Doğu Türkistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Doğu Türkistan Bayrağı (Ay-Yultuzluq Kök Bayraq)
Uygurca isim
Arap-Fars (K̡ona Yezik̡): شەرقىي تۈركىستان
Latin (Yengi Yezik̡): Sherqiy Türkistan
diğer yazımlar: 東土耳其斯坦
Çince isim
Gelenek: 東突厥斯坦
Basit: 东突厥斯坦
Pinyin: Dōng Tǔěrqísītǎn
Doğu Türkistan

Doğu Türkistan (Uygurca: شەرقىي تۈركىستان Sherqiy Türkistan; Uyguriye), Orta Asya'nın orta bölümünde yer alan büyük Türkistan'ın doğu kesimidir. 1949 yılından bu yana Çin Halk Cumhuriyeti'nin siyasi ve iktisadi kontrolü altındadır. Bir ortaçağ Uygur el yazmasında "Uygurların Ülkesi" anlamına gelen, "Uygur Έli" terimi bulunmuştur.[1]

Konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Türkistan, Türkistan’ın bir parçasıdır. Türkistan, batıda Hazar Denizi’nden, doğuda Altay ve Altın Dağları’na; güneyde Horasan, Karakurum Dağları’ndan, kuzeyde Ural Dağları ile Sibirya’ya kadar uzanmaktadır. Doğu Türkistan; Türkistan’ın doğusunda ve Asya kıtasının tam ortasında bulunmaktadır. Güneyde Pakistan, Hindistan, Keşmir ve Tibet, güneybatı ve batıda Afganistan ve Batı Türkistan, kuzeyde Sibirya ve nihayet doğu ve kuzeydoğuda Çin ve Moğolistan ile sınırdır.[2]

Doğu'da Çin ve Moğolistan, kuzeyde Batı Türkistan, batıda Batı Türkistan ile Afganistan, güneyde Keşmir ve Tibet ile çevrilmektedir. Doğu Türkistan'ın büyük bölümü Karakoram, Tanrı Dağları, Tarbagatay ve Altay sıradağları ve Taklamakan Çölü ile kaplıdır. Bu bölgede büyük ölçüde 50 milyon Uygur, bir Müslüman Türkçe konuşan insanlar yaşar.[3]

Doğu Türkistan, günümüzde 1,65 Milyon km2 alanı kapsar, önceleri resmi kaynaklara göre 1,82 milyon km2 alanı kapsardı. Güneydeki Kunlun Dağları, Doğu Türkistan ile Tibet arasında sınır, ve kuzeydeki 400 kilometre uzun Altay Dağları Doğu Türkistan ile dış Moğolistan, Rusya ve Kazakistan arasında sınır oluşturur. Tanrı Dağları 1700 kilometre uzunlukta ve 250-300 kilometre genişlikte, büyük bir bölümü Doğu Türkistan'da, güneyden kuzeye doğru uzanırlar.

Çok zengin bir tarihe sahip ve görkemli görünümlü Doğu Türkistan, yüksek dağlarla, çok iyi ve ilginç çöllerle, güzel otlaklar ve ormanlarla kaplıdır.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Türkistan'nın deniz kıyılarından uzak kalması ve yüksek dağlarla çevirilmiş olması, çölleşmesine sebep olmuştur. Bu yüzden de kurak bir iklime sahiptir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Tanrı dağlarının bulunduğu bölgede, Uygurların Tushuk tash dedikleri (shipton's arch diye de geçer) Kaşgarda yer alan Tushuk Tash görülmesi gereken nadir güzellikteki yerlerden biridir.

Bölgeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu Türkistan üç büyük bölgeye ayrılmaktadır:

1. Cungarya Havzası, bozkır iklimli alçak alandır. Urumçi, Gulca ve Karamay bu bölgededir.

2. Tanrı Dağları, dağlık bölgedir. En yüksek tepesi Han Tanrı tepesidir (7.300 metre). Turfan Havzası da bu bölgede yer almaktadır. Yanan Dağlar, Tanrı Dağlarının silsilesinde çorak bir, aşınmış, kırmızı kumtaşlı tepelerdir.

3. Tarım Havzası, Tarım Irmağından adını alan yüksek dağlarla çevilmiş çukurdur. En alçak yeri deniz yüzeyinden 800 metre yüksektedir. Bu bölgenin büyük kısımı Taklamakan Çölü ile kaplıdır. Tarım Nehri ile bir kolu olan Kaşgar Derya, Yarkent Derya, Hotan Derya ve Aksu ile birlikte Çerçen Derya, Karaburan Gölü'ne dökülür. Tarım Nehri'nin diğer kolu Kuruk Derya ise Lob Çukuruna gider.

