Kırgızca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kırgızca
Kırgız Türkçesi
2005-10-04 Kyrgyz alphabet.jpg
Kırgızca Kiril alfabesi
Telaffuz Kırgızça veya Kırgız tili
bölge Orta Asya
Etnik köken Kırgızlar
Konuşan sayısı 2,941,930  (1993)[1]
Dil aileleri
Altay dilleri
Yazı sistemi Kiril alfabesi, Arap alfabesi
Resmi durumu
Resmi dil  Kırgızistan
Dil kodları
ISO 639-1 ky
ISO 639-2 kir
ISO 639-3 kir

Kırgızca veya Kırgız Türkçesi (Kırgızca: Кыргыз тили (Kiril), Kırgız tili (Latin), قىرعىزچا, قىرعىز تىلى), Altay dilleri'nin Türk dili'nin dallarından Kıpçak grubuna ait bir Türk dilidir. Kazakça ile yakın özellikler gösteren Kırgızca, yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmakta olup Kırgızistan'ın birinci resmî dilidir.

Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözcük başı Ortak Türkçe asıllı kelimeler y'ler c'ye dönüşmüştür; yol: жол (col), yıldız: жылдыз (cıldız) vb. Eklerde de değişme olur, yuvarlak ünlüler kendinden sonraki ünlüleri etkiler: bölmö: бөлмэ (bölme), köpölöklördön: кэлэбэклэрдэн (kelebeklerden), bazı b ile başlayan kelimeler m olabilir: boyun: боюн (moyun), bun (sıkıntı): муң (muñ; ñ nazal n, ŋ ve ng sesi verir).

Kırgızcanın eski şekilleri 24 harfli Orhun yazısı ile yazılmıştır. Günümüzde ise Kırgızca bazı ilave harfler kullanılarak Türkiye'de Latin alfabesi, Kırgızıstan'da Kiril alfabesi ve Çin'de [2] Arap alfabesi ile yazılabilmektedir.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırgız Türkleri tarih boyunca çok alfabe kullanmış bu ise Kırgız Türkçesinin telaffuzda çok olmasa da değişmesine sebep olmuştur. Kırgız Türklerinin milli alfabesi bütün Türk Dünyasının en eski ve özüne ait alfabesi olan Orhun alfabesi, Göktürk alfabesi, Runik, Turan alfabesi diye de adlandırılmış Eski Türk Alfabesidir.

Eski Türkçede olduğu gibi sağdan sola doğru KIRKIZ kelimesinin yazılışı :

Old turkic letter Z.png Old turkic letter Q.png Old turkic letter R1.png Old turkic letter I.png Old turkic letter IQ.png

Turan Alfabesinden sonra ise Sogdlardan alınan Uygur alfabesi kullanılmıştır. Ardından Türk Dünyasının Müslüman olmaya başlaması ile Müslüman olan bütün Türk toplulukları Arap alfabesine geçmeye başladılar. Uzun bir vakit Arap Alfabesi kullanılmıştır. Arap alfabesinden sonra kısa bir süre Latin alfabesi kullanılsa bile Sovyet baskısı sebebiyle Rusların kullandığı Kiril Alfabesi yerleştirilmiştir. Günümüzde Kırgızistan alfabesi Kiril Rus alfabesidir.

Günümüz Kırgız alfabesi Kırgızca'nın yazımı için kullanılan alfabedir. Kırgızca iki alfabe ile yazılır. Bunlar;

Kiril alfabesi: Kırgızistan'da,
Arap alfabesi: Çin Halk Cumhuriyeti'nda yaşayan Kırgızlar tarafından kullanılır.
Kiril alfabesi Kırgız isim Arap alfabesi[3] Başka alfabeyle yazma Latin alfabesi
(1928—1940)
IPA
А а а ا A a A a /ɑ/
Б б бе ب B b B в /b/, [w], [v]
В в ве ۋ V v V v /v/
Г г ге گ
ع*
G g G g, Ƣ ƣ /ɡ/ [ʁ]
Д д де د D d D d /d/
Е е e ه E e E e /je/, /e/
Ё ё ё يو Yo yo Yo yo /jo/
Ж ж же ج J j Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) /dʒ/
З з зе ز Z z Z z /z/
И и и ى İ i I i /i/
Й й ий ي Y y J j /j/
К к кa ك
ق*
K k K k, Q q /k/, [q], [χ]
Л л эл ل L l L l /l/
М м эм م M m M m /m/
Н н эн ن N n N n /n/
Ң ң ың ڭ Ñ ñ Ŋ ŋ /ŋ/
О о о و O o O o /o/
Ө ө ө ۅ Ö ö Ɵ ɵ /ø/
П п пe پ P p P p /p/
Р р эр ر R r R r /r/
С с эс س S s S s /s/
Т т те ت T t T t /t/
У у у ۇ U u U u /u/
Ү ү ү ۉ Ü ü Y y /y/
Ф ф эф ف F f F f /f/
Х х ха ح H h X x (H h 1928-1938) /χ/ (=/k/)
Ц ц це تس C c Ts ts /ʦ/
Ч ч че چ Ç ç C c /tʃ/
Ш ш ша ش Ş ş Ş ş /ʃ/
Щ щ ща - Şç şç Şc şc /ʃtʃ/, /ʃː/
Ъ ъ ажыратуу белгиси - - - -
Ы ы ы ى İ i Ь ь /ɯ/
Ь ь ичкертүү белгиси - - - -
Э э э ه É é E e /e/
Ю ю ю يۋ Yu yu Yu yu /ju/, /jy/
Я я я يا Ya ya Ya ya /ja/, /jɑ/
  • К + а, о, у, ы ك => ق
  • Г + а, о, у, ы گ => ع

Sayılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sayı Kırgızca (Kiril) Okunuşu Sayı Kırgızca (Kiril) Okunuşu
1 бир bir 7 жети ceti
2 эки eki 8 сегиз segiz
3 үч üç 9 тогуз toguz
4 тѳрт tört 10 он on
5 беш beş 20 жыйырма cıyırma
6 алты altı 100 жүз cüz

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zamanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırgızcada şimdi zaman çeşitliliği de görülür. -a / -e, -y ekiyle kurulan şimdiki zamandır (cönököy uçur çak - basit şimdiki zaman):

Kırgızca (Kiril) Hecelenimi (Latin) Türkçesi Kırgızca (Kiril) Hecelenimi (Latin) Türkçesi
Качамын kaç-a-mın kaçarım Качабыз kaç-a-bız kaçarız
Качасын kaç-a-sın kaçarsın Качасыңар kaç-a-sıñar kaçarsınız
Качасыз kaç-a-sız kaçarsınız Качасыздар kaç-a-sızdar kaçarsınız
Качат kaç-a-t kaçar Качышат kaç-ış-a-t kaçarlar

Tataal uçar çak (birleşik şimdiki zaman) yat-, yür-, tur-, otur- fiilleriyle kurulan şimdiki zamana Kırgızcada birleşik şimdiki zaman denir:
Мен иштэп жүрѳм (men işte-p cür-ö-m): "ben çalışıyorum".

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şahıs Zamirleri Teklik Çokluk
Kırgızca
Türkçe Kırgızca Türkçe
Мен (Men) Ben Биз (Biz) Biz
Сен (Sen) Sen (teklik samimî) Силер (Siler) Siz (çokluk samimî)
Сиз (Siz) Siz (teklik resmî) Сіздер (Sizder) Sizler (çokluk resmî)
Ал (al) O Алар (alar) Onlar

Kırgızca konuşma kılavuzu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kısa cümleler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe Kırgızca (Latin) Kırgızca (Kiril)
Merhaba! Salamatsızbı! Саламатсызбы!
Evet Ooba Ооба
Yok cok Жок
İyi günler! Kutmanduu tañıñız menen! Кутмандуу таныныз менен!
İyi akşamlar! Kutmanduu keçiñiz menen! Кутмандуу кечиниз менен!
Ne var ne yok? Emne cañılık? Эмне жанылык?
Nasılsın? Kandaysiz? Кандайсыз?
İyi, teşekkürler, ya siz? Cakşı, rahmat, özüñüz? Жакшы, рахмат, өзүнүз?
Hoşçakalın! Cakşı kalıñız! Жакшы калыныз!
Görüşürüz! Körüşkönçö! Көрүшкөнчө!
Üzgünüm! Keçirip koyuñuz! Кечирип коюнуз!
Açık Açık Ачык
Kapalı Cabık Жабык
Çekme Tart Тарт
İtme Türt Түрт
Küçük Kiçine Кичине
Büyük Çoñ чоң
Kırgızca konuşabiliyor musunuz? Siz Kırgızça süylöy alasızbı? Сиз Кыргызча сүйлөй аласызбы?
Kırgızca konuşamıyorum. Men Kırgızça süylöy albaym. Мен Кыргызча сүйлөй албайм.
Biraz Kırgızca konuşabiliyorum. Men bir az Kırgızça süylöy alam. Мен бир аз Кыргызсча сүйлөй алам.
Anlıyorum. Men tüşünöm. Мен түшүнөм.
Anlamıyorum. Men tüşünböym. Мен түшүнбөйм.
Teşekkürler! Rahmat! Рахмат!
Çok teşekkürler! Çoñ rahmat! Чоң рахмат!
Çok iyi, teşekkürler! Abdan cakşı, rahmat! Абдан жакшы, рахмат!
İyi. Cakşı. Жакшы.
Lütfen Suranıç (ötünüç) Сураныч (өтүнүч)
Bir şey değil! Eçteke emes! Эчтеке эмес
Özür dilerim! Keçiresiz! Кечиресиз!
Bir az Bir az Бир аз
Bir az yavaş söyleyiniz lütfen? Bir az cayıraak süylöñüzçü! Бир аз жайыраак сүйлүнүзчү!
Yazabilir misiniz? Caza alasızbı? Жаза аласызбы?
Ben çantamı kaybettim. Men sumkamdı cogottum. Мен сумкамды жоготтум.
Ben cüzdanımı kaybettim. Men kapçıgımdı cogottum. Мен капчыгымды жоготтум.
Ben pasaportumu kaybettim. Men pasportumdu cogottum. Мен паспортумду жоготтум.
Bana doktoru çağırınız! Maga dokturdu çakırgıla! Мага доктурду чакыргыла!
Polisi çağırınız! Militsiyaga konguroo kılıñızçı! Милицияга конгуроо кылынызчы!

