Azerice

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Azerice
Azerbaycan Türkçesi
Telaffuz ɑzærbɑjdʒɑn dili
bölge Güney Kafkasya, Doğu Anadolu, Güney Azerbaycan
Etnik köken Azeriler
Konuşan sayısı 24,237,340  (2010)[1]
Dil aileleri
Yazı sistemi Kiril alfabesi (Rusya)
Latin alfabesi (Azerbaycan)
Arap alfabesi (İran)
Resmi durumu
Resmi dil  Azerbaycan
 Dağıstan (Rusya)
Düzenleyen Azerbaycan Millî İlimler Akademisi
Dil kodları
ISO 639-1 az
ISO 639-2 aze
ISO 639-3 azekapsayıcı kod
Bireysel kodlar:
azj – Kuzey Azerbaycan
azb – Güney Azerbaycan
slq – Selçuk
qxq – Kaşkay
Idioma azerí.png
Azerice'nin konuşulduğu yerler.

Azerice[2] (Diğer kullanımları Azerbaycan Türkçesi veya Azerbaycanca) Türk dillerinin Oğuz grubu içerisindedir ve Türk halklarından biri olan Azerilerin ana dilidir. Türkçe, Azerice'ye en yakın olan şivedir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmî dilidir.[3] Rusya Federasyonu'nun özerk Dağıstan Cumhuriyeti'nin resmî dillerinden biridir.

Konuşulan Alan[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerice, Azerbaycan'da 8.473.000[4], İran'da ise 15-20 milyon kişi tarafından konuşulan bir dildir. Irak Türkmenlerinin ağzı da Azericeye benzer. Azerbaycan'da 1991 yılı itibarıyla Azericeye uyarlanan Latin alfabesi yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye'de Ardahan, Kars, Iğdır[5], ve Ağrı[kaynak belirtilmeli] illerinde konuşulur. Genel olarak Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde Azerbaycan Türkçesinin özellikleri belirgindir.

Ağızları[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan arazisinde dört ağız vardır:

  1. Doğu ağzı — Kuba, Şamahı, Bakü, Muğan ve Lenkeran ağızları
  2. Batı ağzı — Kazah, Karabağ, Gence ağızları
  3. Kuzey ağzı — Şeki (Nuha) ve Zakatala-Kah ağızları
  4. Güney ağzı — Nahçıvan, Ordubad, Erivan ağızları

Ağızlar birbirinden fonetik özelliklerine göre ayrılırlar.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Oğuzca[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk dili, 13. yüzyılda Hazar’ın batısında Oğuzca merkezli bir özellikte bağımsız gelişimine başlamıştır. Batı Türkçesi[6] (Oğuzca veya Yeni Batı Türkçesi) olarak belirtilen bu bölge Türkçesinin içinde saha bakımından zamanla iki daire meydana gelmiştir. Bunlardan biri Azerbaycan ve Doğu Anadolu sahasını içine alan Doğu Oğuz kolu, diğer Osmanlı sahasını içine alan Batı Oğuz koludur.[7]

11. - 13. yüzyıllar arası, aynı zamanda Oğuzların Orta Asya’dan batıya doğru uzanan siyasî etkinliklerinin güçlenme dönemidir. Nitekim daha 11. yüzyılda büyük Selçuklu Devleti’nin batıya yaptığı göçlerle, Oğuz nüfuzu yalnız Sirderya, Maveraünnehir, Harezm ve Horasan bölgelerinde kalmamış; Azerbaycan üzerinden Abbasi Devleti'nin başkenti ve büyük kültür merkezi Bağdat’a kadar uzanmıştır.[8] Bu etkililik Oğuzca açısından da aynı yönde bir gelişme yaratmıştır.

