Azerice
| Azerbaycan türkçesi | |
|---|---|
| Azərbaycan dili آذربایجان دیلی |
|
| Ana dili olanlar |  Azerbaycan, İran, Gürcistan, Rusya, Türkiye, Ukrayna, Irak, Özbekistan |
| Konuşan sayısı | 20 milyon[1][2][3][4][5][6]-28 milyon[7] (tarih gerekli) |
| Dil aileleri | |
| Dil kodları | |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | Variously: aze – Azerbaijani (generic) azj – Kuzey Azerice azb – Güney Azerice |
[[Dosya:
 |
|
Azerice[9] (Diğer kullanımları Azerbaycan Türkçesi veya Azerbaycanca) Türk dillerinin Oğuz grubu içerisindedir ve Türk halklarından biri olan Azerilerin ana dilidir. Türkiye Türkçesi, Azerice'ye en yakın olan şivedir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmî dilidir.[10]
Konu başlıkları |
Konuşulan Alan [değiştir]
Azerice, Azerbaycan'da 8.473.000[11], İran'da ise 15-20 milyon[7] kişi tarafından konuşulan[7] bir dildir. Irak Türkmenlerinin ağzı da Azericeye benzer. Azerbaycan'da 1991 yılı itibarıyla Azericeye uyarlanan Latin alfabesi yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye'de Ardahan, Kars, Iğdır[12], ve Ağrı[kaynak belirtilmeli] illerinde konuşulur. Genel olarak Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde Azerbaycan Türkçesinin özellikleri belirgindir.
Ağızları [değiştir]
Azerbaycan arazisinde dört ağız vardır:
- Doğu ağzı — Kuba, Şamahı, Bakü, Muğan ve Lenkeran ağızları
- Batı ağzı — Kazah, Karabağ, Gence ağızları
- Kuzey ağzı — Şeki (Nuha) ve Zakatala-Kah ağızları
- Güney ağzı — Nahçıvan, Ordubad, Erivan ağızları
Ağızlar birbirinden fonetik özelliklerine göre ayrılırlar.
Tarih [değiştir]
Oğuzca [değiştir]
Türk dili 13. yüzyılda Hazar’ın batısında Oğuzca merkezli bir özellikte bağımsız gelişimine başlamıştır. Batı Türkçesi[13] (Oğuzca veya Yeni Batı Türkçesi) olarak belirtilen bu bölge Türkçesinin içinde saha bakımından zamanla iki daire meydana gelmiştir. Bunlardan biri Azerbaycan ve Doğu Anadolu sahasını içine alan Doğu Oğuz kolu, diğer Osmanlı sahasını içine alan Batı Oğuz koludur.[14]
11. - 13. yüzyıllar arası, aynı zamanda Oğuzların Orta Asya’dan batıya doğru uzanan siyasî etkinliklerinin güçlenme dönemidir. Nitekim daha 11. yüzyılda büyük Selçuklu Devleti’nin batıya yaptığı göçlerle, Oğuz nüfuzu yalnız Sirderya, Maveraünnehir, Harezm ve Horasan bölgelerinde kalmamış; Azerbaycan üzerinden Abbasi Devleti'nin başkenti ve büyük kültür merkezi Bağdat’a kadar uzanmıştır.[15] Bu etkililik Oğuzca açısından da aynı yönde bir gelişme yaratmıştır.
