Kırgızca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kırgızca,Kırgız Türkçesi
'Kırgız tili, Kırgızça
Кыргыз тили, Кыргызчa, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى
Konuşulduğu ülkeler Kırgızistan Kırgızistan,
Afganistan Afganistan
Tacikistan Tacikistan
Çin Halk Cumhuriyeti Çin Halk Cumhuriyeti
(Sincan Uygur Özerk Bölgesi v.s.)
Konuşan kişi sayısı 6.136.733
Sıralama İlk 100 de değil
Dil grubu sınıflandırması Altay Dil Ailesi[1]
Türk dilleri
Kıpçak grubu
Kırgızca
Resmî durum
Resmî dil olduğu ülkeler Kırgızistan Kırgızistan[2]
Dili düzenleyen kurum -
Alfabe Kiril Abecesi
Dil kodları
ISO 639-1 ky
ISO 639-2 kir
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız.
Vikipedi'nin Kırgızca sürümü
Ayrıca bakınız: DilDil aileleri

Kırgızca veya Kırgız Türkçesi (Kırgızca: Кыргыз тили, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى), Altay dilleri'nin Türk dili'nin dallarından Kıpçak grubuna ait bir Türk dilidir. Kazakça ile yakın özellikler gösteren Kırgızca yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmakta olup, Kırgızistan'ın birinci resmi dilidir.

Konu başlıkları

[değiştir] Özellikleri

Sözcük başı Ortak Türkçe asıllı kelimeler y'ler c'ye dönüşmüştür; yol: жол (col), yıldız: жылдыз (cıldız) vb. Eklerde de değişme olur, yuvarlak ünlüler kendinden sonraki ünlüleri etkiler: bölmö: бөлмэ (bölme), köpölöklördön: кэлэбэклэрдэн (kelebeklerden), bazı b ile başlayan kelimeler m olabilir: boyun: боюн (moyun), bun (sıkıntı): муң (muñ; ñ nazal n, ŋ ve ng sesi verir).

Kırgızcanın eski şekilleri 24 harfli Orhun yazısı ile yazılmıştır. Günümüzde ise Kırgızca bazı ilave harfler kullanılarak Türkiye'de Latin alfabesi, Kırgızıstan'da Kiril alfabesi ve Çin'de [3] Arap alfabesi ile yazılabilmektedir.

[değiştir] Kırgız alfabeleri

Kırgız Türkleri tarih boyunca çok alfabe kullanmış bu ise Kırgız Türkçesinin telaffuzda çok olmasa da değişmesine sebep olmuştur. Kırgız Türklerinin milli alfabesi bütün Türk Dünyasının en eski ve özüne ait alfabesi olan Orhun alfabesi, Göktürk alfabesi, Runik, Turan alfabesi diye de adlandırılmış Eski Türk Alfabesidir.

Eski Türkçede olduğu gibi sağdan sola doğru KIRKIZ kelimesinin yazılışı :

Old turkic letter Z.png Old turkic letter Q.png Old turkic letter R1.png Old turkic letter I.png Old turkic letter IQ.png

Turan Alfabesinden sonra ise Sogdlardan alınan Uygur alfabesi kullanılmıştır. Ardından Türk Dünyasının Müslüman olmaya başlaması ile Müslüman olan bütün Türk toplulukları Arap alfabesine geçmeye başladılar. Uzun bir vakit Arap Alfabesi kullanılmıştır. Arap alfabesinden sonra kısa bir süre Latin alfabesi kullanılsa bile Sovyet baskısı sebebiyle Rusların kullandığı Kiril Alfabesi yerleştirilmiştir. Günümüzde Kırgızistan alfabesi Kiril Rus alfabesidir.

Günümüz Kırgız alfabesi Kırgızca'nın yazımı için kullanılan alfabedir. Kırgızca iki alfabe ile yazılır. Bunlar;

