Erbil

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 36°11′28″N, 44°0′33″E

Erbil
ھەولێر / Hewlêr
Yukarıdan aşağıya saat yönünde: Şehir merkezi, Muzaffereddin Ulu Minare, Mubarek bin Ahmed Şerafeddin heykeli, ve Erbil Kalesi
Yukarıdan aşağıya saat yönünde: Şehir merkezi, Muzaffereddin Ulu Minare, Mubarek bin Ahmed Şerafeddin heykeli, ve Erbil Kalesi
Erbil
Erbil
Erbil'in Irak'daki konumu
Koordinatlar: 36°11′28″K 44°0′33″D / 36.19111°K 44.00917°D / 36.19111; 44.00917
Ülke Irak Irak
Bölge Flag of Kurdistan.svg Kürdistan Bölgesel Yönetimi
İl Erbil İli
Yönetim
 - Vali Nawzad Hadi
Nüfus (2008)
 - Toplam 2.886.756
Zaman dilimi Irak Zaman Dilimi (+3)
 - Yaz (YSU) Irak Zaman Dilimi (+4)

Erbil (Arapça: أربيل Erbîl, Kürtçe: ھەولێر Hewlêr), Irak'ın Kürdistan Bölgesel Yönetiminin başkenti ve en gelişmiş şehri. Şehrin nüfusu 1,1 milyon civarındadır[1] . Nüfus Kürtler, Türkmenler, Araplar, Keldani ve Süryani Hıristiyanlardan oluşur.

Erbil, 90'lı ve 2000'li yılları arasında küçük bir köy görünümünü andırıyordu. 2003 yılında Irak Savaşı'nın başlamasıyla, Erbil petrol ihracatını da etkileyerek çökmesine yol açmasından uzun bir süre sonra 2005'de Erbil'de tekrar petrol bulunarak ihraç edilmeye başlandı. Irak Savaşı'nın ardından ABD'nin bölgeden çekilmesinden sonra Erbil, 30 Ocak 2005'de Erbil, Duhok, Süleymaniye ve Halepçe illerinden Parlamenter cumhuriyet bir federasyon yapılanması ile birleşerek Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nı kurdular. Bölgede tekrar petrolün bulunmasından sonra Erbil'nin geliri devamlı ve hızla yükseldi ve şehir bir ticaret, alışveriş ve turizm kenti haline geldi. Erbil, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin en yüksek nüfusuna ve Süleymaniye'den sonra ikinci en geniş yüzölçümüne (15.074 km²) sahip ilidir. Erbil ve Süleymaniye ile birlikte Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin metropol alanını oluşturmaktadırlar. Bugün, Erbil Ortadoğu ve Basra Körfezine kıyısı olan ülkeler ile birlikte sürekli gelişen dünya çapında bir kent olarak ticari ve kültürel bir merkez, kozmopolit bir metropol kentidir. Erbil ekonomisi tarihsel olarak petrol sanayisi üzerine kurulmuş olsa da, Erbil şehri yürüttüğü turizm ve havayolları alanında önemli gelir kalemlerini oluşturmuştur. Erbil son zamanlarda geniş ölçekli inşaat projeleri ile dünyanın ilgisini çekmektedir. Erbil, çok sayıda gökdelen ve yüksek binaları, iddialı bir proje olan insan yapımı Divan Erbil oteli, Erbil Rotana , yenilenen Erbil kalesi, birçok alışveriş merkezleriyle bölgenin ve dünyanın en geniş ölçekli alışveriş merkezleriyle bir sembol durumuna gelmiştir. Yükselen bu ekonomisiyle dünyadan bir işgücünü çekmiştir. Erbil, en pahalı kentler sıralamasında Ortadoğu'da önemli bir konumdadır, Erbil, Ortadoğu'da yaşanabilecek en iyi kentler arasındadır.[2]


Erbil Kalesi*
UNESCO Dünya Mirası

Erbil Citadel
Erbil Kalesi
Ülke Flag of Iraq.svg Irak
Tür Kültürel
Kriter
Referans 1437
Bölge** Orta Doğu
Koordinatlar 36°11′0″N, 44°0′0″E
Tescil bilgisi
Tescil 204  (Unknown Oturum)
Tehlike 38th
* Dünya Mirası resmî listesi.
** UNESCO resmî sınıflandırması.
Muzaffereddin Ulu Minare, Erbil
Moğol İmparatorluğu tarafından Erbil kuşatması 1258 yılında
Keldani Katolik Saint Joseph Katedrali'nde Ankawa