Batı ve Doğu Kollarının Açılması [değiştir]
Azerbaycan ve Osmanlı Türkçeleri arasında, daha çok şivede kalan ayrılıkların sebeplerini Doğu Oğuz koluna Oğuz dışı Türk şivelerinin, özellikle Kıpçak unsurlarının yaptığı etki ve İlhanlılardan kalan bazı Moğolca izlerinde aramak lazımdır. Bu iki Türkçe arasındaki başlıca ayrılıklar, kelime başındaki b - m, kelime içindeki ķ - ġ - ħ, ilk hecedeki e - i, kelime başındaki t - d ile akuzatif ve bazı fiil çekimleri etrafında toplanmıştır.[16]
| Batı Oğuz Kolu (b-, -ķ, e-, t-) |
Doğu Oğuz Kolu (m-, -ħ, i-, d-) |
Anlam |
|---|---|---|
| ben | mən | “Ben kişi zamiri” |
| biŋ | min | “1000 sayısı” |
| baķ- | baħ - (bax) | “Bakmak” |
| tarla | tarla | “Tarla” |
| orduyı | ordunu | “Orduyu” |
Batı ve doğu Oğuz kolları arasındaki farklılıklar 14. yüzyıldan sonra kesinleşmeye başlamıştır.[17] Azerbaycan sahasında yetişen başlıca edebî şahsiyetlerin bulunduğu 17. yüzyıldan önce de doğu ve batı Oğuz kolları arasında kayda değer bir ayrılık bulunmadığı için bu iki Oğuz ağzı, yazı dili olarak Batı Türkçesi adı altında zikredilmişlerdir.[16]
Yazı Dili [değiştir]
Arap asıllı Türk alfabesinin kullanıldığı devirlerde Azerbaycan ve Osmanlı Türkçesi sahalarında kaleme alınan eserlerin imlasında büyük ortaklıklar söz konusu olmuştur. Çünkü Türkçenin eski devirlerinden gelen ve bu alfabede standartlaşan imla, doğu ve batı sahalarında aynı imla geleneğini gerektiriyordu. Mesela kapı kelimesi Hazar’dan batısından
19. asrın başlarından itibaren Ruslar, Kafkaslar ve Azerbaycan’ı istila etmeye başladılar. 18 Şubat 1828’de Ruslarla Kaçar Hanedanı arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması gereğince Aras Nehri’nin kuzeyinde kalan Azerbaycan toprakları Ruslara bırakıldı.[18] Azerbaycan Türkçesi veya Azerice, 17. yüzyıldan sonra kendi mecrasında gelişimine devam etmişti. Rus egemenliğinden sonra, Osmanlı Türkçesi bölgesi ile olan irtibatların azalması ve zamanla bölgede oluşturulan devlet yapısı sonucunda yazı dili olarak Azerice resmiyet kazandı.
Sesbilim [değiştir]
Ünsüzler [değiştir]
| Çift dudak | Labio- dental |
Diş | Diş yuvası | Post- alveolar |
Palatal | Velar | Gırtlak | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Patlayıcı ve yarı kapantılı |
p | b | t | d | ʧ | ʤ | c | ɟ | k | ɡ | ||||||
| Geniz | m | n | ||||||||||||||
| Sürtünmeli | f | v | s | z | ʃ | ʒ | x | ɣ | h | |||||||
| Approximants | l | j | ||||||||||||||
| Taps | ɾ | |||||||||||||||
Ünlüler [değiştir]
Standart Azerbaycan Türkçesinde ünlüler
Alfabe [değiştir]
_uses_the_Arabic_script.jpg)
Alfabe değişiklikleri ve karşılıklar [değiştir]
| Arap Asıllı Alfabe (-1929[19]) İran |
Latin Asıllı Alfabe (1929–1939) Azerbaycan SSC |
Kiril Asıllı Alfabe (1939–1991) Azerbaycan SSC |
Latin Asıllı Alfabe (1992- ) Azerbaycan Cumhuriyeti |
|---|---|---|---|
| ا,آ | A a | А а | A a |
| ﺏ | B b | Б б | B b |
| ﺝ | Ç ç | Ҹ ҹ | C c |
| چ | C c | Ч ч | Ç ç |
| ﺩ | D d | Д д | D d |
| E e | Е е | E e | |
| ﻉ ,(کسره) | Ə ə | Ә ә | Ə ə |
| ﻑ | F f | Ф ф | F f |
| گ | G g | Ҝ ҝ | G g |
| ﻍ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | Ğ ğ |
| ﺡ,ﻩ | H h | Һ һ | H h |
| ﺥ | X x | Х х | X x |
| Ь ь | Ы ы | I ı | |
| ی | I i | И и | İ i |
| ژ | Ƶ ƶ | Ж ж | J j |
| ﻙ | K k | К к | K k |
| ﻕ | Q q | Г г | Q q |
| ﻝ | L l | Л л | L l |
| ﻡ | M m | М м | M m |
| ﻥ | N n | Н н | N n |
| ﻭ | O o | О о | O o |
| Ɵ ɵ | Ө ө | Ö ö | |
| پ | P p | П п | P p |
| ﺭ | R r | Р р | R r |
| ﺙ,ﺱ,ﺹ | S s | С с | S s |
| ﺵ | Ş ş | Ш ш | Ş ş |
| ﺕ,ﻁ | T t | Т т | T t |
| ﻭ | U u | У у | U u |
| ﻭ | Y y | Ү ү | Ü ü |
| ﻭ | V v | В в | V v |
| ی | J j | Ј ј | Y y |
| ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ | Z z | З з | Z z |
Türk yazı tarihi mevcut bilgilerle Göktürk Alfabesi ile başlasa da[20], Azerbaycan Türkçesinin yazılmasına Arap alfabesinin bir varyantı ile başlanmıştır. Selçuklu ve Oğuzlar 10. asırdan başlayarak Arap alfabesine Türkçe için gerekli birkaç harfi ekleyerek (ç, p, j gibi) bu alfabeyi kullanmış ve bu alfabeyle değerli eserler yaratmışlardır.