Yerleşme yerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yerleşim yerleri akarsular boyunca uzanan Kaşgar, Yarkent, Hotan, Aksu, Uçturfan, Kumul, Altay, Gulca ve Turfan vahalarında gelişmiştir.[4]

Doğu Türkistan’ın kısa tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Kasım 1933 tarihinde ilan edilen Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti[5], 6 Şubat, 1934 yılında Ma Chnagying'in ordusu Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ordusunu imha etmiş ve yeni kurulan Cumhuriyeti yıkmıştır.

12 Kasım, 1944 yılında tekrar oluşan Doğu Türkistan Cumhuriyeti beş yıl sonra 20 Ekim, 1949 yılında tekrar yıkılmış ve Aralık 1949'da Çin Halk Kurtuluş Ordusu bölgeye girerek konuşlandırılmış ve Doğu Türkistan, Çin Halk Cumhuriyeti'ne bağlanmıştır. Doğu Türkistan halkı da o zamandan beri Çin işgaline karşı direnmektedir.[6]

1953 yılında Türkiye 900'den fazla Doğu Türkistanlı ilticacıyı Kaşmir ve Pakistan'dan kabul etmiştir.[7]

Çin devleti aldığı karar çerçevesinde Doğu Türkistan bölgesinde başörtüsü takan,burka giyen kadınların ve uzun sakallı olan erkeklerin toplu taşınmadan yararlanmasını yasaklamıştır.Karara göre kıyafetinde hilal ve yıldız sembolü olan herkes bu yasak kapsamında toplu taşımadan yararlanamayacaktır.[8]

Doğal yaşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırgızistan, güney Kazakistan, Tacikistan ve Sincan (Doğu Türkistan) içindeki Orta Asya dağlarında, doğal ortamda yabani bir elma türü Malus sieversii (Uygurca: شىنجاڭ ياۋا ئالمىسى, shinjang yawa almisi, шинҗаң йава алмиси; 新疆野苹果 xin jiang ye ping guo) yetişir.[9][10]

Sincan Merinos koyun (Uygurca: شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قوي, shinjang inchike yungluq qoy, шинҗаң инчикә йуңлуқ қой)'larından diğer merinos türleri çoğalmıştır. İnce-yünü ve gövde ağırlığı olmak üzere iki amaçla üretilen bir koyun cinsidir.[11][12]

Yangihissar, Kertenkeleler alt takımından olan geckogillerden birine ismini verdiği, Yangihissar gecko (Cyrtopodion elongatus) tüm doğu Çin boyunca görülür.[13]

Xinjiang Juniper (Sincan ardıçı) denilen "Juniperus pseudosabina", "Juniperus semiglobosa" ve "Juniperus turkestanica" gibi ardıç türleri yetişir.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Dolkun Kamberi, "Uyghurs and Uyghur Identity" Sino-Platonic Papers, 150 (May, 2005).
  2. ^ İsa Yusuf Alptekin, Doğu Türkistan Davası, İstanbul, 1992, sayfa 23.
  3. ^ Restive Xinjiang: China's next trouble spot after Tibet? | International | Reuters
  4. ^ http://www.nytimes.com/2008/10/19/world/asia/19xinjiang.html?pagewanted=1&_r=1
  5. ^ Osman Kubilay Gül. Doğu Türkistan'dan Türkiye'ye Hazin Bir Göç Hikayesi. Turkish Studies; Volume 2/1 Winter 2007, s.252-273. Tam metin
  6. ^ http://www.nytimes.com/2009/04/01/us/politics/01gitmo.html?hp
  7. ^ Erkin Alptekin, Doğu Türkistan'dan Hizmetimizin 40. Yıldönümü, Kayseri 1992, sayfa 17-22.
  8. ^ http://www.ntvmsnbc.com/id/25530259
  9. ^ Malus sieversii (İngilizce)
  10. ^ World Conservation Monitoring Centre (1998).Malus sieversii (İngilizce)
  11. ^ Xinjiang Fine Wool (pronounce as "Shin-Jang" (Xinjiang Merino)
  12. ^ Xinjiang Reclamation Science Institute, Shihezi 832001, P.R.China
  13. ^ http://www.geckolist.com/info/Gekkoninae/Cyrtopodion/elongatus/index.php (İngilizce)

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]