiklâl Marşımızın ilk iki dörtlüğü
		500 Lira	140 × 72 mm	Mavi		İzmir Saat Kulesi
		1 000 Lira	140 × 72 mm	Mor		Fatih Sultan Mehmed ve İstanbul
		5.000 Lira	140 × 72 mm	Kahverengi, oranj ve mavi		Mevlana Müzesi ve Muhammed Celaleddin-i Rumi figürü
			146 × 72 mm	Kahverengi ve yeşil
						Afşin Elbistan Termik Santrali
		10 000 lira	146 × 72 mm	Ön yüz : Mor ve yeşil Arka yüz : Yeşil		Mimar Sinan ve Selimiye Camii
		20 000 lira	152 × 76 mm	Ön yüz : Bordo kırmızı Arka yüz : Mor		Ankara Merkez Bankası Genel Müdürlük Binası
		50 000 lira	152 × 76 mm	Yeşil		Türkiye Büyük Millet Meclisi binası
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] 1990-2005 serileri

Yedinci emisyon (E7 serisi) (1990–2005)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		100 000 lira	158 × 76 mm	Kahverengi ve yeşil	Atatürk portresi	Atatürk'e çiçek sunan öğrenci grubu
		250 000 lira	158 × 76 mm	Mavi		Kızılkule
		500 000 lira	160 × 76 mm	Mor		Çanakkale Şehitleri Anıtı
		1 000 000 lira	160 × 76 mm	Bordo ve mavi		Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santrali
		5 000 000 lira	162 × 76 mm	Pastel sarı ve yeşilimsi kahverengi		Anıtkabir
		10 000 000 lira	162 × 76 mm	Ön yüz : Kırmızı Arka yüz : Mavi ve kırmızı		Piri Reis Haritası
		20 000 000 lira	162 × 76 mm	Yeşil		Efes Antik Kenti
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Sekizinci emisyon

Ana madde: Yeni Türk Lirası

28 Ocak 2004 tarih ve 5083 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun" gereğince, Türkiye'de ilk kez gerçekleştirilen Türk Lirasından 6 sıfır atma operasyonu kapsamında 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren dolaşıma verilmiştir. Zaten, E7 Grubu tedavülden kalktığında 92 basamak yükselen TL, bu tarihte ( 2005 ) "aşırı değerli" bir para olmuştur. Hiç bir para bu kadar basamak yükselememiştir. E8 Grubu banknotlar 6 farklı değerden oluşmaktadır. Bu banknotların tamamı Türkiye'de basılmıştır.

E8 Emisyon Grubu banknotlar 1 Ocak 2010 tarihinde tedavülden kaldırılacaktır.

Sekizinci emisyon (E8 serisi) (2005 - 2009)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		1 lira	160 × 76 mm	Bordo ve mavi	Atatürk portresi	Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santrali
		5 lira	162 × 76 mm	Pastel sarı ve yeşilimsi kahve		Anıtkabir
		10 lira	162 × 76 mm	Ön yüz : Kırmızı Arka yüz : Mor ve kırmızı		Piri Reis Haritası
		20 lira	162 × 76 mm	Yeşil		Ephesus
		50 lira	152 × 81 mm	Ön yüz : Turuncu Arka yüz : Açık Kahverengi ve Turuncu		Kapadokya
		100 lira	158 × 81 mm	Mavi		İshak Paşa Sarayı
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Dokuzuncu emisyon

5083 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun"un^[5] 1'inci maddesi uyarınca, Bakanlar Kurulu Yeni Türk Lirası ve Yeni Kuruş'ta yer alan "Yeni" ibarelerini kaldırmaya yetkili kılınmış olup "Yeni" ibarelerinin 1 Ocak 2009 tarihinde kaldırılmasına ilişkin söz konusu Bakanlar Kurulu Kararı 5 Mayıs 2007 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

E9 Emisyon Grubu Türk Lirası banknotlar 6 farklı kupürden oluşmaktadır. Banknotların tamamı Türkiye'de basılmıştır.

Dokuzuncu emisyon (E9 serisi) (2009 >)
Resim		Değeri	Boyutları	Ana rengi	Bilgi
Önyüz	Arkayüz				Önyüz	Arkayüz
		5 lira	64 × 130 mm	Kahverengi	Atatürk portresi	Ordinaryüs Prof. Dr. Aydın Sayılı’ın bir portresi, güneş sistemi, atomun yapısı, DNA ve ilk çağ mağara resimleri
		10 lira	64 × 136 mm	Kırmızı		Ordinaryüs Prof. Dr. Cahit Arf’ın bir portresi, “Arf Değişmezi”nden alınan bir kesitin yanı sıra “aritmetik diziler, abaküs, sayılar ve bilgisayar teknolojisinin temeli olan sayısal sistemi belirten ikili (Binary) sayı sistemini ifade eden rakamlar
		20 lira	68 × 142 mm	Yeşil		Mimar Kemaleddin’in bir portresi, “Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası”nın çizgisel bir çalışması ile “kemer, dairesel motif ve mimarinin üç boyutlu yapısını simgelemek üzere küp, küre, silindir” gibi formlar
		50 lira	64 × 148 mm	Turuncu		Fatma Aliye Hanım’ın bir portresi, “hokka, tüy kalem, kâğıt ve kitap” gibi figürler ile kadın zerafetini simgeleyen “çiçek” motifleri
		100 lira	72 × 154 mm	Mavi		Itri’nin bir portresi, “notalar, kudüm ve ud gibi enstrümanlar” ile Itri’nin Mevlevi kişiliğine uygun olarak “ney üfleyen Mevlevi dervişi” figürü
		200 lira	72 × 160 mm	Mor		Yunus Emre’nin bir portresi, “Yunus Emre’nin anıt mezarı, dizelerinde yer verdiği gül motifi, barışı ve kardeşliği simgeleyen güvercin motifi ile felsefesini en iyi vurgulayan ‘Sevelim, Sevilelim’ dizesi
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

[değiştir] Bakınız

• Türkiye Cumhuriyeti madeni paraları

[değiştir] Kaynaklar