Hakasya Cumhuriyeti
Vikipedi, özgür ansiklopedi
| Hakasya Cumhuriyeti | |
 |
|
| Yönetim Şekli | {{{yönetim}}} |
| Başkent | {{{başkent}}} |
| En Büyük Şehir | {{{büyükşehir}}} |
| Yönetici | {{{yönetici}}} |
| Alan | 61.900 km² km² |
| Nüfus - Yoğunluk |
498.384 /km² |
| GSMH - Kişi Başına |
Yuan {{{kişibaşına}}} Yuan |
| Resmi Websitesi: {{{website}}} |
|
Hakasya Cumhuriyeti (Hakas Türkçesi: Хакасия Республиказы}}; Rusça: Pеспублика Хакасия) veya Hakasya. Sibirya'da Rusya Federasyonu'na bağlı bir cumhuriyet. Orta Sibirya'nın güneyinde yer alır.
Konu başlıkları |
[değiştir] Tarihi
Hakaslar, Türk boyu olup Güney Doğu Sibirya da yaşamaktadırlar. Hakaslar 1800'lü yıllarda Sovyetler Birliğine katılmış, 1930 da özerk bölge statüsüne kavuşmuşlardır. Hakaslar eski şamanizm inancına sahiptirler.
Hakasların iki bin yılı aşan tarihleri onların bir Kırgız grubu olduğunu göstermektedir.
Tanrı Dağı Kırgızlarının dünyaca ünlü büyük destanları Manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. Manas Destanı'nın anlattığına göre Tanrı Dağı Kırgızları Yenisey bölgesinden bugünkü vatanlarına Manas Han önderliğinde göç etmişlerdir. 9. yüzyıl Çin kaynakları Kırgızlardan "Heges" veya "KieKiaSe" adıyla bahsetmektedir. Sonraki yıllarda Tanrı Dağı Kırgız boylarının Müslümanlaşma ve yaşanılan bölgeler arasındaki mesafenin uzak olması nedeniyle Yenisey Kırgızlarının ayrı bir kimlik benimsemesini ve Hakas adını kabullenmeleri sonucunu doğurmuştur.
[değiştir] Coğrafi yapı
Yüzölçümü 61.900 km² dir.
Yenisey Irmağının yukarı kesimindeki geniş Minusinsk Havzasının batı yarısında yer alır. Yenisey Irmağının kollarından, Abakan Irmağı bölgenin ortasından geçer. Irmak vadisinin güneyinde, Karagoş Dağında 2.930 m'ye kadar yükselen Batı Sayan Dağları bulunur. Kuzeyindeki Akaban ile Kuznetsk Alatau Dağlarının en yüksek noktasıyla 2.178 m yüksekliğindeki Verhni Zub'dur. Kapalı havuzda kurak ve sert bir kara iklimi egemendir. Bu nedenle alçak kesimler bozkırlar ve ormanlık alanlarla kaplıdır. Ama 1954'ten sonra özelliklede bakir ve boş topraklann çoğu tarıma açılmıştır. Dağlar çam, köknar ve ladin ormanlarıyla kaplıdır.
[değiştir] Zaman Dilimi
Hakasya Krasnoyarsk zaman dilimindedir (KRAT/KRAST). UTC'e göre saat farkı +0700 (KRAT)/+0800 (KRAST).
[değiştir] İdari bölümler
Bu alt başlığın ana maddesi: Hakasya İdari Yapılanması
[değiştir] Nüfus
Hakaslar eskiden göçebe olan Sibiryalı bir Türk halkıdır. Ama günümüzde bölge nüfusunun yaklaşık % 80'ini Ruslar oluşturur. Toplam nüfusu 498.384 olan Hakas Muhtar Bölgesi nüfusunun ancak % 11.1'i Hakas'tır.
1989 nüfus sayımına göre nüfusları 110.000 olan Hakas'lar başlıca Krasnoyarsk Krayı'na bağlı olan Hakas Muhtar Bölgesinde yaşamaktadırlar. Hakasların Kırgız ve Sagay diye iki kolu bulunur
[değiştir] İdari Yapı
İdari merkezi baskent Abakandir. Güney Doğu Sibirya'da bulunan bu bölge, Rusya'nın Krasnoyarks eyaletine bağlıdır. Rusya'nın oluşumunda ve 18. yüzyılda Rusya'ya katılmış, 1930'da Muhtar Bölge olarak yer almıştır.