Kiril alfabesi: Kırgızistan'da,
Arap alfabesi: Çin Halk Cumhuriyeti'nda yaşayan Kırgızlar tarafından kullanılır.
Kiril alfabesi Kırgız isim Arap alfabesi[4] Başka alfabeyle yazma Latin alfabesi
(1928—1940)
IPA
А а а ا A a A a /ɑ/
Б б бе ب B b B в /b/, [w], [v]
В в ве ۋ V v V v /v/
Г г ге گ
ع*
G g G g, Ƣ ƣ /ɡ/ [ʁ]
Д д де د D d D d /d/
Е е e ه E e E e /je/, /e/
Ё ё ё يو Yo yo Yo yo /jo/
Ж ж же ج J j Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) /dʒ/
З з зе ز Z z Z z /z/
И и и ى İ i I i /i/
Й й ий ي Y y J j /j/
К к кa ك
ق*
K k K k, Q q /k/, [q], [χ]
Л л эл ل L l L l /l/
М м эм م M m M m /m/
Н н эн ن N n N n /n/
Ң ң ың ڭ Ñ ñ Ŋ ŋ /ŋ/
О о о و O o O o /o/
Ө ө ө ۅ Ö ö Ɵ ɵ /ø/
П п пe پ P p P p /p/
Р р эр ر R r R r /r/
С с эс س S s S s /s/
Т т те ت T t T t /t/
У у у ۇ U u U u /u/
Ү ү ү ۉ Ü ü Y y /y/
Ф ф эф ف F f F f /f/
Х х ха ح H h X x (H h 1928-1938) /χ/ (=/k/)
Ц ц це تس C c Ts ts /ʦ/
Ч ч че چ Ç ç C c /tʃ/
Ш ш ша ش Ş ş Ş ş /ʃ/
Щ щ ща - Şç şç Şc şc /ʃtʃ/, /ʃː/
Ъ ъ ажыратуу белгиси - - - -
Ы ы ы ى İ i Ь ь /ɯ/
Ь ь ичкертүү белгиси - - - -
Э э э ه É é E e /e/
Ю ю ю يۋ Yu yu Yu yu /ju/, /jy/
Я я я يا Ya ya Ya ya /ja/, /jɑ/
  • К + а, о, у, ы ك => ق
  • Г + а, о, у, ы گ => ع

[değiştir] Sayılar

Sayı Kırgızca (Kiril) Okunuşu Sayı Kırgızca (Kiril) Okunuşu
1 бир bir 7 жэти ceti
2 эки eki 8 сэгиз segiz
3 үч üç 9 тогуз toguz
4 тѳрт tört 10 он on
5 бэш beş 20 жыйырма cıyırma
6 алты altı 100 жүз cüz

[değiştir] Dilbilgisi

[değiştir] Zamanlar

Kırgızcada şimdi zaman çeşitliliği de görülür. -a / -e, -y ekiyle kurulan şimdiki zamandır (cönököy uçur çak - basit şimdiki zaman):

Kırgızca (Kiril) Hecelenimi (Latin) Türkçesi Kırgızca (Kiril) Hecelenimi (Latin) Türkçesi
Качамын kaç-a-mın kaçarım Качабыз kaç-a-bız kaçarız
Качасын kaç-a-sın kaçarsın Качасыңар kaç-a-sıñar kaçarsınız
Качасыз kaç-a-sız kaçarsınız Качасыздар kaç-a-sızdar kaçarsınız
Качат kaç-a-t kaçar Качышат kaç-ış-a-t kaçarlar

Tataal uçar çak (birleşik şimdiki zaman) yat-, yür-, tur-, otur- fiilleriyle kurulan şimdiki zamana Kırgızcada birleşik şimdiki zaman denir:
Мен иштэп жүрѳм (men işte-p cür-ö-m): "ben çalışıyorum".

[değiştir] Zamirler

Şahıs Zamirleri Teklik Çokluk
Kırgızca
Türkçe Kırgızca Türkçe
Мен (Men) Ben Биз (Biz) Biz
Сен (Sen) Sen (teklik samimî) Силер (Siler) Siz (çokluk samimî)
Сиз (Siz) Siz (teklik resmî) Сіздер (Sizder) Sizler (çokluk resmî)
Ал (al) O Алар (alar) Onlar

