Kırgızca
| Kırgızca,Kırgız Türkçesi 'Kırgız tili, Kırgızça Кыргыз тили, Кыргызчa, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى |
|
|---|---|
| Konuşulduğu ülkeler |  Kırgızistan, Afganistan Tacikistan Çin Halk Cumhuriyeti(Sincan Uygur Özerk Bölgesi v.s.) |
| Konuşan kişi sayısı | 6.136.733 |
| Sıralama | İlk 100 de değil |
| Dil grubu sınıflandırması | Altay Dil Ailesi[1]
|
| Resmî durum | |
| Resmî dil olduğu ülkeler | Kırgızistan[2] |
| Dili düzenleyen kurum | - |
| Alfabe | Kiril Abecesi |
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | ky |
| ISO 639-2 | kir |
| Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir. Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız. |
|
| Vikipedi'nin Kırgızca sürümü | |
| Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri | |
Kırgızca veya Kırgız Türkçesi (Kırgızca: Кыргыз тили, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى), Altay dilleri'nin Türk dili'nin dallarından Kıpçak grubuna ait bir Türk dilidir. Kazakça ile yakın özellikler gösteren Kırgızca yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmakta olup, Kırgızistan'ın birinci resmi dilidir.
Konu başlıkları |
[değiştir] Özellikleri
Sözcük başı Ortak Türkçe asıllı kelimeler y'ler c'ye dönüşmüştür; yol: жол (col), yıldız: жылдыз (cıldız) vb. Eklerde de değişme olur, yuvarlak ünlüler kendinden sonraki ünlüleri etkiler: bölmö: бөлмэ (bölme), köpölöklördön: кэлэбэклэрдэн (kelebeklerden), bazı b ile başlayan kelimeler m olabilir: boyun: боюн (moyun), bun (sıkıntı): муң (muñ; ñ nazal n, ŋ ve ng sesi verir).
Kırgızcanın eski şekilleri 24 harfli Orhun yazısı ile yazılmıştır. Günümüzde ise Kırgızca bazı ilave harfler kullanılarak Türkiye'de Latin alfabesi, Kırgızıstan'da Kiril alfabesi ve Çin'de [3] Arap alfabesi ile yazılabilmektedir.
[değiştir] Kırgız alfabeleri
Kırgız Türkleri tarih boyunca çok alfabe kullanmış bu ise Kırgız Türkçesinin telaffuzda çok olmasa da değişmesine sebep olmuştur. Kırgız Türklerinin milli alfabesi bütün Türk Dünyasının en eski ve özüne ait alfabesi olan Orhun alfabesi, Göktürk alfabesi, Runik, Turan alfabesi diye de adlandırılmış Eski Türk Alfabesidir.
Eski Türkçede olduğu gibi sağdan sola doğru KIRKIZ kelimesinin yazılışı :
Turan Alfabesinden sonra ise Sogdlardan alınan Uygur alfabesi kullanılmıştır. Ardından Türk Dünyasının Müslüman olmaya başlaması ile Müslüman olan bütün Türk toplulukları Arap alfabesine geçmeye başladılar. Uzun bir vakit Arap Alfabesi kullanılmıştır. Arap alfabesinden sonra kısa bir süre Latin alfabesi kullanılsa bile Sovyet baskısı sebebiyle Rusların kullandığı Kiril Alfabesi yerleştirilmiştir. Günümüzde Kırgızistan alfabesi Kiril Rus alfabesidir.