Toplantı, Geliş, Tanışma ≡ Жолугушуу. Бир Жактан Келүү. Таанышуу Merhaba! ≡ Саламатсызбы || амансызбы! İyi günler ≡ Кутмандуу күнүңүз менен! İyi akşamlar ≡ Кутмандуу кечиңиз менен! Günaydın ≡ Кутмандуу таңыңыз менен! Hoş Geldiniz ≡ Кош келиңиздер! Teşekkürler ≡ Ыракмат Sizi gördüğüme çok mutlu oldum ≡ Сизди көргөнүмө абдан кубанычтамын Her şey yerinde ≡ Баары жайында Ne yapıyorsunuz? ≡ Кандай турасыздар? İşleriniz nasıl? ≡ Иштериңиз кандай?

Türkçe, Kırgızca, Sahaca karşılaştırmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Türkçesinde Türkçe menşeli söz başlarındaki Y ile başlayan kelimeler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken, Yakutçasındа (Saha Türkçesi) "S" iledir.

'Türkçe(Y) Kırgızca(C) Sahaca(S) Kırgızca Sahaca Türkçe
yıl Cıl Sıl жыл сыл йыл  
yağmur camğır Samıır жамгыр самыыр ягъмур  
Yaka caka Sağa жака саҕа яка  
yalamak caloo Salaa жалоо салаа яламак 
Yaş caş Saas жаш саас яш  
yaşdaş caştaş Saastas жашташ саастас яшдаш  
Yat cat Sıt- жат сыт ят  
yedi ceti Sette жети сэттэ еди  
Yel cel Siel жел сиэл ель  
yeni cañı Saña жаңы саҥа ени  
Yeniden cañıdan Sañattan жаңыдан саҥаттан ениден  
yer cer Sir жер сир ер 
Yumak (yıkamak) cuu- Suuy- жуу сууй юмак(йыкамак) 
Yıldız cıldız Sulus жылдыз сулус йылдыз 
Yirmi cıyırma Süürbe жыйырма сүүрбэ йирми 
Yok (hayır) cok Suoh жок суох ёк(хайыр) 
Yol col Suol жол суол ёл 
Yumurta cumurtka Sımmııt жумуртка сымыыт юмурта 
Yumuşak cumşak Sımnağas жумшак сымнаҕас юмурта  
Yüz cüz Süüs жүз сүүс юзь  

Kırgız Türklerinde kişi adları ve anlamları[değiştir | kaynağı değiştir]

Manas Destanı'ndaki Kırgız kişi isimlerine baktığımızda çoğunluğunun erkek adları olduğu görülür. Eskiden kullanılan klasik Kırgız adları şöyledir: Toktobay, Karabek, Kaldar, Abıke, Meçdibay. Çağdaş Kırgız adları köken bakımından türlüdür. Arapça, Farsça ve Tacikçe, öbür Türk dillerinden adlar vardır. Son yıllarda Kırgız soyadları yavaş yavaş Rus tesirinden kurtulup özüne dönmeye başlamıştır. -Ova, -ov ekleri yerine uulu(oğlu) ve kızı takıları kişilerin insiyatifine göre yaygınlaşmaktadır. Son dönemde kullanılan isimlerden kadın adı olarak «Aybike» — anlamı "ay güzeli", erkek adı olarak «Abay» — anlamı "ihtiyatlı" modadır.[4]. Şayırkul (k.adı), Baglan (erkek ve k. adı), Meerim (k.adı), Cidegül (k.adı), Batma (k.adı), Burmahan (k.adı).

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]