[değiştir] Kırgızca Konuşma Kılavuzu

[değiştir] Kısa cümleler

[değiştir] Kısa cümleler

Türkçe Kırgızca (Latin) Kırgızca (Kiril)
Merhaba! Salamatsızbı! Саламатсызбы!
Evet Ooba Ооба
Yok cok Жок
İyi günler! Kutmanduu tañıñız menen! Кутмандуу таныныз менен!
İyi akşamlar! Kutmanduu keçiñiz menen! Кутмандуу кечиниз менен!
Ne var ne yok? Emne cañılık? Эмне жанылык?
Nasılsın? Kandaysiz? Кандайсыз?
İyi, teşekkürler, ya siz? Cakşı, rahmat, özüñüz? Жакшы, рахмат, өзүнүз?
Hoşçakalın! Cakşı kalıñız! Жакшы калыныз!
Görüşürüz! Körüşkönçö! Көрүшкөнчө!
Üzgünüm! Keçirip koyuñuz! Кечирип коюнуз!
Açık Açık Ачык
Kapalı Cabık Жабык
Çekme Tart Тарт
İtme Türt Түрт
Küçük Kiçine Кичине
Büyük Çoñ чоң
Kırgızca konuşabiliyor musunuz? Siz Kırgızça süylöy alasızbı? Сиз Кыргызча сүйлөй аласызбы?
Kırgızca konuşamıyorum. Men Kırgızça süylöy albaym. Мен Кыргызча сүйлөй албайм.
Biraz Kırgızca konuşabiliyorum. Men bir az Kırgızça süylöy alam. Мен бир аз Кыргызсча сүйлөй алам.
Anlıyorum. Men tüşünöm. Мен түшүнөм.
Anlamıyorum. Men tüşünböym. Мен түшүнбөйм.
Teşekkürler! Rahmat! Рахмат!
Çok teşekkürler! Çoñ rahmat! Чоң рахмат!
Çok iyi, teşekkürler! Abdan cakşı, rahmat! Абдан жакшы, рахмат!
İyi. Cakşı. Жакшы.
Lütfen Suranıç (ötünüç) Сураныч (өтүнүч)
Bir şey değil! Eçteke emes! Эчтеке эмес
Özür dilerim! Keçiresiz! Кечиресиз!
Bir az Bir az Бир аз
Bir az yavaş söyleyiniz lütfen? Bir az cayıraak süylöñüzçü! Бир аз жайыраак сүйлүнүзчү!
Yazabilir misiniz? Caza alasızbı? Жаза аласызбы?
Ben çantamı kaybettim. Men sumkamdı cogottum. Мен сумкамды жоготтум.
Ben cüzdanımı kaybettim. Men kapçıgımdı cogottum. Мен капчыгымды жоготтум.
Ben pasaportumu kaybettim. Men pasportumdu cogottum. Мен паспортумду жоготтум.
Bana doktoru çağırınız! Maga dokturdu çakırgıla! Мага доктурду чакыргыла!
Polisi çağırınız! Militsiyaga konguroo kılıñızçı! Милицияга конгуроо кылынызчы!

Toplantı, Geliş, Tanışma ≡ Жолугушуу. Бир Жактан Келүү. Таанышуу Merhaba! ≡ Саламатсызбы || амансызбы! İyi günler ≡ Кутмандуу күнүңүз менен! İyi akşamlar ≡ Кутмандуу кечиңиз менен! Günaydın ≡ Кутмандуу таңыңыз менен! Hoş Geldiniz ≡ Кош келиңиздер! Teşekkürler ≡ Ыракмат Sizi gördüğüme çok mutlu oldum ≡ Сизди көргөнүмө абдан кубанычтамын Her şey yerinde ≡ Баары жайында Ne yapıyorsunuz? ≡ Кандай турасыздар? İşleriniz nasıl? ≡ Иштериңиз кандай?

[değiştir] Türkçe, Kırgızca, Sahaca karşılaştırmaları

Türkiye Türkçesinde Türkçe menşeli söz başlarındaki Y ile başlayan kelimeler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken, Yakutçasındа (Saha Türkçesi) "S" iledir.

'Türkçe(Y) Kırgızca(C) Sahaca(S) Kırgızca Sahaca Türkçe
yıl Cıl Sıl жыл сыл йыл  
yağmur camğır Samıır жамгыр самыыр ягъмур  
Yaka caka Sağa жака саҕа яка  
yalamak caloo Salaa жалоо салаа яламак 
Yaş caş Saas жаш саас яш  
yaşdaş caştaş Saastas жашташ саастас яшдаш  
Yat cat Sıt- жат сыт ят  
yedi ceti Sette жети сэттэ еди  
Yel cel Siel жел сиэл ель  
yeni cañı Saña жаңы саҥа ени  
Yeniden cañıdan Sañattan жаңыдан саҥаттан ениден  
yer cer Sir жер сир ер 
Yumak (yıkamak) cuu- Suuy- жуу сууй юмак(йыкамак) 
Yıldız cıldız Sulus жылдыз сулус йылдыз 
Yirmi cıyırma Süürbe жыйырма сүүрбэ йирми 
Yok (hayır) cok Suoh жок суох ёк(хайыр) 
Yol col Suol жол суол ёл 
Yumurta cumurtka Sımmııt жумуртка сымыыт юмурта 
Yumuşak cumşak Sımnağas жумшак сымнаҕас юмурта  
Yüz cüz Süüs жүз сүүс юзь  
  1. ^ "[1] Ethnologue"
  2. ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html
  3. ^ Kızılsu Kırgız ve İli Kazak Özerkde.
  4. ^ Kyrgyz alphabet, language and pronunciation

[değiştir] Bakınız

[değiştir] Kaynakça

[değiştir] Dış bağlantılar


Kişisel araçlar
Ad alanları
Türevler
Eylemler
Gezinti
Katılım
Yazdır/dışa aktar
Araçlar
Diğer diller