Günümüz Kırgız alfabesi Kırgızca'nın yazımı için kullanılan alfabedir. Kırgızca iki alfabe ile yazılır. Bunlar;
- Kiril alfabesi: Kırgızistan'da,
- Arap alfabesi: Çin Halk Cumhuriyeti'nda yaşayan Kırgızlar tarafından kullanılır.
| Kiril alfabesi | Kırgız isim | Arap alfabesi[4] | Başka alfabeyle yazma | Latin alfabesi (1928—1940) |
IPA |
| А а | а | ا | A a | A a | /ɑ/ |
| Б б | бе | ب | B b | B в | /b/, [w], [v] |
| В в | ве | ۋ | V v | V v | /v/ |
| Г г | ге | گ ع* |
G g | G g, Ƣ ƣ | /ɡ/ [ʁ] |
| Д д | де | د | D d | D d | /d/ |
| Е е | e | ه | E e | E e | /je/, /e/ |
| Ё ё | ё | يو | Yo yo | Yo yo | /jo/ |
| Ж ж | же | ج | J j | Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) | /dʒ/ |
| З з | зе | ز | Z z | Z z | /z/ |
| И и | и | ى | İ i | I i | /i/ |
| Й й | ий | ي | Y y | J j | /j/ |
| К к | кa | ك ق* |
K k | K k, Q q | /k/, [q], [χ] |
| Л л | эл | ل | L l | L l | /l/ |
| М м | эм | م | M m | M m | /m/ |
| Н н | эн | ن | N n | N n | /n/ |
| Ң ң | ың | ڭ | Ñ ñ | Ŋ ŋ | /ŋ/ |
| О о | о | و | O o | O o | /o/ |
| Ө ө | ө | ۅ | Ö ö | Ɵ ɵ | /ø/ |
| П п | пe | پ | P p | P p | /p/ |
| Р р | эр | ر | R r | R r | /r/ |
| С с | эс | س | S s | S s | /s/ |
| Т т | те | ت | T t | T t | /t/ |
| У у | у | ۇ | U u | U u | /u/ |
| Ү ү | ү | ۉ | Ü ü | Y y | /y/ |
| Ф ф | эф | ف | F f | F f | /f/ |
| Х х | ха | ح | H h | X x (H h 1928-1938) | /χ/ (=/k/) |
| Ц ц | це | تس | C c | Ts ts | /ʦ/ |
| Ч ч | че | چ | Ç ç | C c | /tʃ/ |
| Ш ш | ша | ش | Ş ş | Ş ş | /ʃ/ |
| Щ щ | ща | - | Şç şç | Şc şc | /ʃtʃ/, /ʃː/ |
| Ъ ъ | ажыратуу белгиси | - | - | - | - |
| Ы ы | ы | ى | İ i | Ь ь | /ɯ/ |
| Ь ь | ичкертүү белгиси | - | - | - | - |
| Э э | э | ه | É é | E e | /e/ |
| Ю ю | ю | يۋ | Yu yu | Yu yu | /ju/, /jy/ |
| Я я | я | يا | Ya ya | Ya ya | /ja/, /jɑ/ |
- К + а, о, у, ы ك => ق
- Г + а, о, у, ы گ => ع
[değiştir] Sayılar
| Sayı | Kırgızca (Kiril) | Okunuşu | Sayı | Kırgızca (Kiril) | Okunuşu |
| 1 | бир | bir | 7 | жэти | ceti |
| 2 | эки | eki | 8 | сэгиз | segiz |
| 3 | үч | üç | 9 | тогуз | toguz |
| 4 | тѳрт | tört | 10 | он | on |
| 5 | бэш | beş | 20 | жыйырма | cıyırma |
| 6 | алты | altı | 100 | жүз | cüz |
[değiştir] Dilbilgisi
[değiştir] Zamanlar
Kırgızcada şimdi zaman çeşitliliği de görülür. -a / -e, -y ekiyle kurulan şimdiki zamandır (cönököy uçur çak - basit şimdiki zaman):
| Kırgızca (Kiril) | Hecelenimi (Latin) | Türkçesi | Kırgızca (Kiril) | Hecelenimi (Latin) | Türkçesi |
| Качамын | kaç-a-mın | kaçarım | Качабыз | kaç-a-bız | kaçarız |
| Качасын | kaç-a-sın | kaçarsın | Качасыңар | kaç-a-sıñar | kaçarsınız |
| Качасыз | kaç-a-sız | kaçarsınız | Качасыздар | kaç-a-sızdar | kaçarsınız |
| Качат | kaç-a-t | kaçar | Качышат | kaç-ış-a-t | kaçarlar |
Tataal uçar çak (birleşik şimdiki zaman) yat-, yür-, tur-, otur- fiilleriyle kurulan şimdiki zamana Kırgızcada birleşik şimdiki zaman denir:
Мен иштэп жүрѳм (men işte-p cür-ö-m): "ben çalışıyorum".