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Asurlular zamanında Arba-ilu, Arbela; eski İran kaynaklarında Arbira olarak geçen ve gelişmiş bir kent olan Erbil, Aşağı ve Yukarı Zab suları arasında kurulmuştur. Musul, Altınköprü, Bağdad-Basra yollarının kavşak noktasında bulunan şehir, Irak Selçukluları idaresinden sonra 1144 tarihinden itibaren Beytekin hanedanından Küçük Ali'nin ve Erbil Atabeklerinin başkenti olmuştur.

Muzafferüddin Kökböri devrinde (1136-1190) imar edilen Erbil, iki kısımda gelişmiştir. Aşağı Erbil nehir kenarında, geniş bir vadide yayılırken, Yukarı Erbil tepe üzerinde kale içine sıkışıp kalmıştır. Kalenin surları, eski kalıntıları üzerine Kökböri tarafından yeniden yaptırılmıştır.

Kökböri'nin evlâdı olmadığından, vasiyeti üzerine Abbasî halifesine kalan Erbil, Moğol istilâsından sonra uzun müddet karışık ve sıkıntılı dönemler yaşamıştır. 1731'de, Nadir Şah'a karşı uzun süre dayanan kale, şehrin düşmesinden sonra harabe haline gelmiş, 1849'da esaslı bir şekilde tamir edilmiştir. Erbil, Osmanlı döneminde, 19. yüzyıl başlarına kadar Bağdat'a bağlı bir kaza merkezi olarak idare edilmiştir.

Kökböri, devletinin ve saltanatının küçük olmasına rağmen, İslâm dünyasında büyük bir üne kavuşmuştur. Selahaddin Eyyubi'nin generali olarak haçlılara karşı Hıttin Savaşı dahil savaşmıştır. Aşağı Erbil'de yüksek minareli bir ulu cami, bir medrese, dört dârûl-aceze, dul ve yetim yurtları ile ribatlar yaptırarak şehri mimari eserlerle donatmıştır.

Ulaşım yollarının kavşak noktasında bulunan Erbil, 12-15. yüzyıllarda büyük bir ticaret merkezi durumundaydı. 1309 (Rumi) Musul Salnamesi'ne göre, 4.000 nüfuslu kaza merkezinde, 2 cami, 10 mescid, 6 medrese, 5 sıbyan mektebi, 5 dârûl-aceze, 1 kışla ve 3 hamam bulunuyordu(4). Bugün Aşağı Erbil harabe halinde olup bir tek minare ayakta kalmıştır. Yukarı Erbil, kale içinde hâlâ 18. yüzyıl hayatı yaşamaktadır. Kale içindeki Kale Camii, Hacı Molla İbrahim Camii, Ömerağa Medresesi ile Şeyh Şerif Tekkesi halen kullanılmaktadır.

Günümüzde[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde Erbil, Irak'ın Kürdistan Bölgesel Yönetiminin başkenti durumundadır. Son yıllarda Şehrin büyük bir ticaret ve alışveriş merkezine dönüştürülüp Ortadoğu'da Dubai ile yarışır bir şehir olması planlanmaktadır[3]. Ekonomik ve sosyal açıdan keskin değişim gören Erbil, yapımı bitmiş 6, hala yapılmakta olan birçok alışveriş merkezi'ne (Family Mall, Majidi Mall, Tablo Mall,Royal Mall, Mega Mal, Hawler Mall) sahiptir. Şehir içerisinde toplu taşıma genellikle taksiler ile sağlanmaktadır. Şehrin herhangi bir yerine gidilmek istediğinde adım başı bulabileceğiniz taksileri kullanmanız gerekmektedir.

Özellikle sosyal hayatı gelişen Erbil, sanıldığının aksine Batı'ya daha yakın bir bölgenin başkentidir. Bölgede büyük bir asayiş bulunmaktadır. Sürekli olarak devriye gezen askerleri görebilirsiniz.

Mali sistemi henüz bulunmayan Erbil'de bankacılık gelişmemiştir ve ticaret nakit para üzerinden dönmektedir. Kullanılan para birimleri ise çoğunlukla Irak Dinarı ve Amerikan Doları'dır. Banka olarak da Türkiye'nin Erbil Başkonsolosluğu'nun bulunduğu binada VakıfBank şubesi,ayrıca İş Bankası, Ziraat Bankası, Albaraka Türk ve Bank Asya[4] şubeleri bulunmaktadır. Bunlardan başka Lübnan bankaları ile Kurdistan Investment Bank diğer bankalardan bazılarıdır.

