Tuvaca

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Git ve: kullan, ara
Tuvaca
Тыва дыл Tıva dıl
Konuşulduğu ülkeler Rusya, Tuva Özerk Cumhuriyeti
Konuşan kişi sayısı 200,000 kişi
Sıralama İlk 100'ün içinde değil.
Dil grubu sınıflandırması Altay dil ailesi (tartışmalı)
Türk dilleri
Sibirya-/Türk grubu
Tuvaca
Resmî Durum
Resmî dil olduğu ülkeler Tuva Cumhuriyeti'nin birinci resmi dilidir.
Dili düzenleyen kurum -
Dil kodları
ISO 639-1 yok
ISO 639-2 tyv
SIL tyv
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış IPA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Vikipedi'nin Tuvaca sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Tıva Dıl,Tuvaca, Tuvince, Tuva Türkçesi, Tuva Dili (Tuvaca: Тыва дыл / Tıva dil), Rusya Federasyonuna bağlı özerk cumhuriyet Tuva Cumhuriyeti'nde konuşulan Türk diyalektiğidir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 206.000 Tuvalının yanında, batı Moğolistan ve Çin`deki 27.000 kişide bu dili konuşmaktadır. Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmi dil olup 1940'tan beri de Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler;

  • Ң ң (tuvince "ng")
  • Ө ө (tuvince "ö")
  • Ү ү (tuvince "ü")

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н , Ң ; О , Ө ; У , Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvince 1930'a kadar Moğol alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin ilhakinden sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.

Tıva Türkleri, Türkiye Türkçesi'nde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. Örnek: [teve] 'deve' demektir, [teve-ler] 'develer', [teve-ler-im] 'develerim', [teve-ler-im-den] 'develerimden' gibi.

Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk diyalektlerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Tuva Türkçesi'nde ç ile söylenir. Çeñge (yenge), Çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt),çeen(yeğen), çem (yemek), çedi (yedi,7),çarış (yarış),çarık (yarık), çañgı (yankı),çag (yağ) gibi.

Konu başlıkları

[değiştir] Yazım sistemi

Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir) kullandılar. Tıvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi milli alfabeleridir.

"Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştı

[değiştir] Latin alfabesine dayalı

1930 yılında Mongush Lopsang-Chinmit isminde bir Tuva Budist keşiş, tarafından tasarlanmıştır.

A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ņ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь

a в c d e f g ƣ i j k l m n ņ o ө p r s ş t u v x y z ƶ ь

Örnek: Pirgi tьвa dьldьņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi

A a B ʙ C c D d E e F f G g Ƣ ƣ
H h I i J j K k L ʟ M m N n N̡ n̡
O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t
U u V v W w X x Y y Z z Ƶ ƶ Ƅ ƅ

[değiştir] Kiril alfabesine dayalı

1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların isteği (baskısı) üzerine Kiril alfebesine geçilmiştir.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler

Ң ң (tuvaca „ng“) Ө ө (tuvaca „ö“) Ү ү (tuvaca „ü“)

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н , Ң ; О Ө ; У , Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930`a kadar Moğol alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti`nde Türk Latin Alfabeside kullanılmış fakat daha sonra SSCB`nin ilhakinden sonra 1940`tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.


А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң
О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я

[değiştir] Tıva Alfabesi


A (A), Б (B) , Ж (C), Ч (Ç), Д (D), Э (E) , Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur) , Ф (F) , Г (G) , Х (H) , Ы (ı) , И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң ( ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi’nde “ñ” olarak belirlenmiştir) , O (O), Ө (Ö) , П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)

Tıva Alfabesi:

Tıva Alfabesi
Büyük Küçük		 Türkiye Alfabesi
karşılığı		 ÖNERİLEN Tıva Alfabesi
Büyük Küçük		 Türkiye Alfabesi
karşılığı		 ÖNERİLEN
А а A A П п P P
Б б B B Р р R R
В в V V С с S S
Г г G G Т т T T
Д д D D У у U U
Е е E E Ү ү Ü Ü
Ё ё YO kaldırılmalı Ф ф F F
Ж ж C C Х х H H
З з Z Z Ц ц TS kaldırılmalı
И и İ İ Ч ч Ç Ý
Й й Y Y Ш ш Ş Ş
К к K K Щ щ ŞÇ kaldırılmalı
Л л L L Ъ ъ Kesme işareti "
М м M M Ы ы I I
Н н N N Ь ь inceltme işareti '
Ң ң n ñ Э э E E
О о O O Ю ю YU kaldırılmalı
Ө ө Ö Ö Я я YA kaldırılmalı

Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçe’deki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacası’nda (ve Tuvaca’da) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische Kettensätze[1])[2] Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.