Batı ve Doğu Kollarının Açılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan ve Osmanlı Türkçeleri arasında, daha çok şivede kalan ayrılıkların sebeplerini Doğu Oğuz koluna Oğuz dışı Türk şivelerinin, özellikle Kıpçak unsurlarının yaptığı etki ve İlhanlılardan kalan bazı Moğolca izlerinde aramak lazımdır. Bu iki Türkçe arasındaki başlıca ayrılıklar, kelime başındaki b - m, kelime içindeki ķ - ġ - ħ, ilk hecedeki e - i, kelime başındaki t - d ile akuzatif ve bazı fiil çekimleri etrafında toplanmıştır.[9]

Nahçıvan’daki Ana Dili Heykeli
Batı Oğuz Kolu
(b-, -ķ, e-, t-)
Doğu Oğuz Kolu
(m-, -ħ, i-, d-)
Anlam
ben mən “Ben kişi zamiri”
biŋ min “1000 sayısı”
baķ- baħ - (bax) “Bakmak”
tarla tarla “Tarla”
orduyı ordunu “Orduyu”

Batı ve doğu Oğuz kolları arasındaki farklılıklar 14. yüzyıldan sonra kesinleşmeye başlamıştır.[10] Azerbaycan sahasında yetişen başlıca edebî şahsiyetlerin bulunduğu 17. yüzyıldan önce de doğu ve batı Oğuz kolları arasında kayda değer bir ayrılık bulunmadığı için bu iki Oğuz ağzı, yazı dili olarak Batı Türkçesi adı altında zikredilmişlerdir.[9]

Yazı Dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Arap asıllı Türk alfabesinin kullanıldığı devirlerde Azerbaycan ve Osmanlı Türkçesi sahalarında kaleme alınan eserlerin imlasında büyük ortaklıklar söz konusu olmuştur. Çünkü Türkçenin eski devirlerinden gelen ve bu alfabede standartlaşan imla, doğu ve batı sahalarında aynı imla geleneğini gerektiriyordu. Mesela kapı kelimesi Hazar’dan batısından

19. asrın başlarından itibaren Ruslar, Kafkaslar ve Azerbaycan’ı istila etmeye başladılar. 18 Şubat 1828’de Ruslarla Kaçar Hanedanı arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması gereğince Aras Nehri’nin kuzeyinde kalan Azerbaycan toprakları Ruslara bırakıldı.[11] Azerbaycan Türkçesi veya Azerice, 17. yüzyıldan sonra kendi mecrasında gelişimine devam etmişti. Rus egemenliğinden sonra, Osmanlı Türkçesi bölgesi ile olan irtibatların azalması ve zamanla bölgede oluşturulan devlet yapısı sonucunda yazı dili olarak Azerice resmiyet kazandı.

Sesbilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Standart Azerbaycan Türkçesinde ünsüzler
Çift dudak Labio-
dental
Diş Diş yuvası Post-
alveolar
Palatal Velar Gırtlak
Patlayıcı ve
yarı kapantılı
p b t d ʧ ʤ c ɟ k ɡ
Geniz m n
Sürtünmeli f v s z ʃ ʒ x ɣ h
Approximants l j
Taps ɾ

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Standart Azerbaycan Türkçesinde ünlüler
Azeri vowel chart.png

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

İran’daki Azerbaycan Türklerinin Arap abecesi ile yazılmış Mirza Mehemmed Tağı Kumri (1819-1891) adlı şaire ait bir şiir kitabı

Alfabe değişiklikleri ve karşılıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Arap Asıllı Alfabe
(-1929[12])
İran
Latin Asıllı Alfabe
(1929–1939)
Azerbaycan SSC
Kiril Asıllı Alfabe
(1939–1991)
Azerbaycan SSC
Latin Asıllı Alfabe
(1992- )
Azerbaycan Cumhuriyeti
ا,آ A a А а A a
B b Б б B b
Ç ç Ҹ ҹ C c
چ C c Ч ч Ç ç
D d Д д D d
  E e Е е E e
,(کسره) Ə ə Ә ә Ə ə
F f Ф ф F f
گ G g Ҝ ҝ G g
Ƣ ƣ Ғ ғ Ğ ğ
, H h Һ һ H h
X x Х х X x
  Ь ь Ы ы I ı
ی I i И и İ i
ژ Ƶ ƶ Ж ж J j
K k К к K k
Q q Г г Q q
L l Л л L l
M m М м M m
N n Н н N n
O o О о O o
  Ɵ ɵ Ө ө Ö ö
پ P p П п P p
R r Р р R r
,, S s С с S s
Ş ş Ш ш Ş ş
, T t Т т T t
U u У у U u
Y y Ү ү Ü ü
V v В в V v
ی J j Ј ј Y y
,,, Z z З з Z z