Kuzey Irak’ın en gelişmiş şehri ve Kürdistan Bölgesel Yönetiminin başkenti olan Erbil, Dubai gibi bölgesel cazibe merkezi olmaya aday bir şehirdir. Kentteki muhteşem gelişme bütün dünyanın ilgisini çekmektedir. Bundan 10 sene önce canlı bombalar, sürekli çatışmalar ve can kayıplarıyla gündemde olan Kuzey Irak’ın bu tarihi kenti, artık hedefine Ortadoğu’nun ticaret ve üretim merkezlerinden biri olmayı tam anlamıyla koymuştur. Halk arasında Geleceğin Dubai’si olarak bilinmektedir. Erbil'de hızla yükselen binalar bunun en bariz göstergesidir. Irak’ın petrol gelirlerinin yüzde 17’sini alan bölgesel hükumet yıllarca süren savaşlar sonrası önce yıkılanları onarmayı seçmiştir Ancak şimdi inşa edilen yüksek binalar şehrin yeni yüzünü oluşturuyor. Bu nedenle Erbil için 10 yıl sonra ‘geleceğin Dubai’si olacak’ denilmektedir. Erbil'de ilk yedi yıldızlı otelin inşasına başlanılmıştır. Ayrıca Süleymaniye’de de Dubai’nin simgelerinden olan yedi yıldızlı yelken oteli Burj Al Arab’ın bir benzerinin inşa edilmiştir. Bu kadar hızla gelişen ve yapılaşan şehirde, arsa fiyatları da artık eskisi gibi ucuz değildir.

Erbil'e ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil Uluslararası Havaalanı'na İstanbul, Ankara ve Antalya'dan direkt uçuşların yanı sıra karayolu ile de ulaşılıyor. İstanbul, Diyarbakır, Van, Adana, Ankara, Mardin, ve Gaziantep'den otobüslerle direkt Erbil'e geçilebilir. Ayrıca Mardin veya Silopi'den sınıra kadar dolmuş taksilerle, sınırdan sonra da yine dolmuş taksiler ile geçiş yapılabilir.

Vize[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Irak'a Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları 15 günlük geçici vize ile giriş yapabiliyorlar. İstenildiği taktirde ikamet izni almak suretiyle bu süre uzatılabiliyor. Ancak Kürt Bölgesine girişte alınan bu 15 günlük geçici vize Bağdat merkezi hükumeti tarafından tanınmıyor ve Arap bölgesindeki şehirlere bu vizeyle girişe izin verilmiyor.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil'in kuzey bölümlerinde karasal iklimin soğuk ve kar yağışlı kışları, güneyinde ise sıcak ve kurak yazları görülebilir. Erbil'in kuzeyi dağlık olduğu için Karasal iklim hakimdir, güneyi ise genellikle çöl ve düzlüklerden oluştuğu için sıcak iklim hakimdir.

Nuvola apps kweather.svg Erbil iklimi Weather-rain-thunderstorm.svg
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
En yüksek sıcaklık rekoru,  °C 20,1 27,9 31,3 34,5 41,9 43,3 48 49,3 44,8 38,2 30,6 24,2 49,3
Ortalama en yüksek sıcaklık, °C 12,4 14,2 18,1 24 31,5 38,1 42 41,9 37,9 30,7 21,2 14,4 27,2
Ortalama sıcaklık, °C 7,4 8,9 12,4 17,5 24,1 29,7 33,4 33,1 29 22,6 15 9,1 20,18
Ortalama en düşük sıcaklık, °C 2,4 3,6 6,7 11,1 16,7 21,4 24,9 24,4 20,1 14,5 8,9 3,9 13,22
En düşük sıcaklık rekoru,  °C −16,2 −14 −9,3 −2,1 2,6 9,1 11,7 10,3 9,5 1,6 −5,6 −12,3 −16,2
Ortalama yağış, mm 111 97 89 69 26 0 0 0 0 12 56 80 540


Bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil'in iklim şartları, topografik ve dağlık yapısı nedeniyle, ilde bitki örtüsü olarak bozkır ve orman bulunur. Şehrin kuzeyindeki dağlık bölgede kavak, Söğüt ve Meşe ağaçları bulunur. güneyinde ise genelde çöl ağaçları olan Palmiye ve hurma ağaçları vardır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil'in ekonomisini tarım, turizm, alışveriş ve petrol ihracatı oluşturmaktadır.