Arap asıllı alfabe, Azericenin özünü ifade etmesi için mükemmel bir alfabe olmasa da, 20. asrın evveline kadar bu alfabeden Azerbaycan muhitinde genişçe yararlanılmış ve bu alfabeyle Azerbaycan tarihinin, edebiyatının kıymetli eserleri kaleme alınmıştır.
Azerice için 1929 yılına dek Arap asıllı alfabe kullanılmıştır. 1929-1939 yılları arasında Latin asıllı alfabe, 1939-1991 yılları arasında Kiril alfabesi kullanımda olmuştur. 1991 yılından itibaren Latin kaynaklı alfabeye geçilmiştir.
İran'nın Azerbaycan bölgesi ve diğer yerlerde yaşayan Azeriler ise bugün de Arap asıllı alfabe kullanmaktadırlar.
Ayrıca bakınız [değiştir]
Kaynakça [değiştir]
- ^ "Peoples of Iran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
- ^ http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf
- ^ "Iran: People", CIA: The World Factbook: 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.
- ^ G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 12-20%of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.
- ^ "Iran", Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people . Retrieved 30 July 2006.
- ^ Ethnologue total for South Azerbaijani plus Ethnologue total for North Azerbaijani
- ^ a b c UNPO
- ^ "[1] Ethnologue
- ^ [|Türk Dil Kurumu (TDK)]. "Büyük Türkçe Sözlük: Azerice". http://tdkterim.gov.tr/bts/?kategori=verilst&kelime=Azerice&ayn=tam. Erişim tarihi: 2009-06-29.
- ^ Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası. Maddə 21. Dövlət dili
- ^ Kuzey Azerice Azerbaijani, North Speaking Peoples, Joshua Project
- ^ http://www.yesiligdir.com/content/view/21/30/
- ^ Türkoloji kullanımında esas Batı Türkçesi, Türkçenin Miladın öncesine ait “Lir” kolunu belirtmek için de kullanılır. Burada MS. 13. yüzyılda Hazar Denizi’nin batısında gelişen dil bölgesi için bu tabir kullanılmıştır. Bkz: Agop Dilaçar, Batı Türkçesi, TDK Belleten, Ankara, 1953, s. 73
- ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 15
- ^ Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Eski Anadolu Türkçesinin Türk Dili Tarihindeki Yeri, Prof. Dr. Fikret Türkmen Armağanı, İzmir, 2005, s. 472
- ^ a b Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 15-17
- ^ Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş, Eski Türkiye Türkçesi, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1994, s. VII
- ^ Prof. Dr. Yavuz Akpınar, Azeri Edebiyatları Araştırmaları, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1994, s. 35
- ^ Azerbaycan Cumhuriyeti için son tarihtir. Kuzeyde 1929 yılından itibaren bu alfabe kullanımdan kalkmıştır.
- ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XXVII
Dış bağlantılar [değiştir]
- Türk Lehçeleri Sözlüğü TDK - TC.Kültür ve Turizm Bakanlığı - Ahmet Yesevi Üniversitesi
- Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü
- Learn Azerbaijani, the easiest-to-learn Turkic dialect (videolu)
- Türkçe-Azerice sözlüğü
- Azerice-İngilizce, İngilizce-Azerice, Rusça-Azerice, Azerice-Rusça sözlük
- İngilizce-Azerbaycanca, Almanca-Azerbaycanca, Fransızca-Azerbaycanca, Rusça-Azerbaycanca sözlük
- İran'daki Azeri Türkleri - Video
Dil Bilimi [değiştir]
- A language of Azerbaijan Ethnologue.com
Azericede Wikimedia bölükleri [değiştir]
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||