[değiştir] Zamirler
| Şahıs Zamirleri | Teklik | Çokluk | ||
|---|---|---|---|---|
| Kırgızca | Türkçe | Kırgızca | Türkçe
|
|
| Мен (Men) | Ben | Биз (Biz) | Biz | |
| Сен (Sen) | Sen (teklik samimî) | Силер (Siler) | Siz (çokluk samimî) | |
| Сиз (Siz) | Siz (teklik resmî) | Сіздер (Sizder) | Sizler (çokluk resmî) | |
| Ал (al) | O | Алар (alar) | Onlar | |
[değiştir] Kırgızca Konuşma Kılavuzu
[değiştir] Kısa cümleler
[değiştir] Kısa cümleler
| Türkçe | Kırgızca (Latin) | Kırgızca (Kiril) |
|---|---|---|
| Merhaba! | Salamatsızbı! | Саламатсызбы! |
| Evet | Ooba | Ооба |
| Yok | cok | Жок |
| İyi günler! | Kutmanduu tañıñız menen! | Кутмандуу таныныз менен! |
| İyi akşamlar! | Kutmanduu keçiñiz menen! | Кутмандуу кечиниз менен! |
| Ne var ne yok? | Emne cañılık? | Эмне жанылык? |
| Nasılsın? | Kandaysiz? | Кандайсыз? |
| İyi, teşekkürler, ya siz? | Cakşı, rahmat, özüñüz? | Жакшы, рахмат, өзүнүз? |
| Hoşçakalın! | Cakşı kalıñız! | Жакшы калыныз! |
| Görüşürüz! | Körüşkönçö! | Көрүшкөнчө! |
| Üzgünüm! | Keçirip koyuñuz! | Кечирип коюнуз! |
| Açık | Açık | Ачык |
| Kapalı | Cabık | Жабык |
| Çekme | Tart | Тарт |
| İtme | Türt | Түрт |
| Küçük | Kiçine | Кичине |
| Büyük | Çoñ | чоң |
| Kırgızca konuşabiliyor musunuz? | Siz Kırgızça süylöy alasızbı? | Сиз Кыргызча сүйлөй аласызбы? |
| Kırgızca konuşamıyorum. | Men Kırgızça süylöy albaym. | Мен Кыргызча сүйлөй албайм. |
| Biraz Kırgızca konuşabiliyorum. | Men bir az Kırgızça süylöy alam. | Мен бир аз Кыргызсча сүйлөй алам. |
| Anlıyorum. | Men tüşünöm. | Мен түшүнөм. |
| Anlamıyorum. | Men tüşünböym. | Мен түшүнбөйм. |
| Teşekkürler! | Rahmat! | Рахмат! |
| Çok teşekkürler! | Çoñ rahmat! | Чоң рахмат! |
| Çok iyi, teşekkürler! | Abdan cakşı, rahmat! | Абдан жакшы, рахмат! |
| İyi. | Cakşı. | Жакшы. |
| Lütfen | Suranıç (ötünüç) | Сураныч (өтүнүч) |
| Bir şey değil! | Eçteke emes! | Эчтеке эмес |
| Özür dilerim! | Keçiresiz! | Кечиресиз! |
| Bir az | Bir az | Бир аз |
| Bir az yavaş söyleyiniz lütfen? | Bir az cayıraak süylöñüzçü! | Бир аз жайыраак сүйлүнүзчү! |
| Yazabilir misiniz? | Caza alasızbı? | Жаза аласызбы? |
| Ben çantamı kaybettim. | Men sumkamdı cogottum. | Мен сумкамды жоготтум. |
| Ben cüzdanımı kaybettim. | Men kapçıgımdı cogottum. | Мен капчыгымды жоготтум. |
| Ben pasaportumu kaybettim. | Men pasportumdu cogottum. | Мен паспортумду жоготтум. |