[değiştir] Dilbilgisi

[değiştir] Ünlüler

Tıva Türkçesinde 8 ünlü var. а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı)

[değiştir] Uzun ve Kısa ünlüler

Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir.
ол (ol) - o
оол (ool) - oğul
дүн (dün) - gece
дүүн (düün) - dün

[değiştir] Kargıraa Ünlüler

аът (a`t) - at (hayvan)
ат (at) - ad,isim

bunun istisnası durumlar da vardır.
каш - kaç, nasıl

[değiştir] Örnek

Ада чокта чартык өскүс, Ава чокта бүдүн өскүс.

Кырган аьт орук часпас.

[değiştir] Tıva dili karşılaştırmalı sözlükler

  • Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Тыва-англи англи-тыва сөстүк (Tyvan-English English-Tyvan Dictionary). Kyzyl, 2002.
  • Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Tuvan dictionary. München: Lincom Europa, 2003. ISBN 3895865281 (errata)
  • Arıkoğlu, Ekrem, & Kuular, Klara. Tuva Türkçesi sözlüğü (Tuvan Turkish Dictionary). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2003. ISBN 9751616387 / 9789751616388 / 975-16-1638-7.
  • Mongush, D. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1980.
  • Mongush, D. A. Орус-тыва өөредилге словары / Русско-тувинский учебный словарь (Russian-Tuvan learner's dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1988. ISBN 520000330X
  • Mongush, D. A. (ed.) Краткий русско-тувинский словарь (Short Russian-Tuvan dictionary). Kyzyl: Novosti Tuvy, 1994.
  • Mongush, D. A. (ed.) Тыва дылдың тайылбырлыг словары : Сөстерниң болгаш быжыг сөс каттыжыышкыннарының уткалары орус дылче очулга. Том I. А-Й/ Толковый словарь тувинского языка : с переводом значений слов и устойчивых словосочетаний на русский язык (Explanatory dictionary of the Tuvan language : With a translation of the meaning of words and idioms in the Russian language. Volume I. A-J). Novosibirsk: Nauka, 2003. ISBN 5020297062
  • Mongush, D. A. Tïva-Türk slovar' / Tuvaca-Türkçe sözlük. Kyzyl: Tïvanïŋ gumanitarlïg šinčilelder institudu, 2005. ISBN 5-9267-0103-1
  • Ölmez, Mehmet. Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen / Tuvacanın Sözvarlığı - Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle. Wiesbaden: Harrassowitz, 2007. ISBN 3447054999
  • Ondar, B. K. Топонимический словарь Тувы (Toponymical dictionary of Tuva). Abakan, 2004. ISBN 5781002855
  • Pal'mbakh, A. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow, 1953.
  • Pal'mbakh, A. A. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow, 1955.
  • Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том I. А-Б (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume I. A-B). Novosibirsk: Nauka, 2000. ISBN 5020323039
  • Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том II. Д, Ё, И, Й (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume II. D, Jo, I, J). Novosibirsk: Nauka, 2002. ISBN 5020286974
  • Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том III. К, Л (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume III. K, L). Novosibirsk: Nauka, 2004. ISBN 5020323047
  • Tenishev, È. R. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow: Izdatel'stvo sovetskaja ènciklopedija, 1968.
  • Zabelin, V. I., Zabelina, G. A., & Tsetsegdari, U. Six-language dictionary of birds names of Tuva and Western Mongolia. Novosibirsk: SO RAN, 1999.