Türk yazı tarihi mevcut bilgilerle Göktürk Alfabesi ile başlasa da[13], Azerbaycan Türkçesinin yazılmasına Arap alfabesinin bir varyantı ile başlanmıştır. Selçuklu ve Oğuzlar 10. asırdan başlayarak Arap alfabesine Türkçe için gerekli birkaç harfi ekleyerek (ç, p, j gibi) bu alfabeyi kullanmış ve bu alfabeyle değerli eserler yaratmışlardır.

Arap asıllı alfabe, Azericenin özünü ifade etmesi için mükemmel bir alfabe olmasa da, 20. asrın evveline kadar bu alfabeden Azerbaycan muhitinde genişçe yararlanılmış ve bu alfabeyle Azerbaycan tarihinin, edebiyatının kıymetli eserleri kaleme alınmıştır.

Azerice için 1929 yılına dek Arap asıllı alfabe kullanılmıştır. 1929-1939 yılları arasında Latin asıllı alfabe, 1939-1991 yılları arasında Kiril alfabesi kullanımda olmuştur. 1991 yılından itibaren Latin kaynaklı alfabeye geçilmiştir.

İran'nın Azerbaycan bölgesi ve diğer yerlerde yaşayan Azeriler ise bugün de Arap asıllı alfabe kullanmaktadırlar.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.ethnologue.com/language/aze
  2. ^ [|Türk Dil Kurumu (TDK)]. "Büyük Türkçe Sözlük: Azerice". http://tdkterim.gov.tr/bts/?kategori=verilst&kelime=Azerice&ayn=tam. Erişim tarihi: 2009-06-29. 
  3. ^ Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası. Maddə 21. Dövlət dili
  4. ^ Kuzey Azerice Azerbaijani, North Speaking Peoples, Joshua Project
  5. ^ http://www.yesiligdir.com/content/view/21/30/
  6. ^ Türkoloji kullanımında esas Batı Türkçesi, Türkçenin Miladın öncesine ait “Lir” kolunu belirtmek için de kullanılır. Burada MS. 13. yüzyılda Hazar Denizi’nin batısında gelişen dil bölgesi için bu tabir kullanılmıştır. Bkz: Agop Dilaçar, Batı Türkçesi, TDK Belleten, Ankara, 1953, s. 73
  7. ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 15
  8. ^ Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Eski Anadolu Türkçesinin Türk Dili Tarihindeki Yeri, Prof. Dr. Fikret Türkmen Armağanı, İzmir, 2005, s. 472
  9. ^ a b Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 15-17
  10. ^ Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş, Eski Türkiye Türkçesi, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1994, s. VII
  11. ^ Prof. Dr. Yavuz Akpınar, Azeri Edebiyatları Araştırmaları, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1994, s. 35
  12. ^ Azerbaycan Cumhuriyeti için son tarihtir. Kuzeyde 1929 yılından itibaren bu alfabe kullanımdan kalkmıştır.
  13. ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XXVII

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Güney Azerice Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Azerice Vikihaber deneme projesi bulunmaktadır.

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Vikisözlük'te Azerice ile ilgili kelime açıklaması bulunmaktadır.

Vikikitap'ta Azerice ile ilgili kılavuz veya ders kitapları bulunmaktadır.

Dil Bilimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Azericede Wikimedia bölükleri[değiştir | kaynağı değiştir]