[değiştir] Ekonomik Yapısı
Hakas Muhtar Bölgesi, ekonomik kaynaklardan kömür, demir, altın, mermer vs. sanayi bakımından zengindir. Ayrıca kereste işletme sanayii gelişmiştir. Ekonomi tarım ve hayvancılığa (özellikle küçükbaş) dayanmaktadır. Bitki üretimi de yeterli düzeydedir.
Koyun ve keçi besiciliği hala önemli bir ekonomik etkinliktir. Alçak kesimlerde gerçekleştirilen sulama projeleri otlaklarda beslenen hayvan sayısını, ekili arazilerin yüzölçümünü ve başta buğday, yulaf, darı ve patates olmak üzere tarımsal üretimi artırmıştır. Rusların bölgeye yerleşmesinede etkili olan bakır madenciliği 18. yy'dan beri önemini korumaktadır. Abaza ve Teya'da zengin demir cevherleri. yukarı Çulım'da altın, Çemogorsk'ta kömür, Aksiz'de barit çıkartılmaktadır. Bölgede ayrıca bakır, tungsten yatakları da vardır. Ormanlar önemli bir kereste kaynağıdır.
[değiştir] Enerji
1980'lerin başında Yenisey Irmağı üzerindeki Sayanagorsk'ta yapılan 6.400 megavat kapasiteli hidroelektrik santralından Minusinsk Havzasındaki sanayi için gerekli enerjinin sağlanması planlanmış ve elektrik enerjisi gereksinimini karşılamaktadır.
[değiştir] Eğitim ve Kültür
Hakasya'da 269 ortaokulda (91 bin öğrenci), 7 Anaokulunda (770 öğrenci), 1 üniversitede (6500 öğrenci) bulunmaktadır. Eğitim sistemi devletin mülkiyetindedir. Burada yılda 15.000 kitap, 1 dergi (2200 tiraj), 1 gazete bulunmaktadır. 250 kütüphane, 1 müze, 1 tiyatro, 280 kulüp vardır.
[değiştir] Dil
Hakasça, Uygurcaya yakındır. Bugün bir yazı diline sahip olan Hakasların dil ve edebiyat enstitüleri mevcuttur. Hakaslar Çarlık döneminde zorla kabul ettirilen Kiril alfabesini Sovyet Devriminden sonra bırakıp Latin alfabesine geçmişler, ama 1939'dan sonra yeniden Rus alfabesini kullanmak zorunda kalmışlardır. Moğolca ve Çince öğelerin de rastlandığı Hakasça'nın sözcük dağarcığı daha çok ortak Türkçenin sözcüklerinden oluşur. Belli başlı ses değişimlerine örnek olarak b->p- (bar "var" / par, biz / pis). d/z (adak "ayak" / azah), y/c (yahşi "güzel" / cahsı, yıl / çıl), z/s (yüz / çüs) gösterilebilir. Hakaslar zengin bir halk edebiyatı geleneğine sahiptirler. Türkolog W. Radloff'un Hakas lehçesi edebiyatı ve etnografyasıyla ilgili geniç çalışmaları vardır.