[değiştir] Tıva Dili ile ilgili dilbilim çalışmaları

  • Bičeldey K. A. Фарингализация в тувинском языке (Pharyngealisation in the Tuvan language). Kyzyl: Tipografija tyvinskogo gosudarstvennogo universiteta, 1999.
  • Chadamba, Z. B. Тоджинский диалект тувинского языка (The Tozhu dialect of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvknigoizdat, 1974.
  • Dambyra, I. D. Vokalizm kaa-xemskogo govora v sopostavlenii s drugimi govorami i dialektami tuvinskogo jazyka [Vocalism of the vernacular of Kaa-Xem in comparison with other vernaculars and dialects of the Tuvan language]. Novosibirsk, ID "Sova", 2005.
  • Doržu, M. D. Бай-тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка [The vernacular of Bay-Tayga in the dialect system of the Tuvan language]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2002.
  • Khabtagaeva, Baiarma. Long vowels in Mongolic loanwords in Tuvan. Turkic Languages 8, 191-197. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004. PDF
  • Khabtagaeva, Baiarma. Mongolic loanwords of Turkic origin in Tuvan. Turkic Languages 9, 85-92. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2005.
  • Khabtagaeva, Baiarma. The Intensity of Mongolian Influence in the Tuva Language. Acta Orientalia Hungarica 59 (1), 85-94. Budapest: Akademiai Kiado, 2006.
  • Mart-ool, K. B. 5-9 Класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы (Tyvan Language Teacher's Methodology for Classes 5-9). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 2002. ISBN 5765502296
  • Mongush, D. A. (ed.). Тыва орфографияның болгаш пунктуацияниң дүрүмнери (Tyvan Orthography and Punctuation Rules). Kyzyl: Respublika Tipografijazy, 2001. ISBN 5926700191
  • Mongush, D. A., & Sat, Sh. Ch. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези (Development of the Tuvan language during the Soviet period). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1967.
  • Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Тыва дылды келгениниң шинчилеп төөгүзүнүң очериги (An overview of the history of the study of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1964.
  • Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Формирование и развитие тувинского национального литературного языка (Formation and development of the Tuvan national literary language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1973.
  • Seren, P. S. Тере-хольский диалект тувинского языка [The Tere-Xol dialect of the Tuvan language]. Abakan: Izd-vo Xakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. H. F. Katanova, 2006.
  • Tatarincev, B. I. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке (Semantic connections and relations of words in the Tuvan language). Moscow: Nauka, 1987.
  • Ulamsurèngijn Cècègdar'. Obrazcy folklora i reči kobdoskix tuvincev [Samples of the folklore and speech of the Tuvans of Kobdo]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2003.

[değiştir] Notlar

  1. ^ Periodische Kettensätze terimi, Bu tür cümlelerin en önemli özelliği, birbirine bağlanan yancümleler (zarf cümleleri) arasında bir belirtme-tamlama ilişkisinin değil, sadece bir sıralama bağıntısının bulunmasıdır.
  2. ^ Johanson, Lars (1992). "Periodische Kettensätze im Türkischen". Wiener Zeitschrift für Kunde des Morgenlandes 80. 201-211.

[değiştir] Dış bağlantılar

Wikimedia Incubator


g • t • d
Türkî diller
Ogur Bulgar  · Çuvaşça  · Hun dili  · Hazarca  · Avarca
Uygur Eski Türkçe  · Ainice²  · Çağatayca  · İli Turki  · Lop  · Uygurca  · Özbekçe
Kıpçak Altayca  · Baraba dili  · Başkurtça  · Kırım Tatarcası¹  · Kumanca  · Karaçay-Balkarca  · Karayca  · Karakalpakça  · Kazakça  · Kıpçakça  · Kırımçakça  · Kumukça  · Kırgızca  · Nogayca  · Eski Tatarca  · Tatarca  · Urumca¹
Oğuz Afşarca  · Azerice  · Kırım Tatarcası¹  · Gagavuzca  · Balkan Gagavuzcası  · Horasanca  · Osmanlıca  · Peçenekçe³  · Kaşgayca  · Salarca  · Türkiye Türkçesi  · Türkmence  · Urumca¹
Argu Halaçça
Sibirya Çulımca  · Dolganca  · Fuyü Gırgıs dili  · Hakasça  · Şorca  · Tofaca  · Tuvaca  · Batı Yugurca  · Yakutça
Notlar: ¹İki tane öbekte bulunan diller, ²Karma diller, ³Tartışmalı
İtalik yazılanlar ölü dillerdir.
"http://tr.wikipedia.org/wiki/Tuvaca" adresinden alındı.