| Bana doktoru çağırınız! | Maga dokturdu çakırgıla! | Мага доктурду чакыргыла! |
| Polisi çağırınız! | Militsiyaga konguroo kılıñızçı! | Милицияга конгуроо кылынызчы! |
Toplantı, Geliş, Tanışma ≡ Жолугушуу. Бир Жактан Келүү. Таанышуу Merhaba! ≡ Саламатсызбы || амансызбы! İyi günler ≡ Кутмандуу күнүңүз менен! İyi akşamlar ≡ Кутмандуу кечиңиз менен! Günaydın ≡ Кутмандуу таңыңыз менен! Hoş Geldiniz ≡ Кош келиңиздер! Teşekkürler ≡ Ыракмат Sizi gördüğüme çok mutlu oldum ≡ Сизди көргөнүмө абдан кубанычтамын Her şey yerinde ≡ Баары жайында Ne yapıyorsunuz? ≡ Кандай турасыздар? İşleriniz nasıl? ≡ Иштериңиз кандай?
[değiştir] Türkçe, Kırgızca, Sahaca karşılaştırmaları
Türkiye Türkçesinde Türkçe menşeli söz başlarındaki Y ile başlayan kelimeler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken, Yakutçasındа (Saha Türkçesi) "S" iledir.
| 'Türkçe(Y) | Kırgızca(C) | Sahaca(S) | Kırgızca | Sahaca | Türkçe |
| yıl | Cıl | Sıl | жыл | сыл | йыл |
| yağmur | camğır | Samıır | жамгыр | самыыр | ягъмур |
| Yaka | caka | Sağa | жака | саҕа | яка |
| yalamak | caloo | Salaa | жалоо | салаа | яламак |
| Yaş | caş | Saas | жаш | саас | яш |
| yaşdaş | caştaş | Saastas | жашташ | саастас | яшдаш |
| Yat | cat | Sıt- | жат | сыт | ят |
| yedi | ceti | Sette | жети | сэттэ | еди |
| Yel | cel | Siel | жел | сиэл | ель |
| yeni | cañı | Saña | жаңы | саҥа | ени |
| Yeniden | cañıdan | Sañattan | жаңыдан | саҥаттан | ениден |
| yer | cer | Sir | жер | сир | ер |
| Yumak (yıkamak) | cuu- | Suuy- | жуу | сууй | юмак(йыкамак) |
| Yıldız | cıldız | Sulus | жылдыз | сулус | йылдыз |
| Yirmi | cıyırma | Süürbe | жыйырма | сүүрбэ | йирми |
| Yok (hayır) | cok | Suoh | жок | суох | ёк(хайыр) |
| Yol | col | Suol | жол | суол | ёл |
| Yumurta | cumurtka | Sımmııt | жумуртка | сымыыт | юмурта |
| Yumuşak | cumşak | Sımnağas | жумшак | сымнаҕас | юмурта |
| Yüz | cüz | Süüs | жүз | сүүс | юзь |
- ^ "[1] Ethnologue"
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html
- ^ Kızılsu Kırgız ve İli Kazak Özerkde.
- ^ Kyrgyz alphabet, language and pronunciation
[değiştir] Bakınız
[değiştir] Kaynakça
[değiştir] Dış bağlantılar
- Gelin Kırgız Türkçesi Öğrenelim (Türkçe)
- Kırgız Türkçesi Konuşma Kılavuzu
- Kırgızca Konuşma Kılavuzu (İngilizce)
- Kırgızca Тезаурус Полной Луны (Rusça)
- Kırgızca (Rusça)
- Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt
- Kırgız Türkçesi Sözlüğü
|
|||||||||||||||||||||||