[değiştir] Hakasya Alfabesi
A (A), Б (B) ,Ӌ (c), Ч (Ç), Д (D), Э (E) , Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur) , Ф (F) , Г (G) ,Ғ (Ğ)Х (H) , Ы (ı) , И (İy), İ (i), Ж (J) К (K), Л (L), М (M), Н (N); Нь( ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi’nde “ñ” olarak belirlenmiştir) , O (O), Ö (Ö) , П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), ÿ (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)
Hakas Alfabesi:
| Hakas Alfabesi Büyük Küçük |
Türkiye Alfabesi karşılığı |
ÖNERİLEN | Hakas Alfabesi Büyük Küçük |
Türkiye Alfabesi karşılığı |
ÖNERİLEN |
|---|---|---|---|---|---|
| А а | A | A | П п | P | P |
| Б б | B | B | Р р | R | R |
| В в | V | V | С с | S | S |
| Г г | G | G | Т т | T | T |
| Ғ ғ | G | ğ | İ i | İ | İ |
| Д д | D | D | У у | U | U |
| Е е | E | E | Ÿ ÿ | Ü | Ü |
| Ё ё | YO | kaldırılmalı | Ф ф | F | F |
| Ж ж | J | J | Х х | H | H |
| З з | Z | Z | Ц ц | TS | kaldırılmalı |
| И и | İ | İ | Ч ч | Ç | Ý |
| Й й | Y | Y | Ш ш | Ş | Ş |
| К к | K | K | Щ щ | ŞÇ | kaldırılmalı |
| Л л | L | L | Ӌ ӌ | C | C |
| М м | M | M | Ы ы | I | I |
| Н н | N | N | Ь ь | inceltme işareti | ' |
| Нь нь | n | ñ | Э э | E | E |
| О о | O | O | Ю ю | YU | kaldırılmalı |
| Ö ö | Ö | Ö | Я я | YA | kaldırılmalı |
1929 yılına kadar — Latin Alfabesi:
| A a | B в | C c | Ç ç | D d | Ә ә | F f | G g |
| Ƣ ƣ | I i | Į į | J j | K k | L l | M m | N n |
| N̡ n̡ | O o | Ө ө | P p | R r | S s | Ş ş | T t |
| U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ | Ь ь |
с 1939 — Rus Alfabesi:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | I i | К к | Л л | М м |
| Н н | Ң ң | О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ӌ ӌ | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
thumb|250px|Хакасский алфавит из букваря 1934 года Таблица соответствия букв хакасских алфавитов
| Kiril 1924-1929 |
Latin | Kiril 1939-1947 |
Kiril 1947-1953 |
Kiril с 1953 |
|---|---|---|---|---|
| Аa | Аa | Aa | Аa | Аа |
| Бб | Bв | Бб | Бб | Бб |
| Вв | Vv | Вв | Вв | Вв |
| Гг | Gg | Гг | Гг | Гг |
| h (c 1927) | Ƣƣ | ғ | Ғғ | |
| Дд | Dd | Дд | Дд | Дд |
| Ее | Ее | Ее | Ее | |
| Ёё | ||||
| Жж | Ƶƶ | Жж | Жж | Жж |
| Зз | Zz | Зз | Зз | Зз |
| Ии | Ii | Ии | Ии | Ии |
| Ii (с 1927) | Įį | Ii | Ii | Ii |
| Йй | Jj | Йй | Йй | Йй |
| Кк | Kk | Кк | Кк | Кк |
| Лл | Ll | Лл | Лл | Лл |
| Мм | Mm | Мм | Мм | Мм |
| Нн | Nn | Нн | Нн | Нн |
| Ҥҥ | N̡n̡ | нъ | нъ | ң (с 1962) |
| Оо | Оо | Оо | Oo | Oo |
| Ӧӧ | Ɵɵ | Ӧӧ | Ӧӧ | Ӧӧ |
| Пп | Pp | Пп | Пп | Пп |
| Рр | Rr | Рр | Рр | Рр |
| Сс | Ss | Сс | Сс | Сс |
| Тт | Tt | Тт | Тт | Тт |
| Уу | Uu | Уу | Уу | Уу |
| Ӱӱ | Yy | Ӱӱ | Ӱӱ | Ӱӱ |
| Фф | Ff | Фф | Фф | Фф |
| Хх | Хх | Хх | Хх | Хх |
| Цц | Цц | Цц | Цц | |
| Чч | Cc | Чч | Чч | Чч |
| Jj | ç | Ӌӌ | Ӌӌ | |
| Шш | Şş | Шш | Шш | Шш |
| Щщ | Щщ | Щщ | Щщ | |
| ъ | ъ | ъ | ||
| Ыы | Ƅƅ | Ыы | Ыы | Ыы |
| ь | ‘ | ь | ь | ь |
| Ээ | Әә | Ээ | Ээ | Ээ |
| Юю | Юю | Юю | Юю | |
| Яя | Яя | Яя | Яя |
[değiştir] Kaynak
|
|
|
|---|---|
| Bağımsız ülkeler |  Azerbaycan ·  Kazakistan ·  Kırgızistan ·  Özbekistan ·  Türkiye ·  Türkmenistan |
| Rusya Federasyonu |  Altay ·  Başkurdistan ·  Çuvaşistan · Hakasya ·  Kabardey-Balkarya ·  Karaçay-Çerkes ·  Saha ·  Tataristan ·  Tuva |
| Diğerler |  Gagavuzya (Moldova) ·  Karakalpakistan (Özbekistan) ·  Kuzey Kıbrıs1 · .svg){kind=small} Uygur (ÇHC) |
| 1 Sadece Türkiye tarafından tanınmaktadır. | |
