Kafkasya Avarları

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Avar
МагIарулал [1]
Avarian Daghestan Mussayassul.jpg
Toplam nüfus
1 milyon
Önemli nüfusa sahip bölgeler
 Rusya 912,090 [2]
 Azerbaycan 49,800 [3]
 Gürcistan 1,996 [4]
 Ukrayna 1,496 [5]
Diller

Avarca, Rusça, Azerice

Din

İslam (Ehl-i Sünnet)


Avarlar veya Kafkasya Avarları, (Avarca: МагIарулал Mağarulal «Dağlılar» ya da Аварал Avaral «Avarlar», Rusça: Аварцы/Avartsı, Azerice: Avarlar) Kafkasya’nın bugünkü halklarından biridir. Çoğunluğu Dağıstan'da yaşmakta ve Dağıstan nüfusunun % 29.6'sıyla en yaygın etnik grubunu oluşturmaktadır. Avarların ezici çoğunluğu Sünni Müslüman olup lisanları da Kuzeydoğu Kafkas dilleri'ne (Nah-Dağıstan dilleri) bağlı bir dil olan Avarca'dır.

Günümüzde Dağıstan'da yaşayan yerli Kafkas dilli Avarlar ile tarihteki Avarlar arasında genetik bağların bulunup bulunmadığı konusunda ihtilaflar mevcuttur. Bazı bilim adamlarına göre Kafkas Avarları ile Hunlar ve tarihteki Avarlar arasında bağlantı bulunmaktadır. Dil ve kültür bilim adamı Harald Haarmann'a göre tarihteki Avarların bir kısmı Kafkaslar'da kalıp dil ve kültürleri yerli halklarla karışmış ve bugünkü Kafkasya Avarlarını oluşturmuşlardır.[kaynak belirtilmeli]

Kafkaslarda kurulan Avar Hanlığının merkezi geleneksel olarak Hunzak'tır. Khunzakh , Hun toprağı demektir. 6. yüzyılın sonunda Apar-şar (Avarların ülkesi) denilen Horasan civarından Avar Hunlar ( heftalitler ) Dağıstan'a gelmişlerdi. Avar ismi Kafkasya Avarları'nın dilinde War , Bar gibi köklere dayanır , yükseklik , yücelik demektir. Bazı filologlar ise "silahlı halk" anlamına gelen "Bo" kelimesini , ses değişimine uğradığını düşünerek ĞWo diyerek okur , bu Heftalitlerin soyunun geldiği Hun asillerinin kabilesi olan Hua'dır. Buna nehir , hareket gibi anlamlara gelen Avarca 'Or ismini ilave ederler , süvari halk olarak çevirirler. Heftalitler ve Rouranlar Asya'da Batı ve Doğu Avarları olarak biliniyorlardı , iki Avar topluluğuda War ve Khun isimli iki büyük kabileden oluşuyorlardı. Göktürkler Rouranlar'a isyan edince , Rouran asilleri Heftalitlere sığındı. Heftalit devleti yıkılınca 6. yüzyılda War-Khun kabilelerinin bir kısmı Kafkasya Avarları'na sığındı , Dağıstan / Takh-As-tan / Serir / taht krallığı böylece kuruldu. War-Khunlar'ın kalan kısmı ise Balkanlar'a göçerek Avar İmparatorluğu'nu kurdu.

150-200 yıl önce Dağıstan'dan tehcir ettirilen Avarların (Турциялъул магIарулал = Türkiye Avarları) Türkiye'deki sayısı tam olarak bilinmiyor.[6]

Avar Lehçeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1) Avar (Khunz),
2) Andi (Ku’anni),
3) Dido (Tsuntal/Tsez).

Bu 3 ana lehçe içinde Avarca çeşitli yörelerde 14 ayrı diyalektle temsil olunur:

1) Avar,
2) Andi,
3) Ahkvakh,
4) Bagulal,
5) Botlikh,
6) Kharata,
7) Çhamalal,
8) Ğodoberi,
9) Tindi,
10) Khunzib (Kapuçi),
11) Bezhta,
12) Dido,
13) Hinuk,
14) Khvarşi.

Bu lehçe/diyalektlerden ilki resmi ve yaygın çoğunluk lehçesi iken, son 5 diyaleg Dido, geri kalanları da Andi grubu kapsamındadır.

Dağıstan Avarlar'ı üzerine yapılmış genetik araştırmalar sonucunda; diğer Kafkas dilli Dağıstan halklarında olduğu gibi Avarlar'da da % 65 oranında J1 Haplogrup tespit edilmiştir. Bu durum; Orta Doğu ve Mezopotamya kökenli bu Haplogrup Avarlar'ın çoğunlukla, Hurri-Urartu halklarından geldiklerini kanıtladığını düşündürmektedir.

Dağıstan’daki Avarların çoğunluğu, dağlık kesimlerde yaşar. Bir bölümü ovalık kesimlere (Buynakskiy, Hasav'yurtovskiy ve diğer bölgeler) yerleşmiştir. Çeçenya, Kalmıkya ve Rusya Federasyonu’nun diğer bölgelerinde, Azerbaycan’da (Kah, Balaken ve Zaqatala rayonları da içinde olmak üzere) toplam yaklaşik 42.100 kişi, Gürcistan'da (Kvareli Avarları) yaşayan 20.000 kişi vardır.

2007 yılı tahmini verilerine göre 840.000’i Dağıstan’da olmak üzere Rusya’da 1.050.000'in üzerinde Avar yaşamaktadır. Bu rakama Rusya dışındaki diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerindeki 300.000 Avar'ı eklersek eski Sovyet toprakları üzerinde sayıları, 1.350.000'i bulmaktadır. Ayrıca çoğunluğu Türkiye'de olmak üzere çeşitli (Suriye, Ürdün, Irak, Mısır, Suudi Arabistan, Lübnan, ABD, Almanya, Fransa vb.) ülkelerde toplam 180.000 ile 200.000 kadar Avar yaşadığı tahmin edilmektedir. Avarlar arasında en ünlü kişiler; Şeyh Şamil, Hacı Murat ve Umma Khan’dır.

Avar mutfağı[değiştir | kaynağı değiştir]

ХинкIал

Avar mutfağının en tanıdık yemeği hinkal (хинкIал) adlı hamurişidir ve Avar mutfağından komşu mutfaklara (Türk: hıngel, Azeri: xəngəl, Gürcü: ხინკალი hinkali, Çeçen: хингал hingal) da geçmiştir. Hinkal kelimesi Avarca çoğul eki (-al)[7] almış biçimidir ve Lakçada tekil hâli (ХхункӀ) kullanılmaktadır. Avarlarda hinkal farklı biçimlerde (цIурахинкIал, мичIихинкIал) yapılır.

Diğer geleneksel Avar yemekleri arasında urba (урба), muğ (мугь), hagu (гьагIу), tidul karşç (тIидул карщ), kurakul karşç (куракул карщ), bagârğalil çurpa (багIаргьалил чурпа), hil'alodul çurpa (хилъалодул чурпа), raji (ражи) sayılabilir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]