Turistik yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil Kalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Erbil Kalesi

Erbil'in tarihi kent merkezi olan Erbil Kalesi, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin bir kalesidir. Bu kale çevresi, dünyanın en eski yerleşim şehri olduğu iddia edilmiştir. kale 21 Haziran 2014 yılından bu yana Dünya mirası listesi'ne girmiştir. Son zamanlarda kaleyi yenileme çalışmaları devam etmektedir. Kale, Erbil'in tam ortasında şehrin kalbinde yer alır.

Kale 5. binyıl kadar uzanır ve. Bu Ebla tabletleri etrafında 2,300 M.Ö. tarihsel kaynaklarda ilk kez görünür ve Asur İmparatorluğu sırasında özel bir önem kazanmıştır. Erbil, o dönem Hıristiyanlık, Abbasiler ve Sasani İmparatorluğu için önemli bir merkezi oldu. Sonra 1258 yılında kalenin  Moğol İmparatorluğu'nun eline geçmesiyle Erbil önemi azalmıştır. 20. yüzyılda kentsel yapısı önemli ölçüde evleri ve kamusal bir kaç bina yok edildi ve bunun bir sonucu olarak, modifiye edilmiştir. Kalenin restorasyonu için 2007 yılında Erbil Kalesini Yenilemek amacıyla Yüksek Komisyonu (HCECR) denetlemek üzere kurulmuştur.

Divan Erbil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Divan Erbil

Divan Erbil Irak'in Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin başkenti Erbil'de lüks bir oteldir.

Erbil Rotana[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Erbil Rotana

Erbil Rotana Irak'ın Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin başkenti Erbil'de lüks bir oteldir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil, Kürdistan ve Mezopotamya kültürü İslam dini ve geleneksel Kürt kültürü etrafında biçimlenmiştir. Buna karşın, Erbil şehri çeşitlilikler içinde yüksek bir kozmopolit toplum ve canlı bir kültüre sahiptir. İslam etkisi Kürt ve Arap kültürünün mimari, müzik, giyim, mutfak ve yaşam tarzında görülebilmektedir.

Erbil mutfağı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Irak mutfağı
Erbil'de bir Kebap lokantası

Kürt ve Arap mutfağı oldukça tutulmakta olup kentin her yerinde döner lokantalarından Erbil otellerinin lüks lokantalarına kadar her yerde bulunabilmektedir. Hızlı yiyecekler, Arap, Kürt ve Batı mutfakları da oldukça popüler olup geniş miktarda bulunabilmektedir. Kürt mutfağı Araplarla binlerce yıllık etkileşimle günümüze gelmiş gayet zengin ve farklı bir mutfaktır. Mutfağın temel malzemeleri kuzu eti, yöresel baharatlar, pirinç ve bulgurdur. Bu nedenle Kürt mutfağı ağır yemeklerden oluşur. Mutfağın temel bileşenleri Kebaplar, lahmacunlar, etli yemekler ve hamurlu tatlılar olup dünyanın her yerinde tanınmakta ve tercih edilmektedir. Fast-Food tarzı Batı kültürünün de arttığı bu devirlerde, fast-food'la yarışabilir hızlı hazırlanabilen bir mutfaktır.

Giyim ve kurallar[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil'de insanların birçoğu yöresel Kürt kıyafeti ve Arap elbisesi olan kandura giyerler. Bu giyim biçimleri, Erbil'in çok sıcak ve nemli veya çok soğuk olan iklimine göre değişmektedir.

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil'de yerel futbol takımı olan  Erbil SC bulunmaktadır. Irak Premier Ligi'nde mücadele etmektedir.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Üniversiteler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürdistan Üniversitesi Erbil, Erbil şehrinde bulunan Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin üniversitelerinden biridir. Cihan Üniversitesi, Erbil Medikal Üniversitesi, Koya Üniversitesi, Selahaddin Üniversitesi ve Soran Üniversitesi Erbil şehrinde bulunan Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin diğer üniversitelerindendir.






Kentin görünümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Erbil
Erbil genel görünümü.

Görüntüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]