Uygurca

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Git ve: kullan, ara
Uygurca
ئۇيغۇرچه, Uyghurche Uyğurçe
Konuşulduğu ülkeler Doğu Türkistan (Çin), Kazakistan
Konuşan kişi sayısı Yaklaşık 10 milyon
Sıralama 98
Dil grubu sınıflandırması Altay
Türk dilleri
Uygurca
Resmî durum
Resmî dil olduğu ülkeler Xinjiang
Dili düzenleyen kurum Sincan Uygur Özerk Bölgesi Etnik Dil ve Yazı Komisyonu
Dil kodları
ISO 639-1 ug
ISO 639-2 uig
SIL UIG
Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış IPA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir.
Vikipedi'nin Uygurca sürümü
Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri

Uygurca (ئۇيغۇرچه Uyghurche, veya ئۇيغۇر تىلى Uyghur tili) veya Uygur Türkçesi, Uygurlar tarafından konuşulan, Türk dillerinden Uygur grubudur.

Uygurca'nın yayılımı

Konu başlıkları

[değiştir] Ses Bilgisi

Uygurcada 8 ünlü, 24 ünsüz vardır. Uygurcada iki türlü e sesi vardır. Bunlardan ə Türkiye Türkçesindekinden daha açık, e ise daha kapalı telaffuz edilir. Kalın olan k̡ ve ƣ sesleri yanında i'ler ı okunabilir, diğer yerlerde ise i okunduğu kabul edilir. k̡ ve ƣ sesleri Türkçedekinden daha kalındır. Bu sesler gırtlağa daha yakın olarak telaffuz edilir. h̡ sesi sert olarak telaffuz edilen bir gırtlak sesidir. Ng genizsi n sesidir.

[değiştir] Coğrafik dağılım

Uygurca Çin'de 8.5 milyon kişi tarafından çoğunlukla uzak batı otonom bölgesi Xinjiang da konuşulur.Uygurca ayrıca 300,000 kişi tarafından Kazakistan' da konuşulur, ve Afganistan, Arnavutluk, Avustralya, Belçika, Kanada, Almanya, Endonezya, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Suudi Arabistan, İsveç, Tayvan, Tajikistan, Türkiye, Birleşik Krallık, Birleşik Devletler, ve Özbekistan'da Uygurca konuşma komitesi vardır.

[değiştir] Alfabe

Uygurca 10. yüzyıldan beri Arap alfabesi ile yazılmaktadır. 1969-1983 yılları arasında Çin hükümetinin hazırlattığı Uygur Latin alfabesi ile yazılmış fakat sonra Uygurca sesleri gösteren ek işaretler ile Arap alfabesine dönülmüştür.

Aşağıdaki tablo Arap ve Latin harflerinin bir karşılaştırılmasıdır:

(Kullandığınız web tarayıcınıza bağlı olarak bazı karakterleri göremeyebilirsiniz)

Uygur alfabesinin kıyaslanması
Arapça Latince Kiril ULY Türkçe IPA   Arabik Latin Kiril ULY Türk IPA
ئا A a A a A a A a /a/ ق Ķ ķ Қ қ Q q K k /q/
ئە Ə ə Ə ə E e E e /æ/ ك K k K k K k K k /k/
ب B b Б б B b B b /b/ ڭ -ng Ң ң -ng -ng /ŋ/
پ P p П п P p P p /p/ گ G g Г г G g G g /ɡ/
ت T t Т т T t T t /t/ ل L l Л л L l L l /l/
ج J j Җ җ J j C c /ʤ/ م M m М м M m M m /m/
چ Q q Ч ч CH ch Ç ç /ʧ/ ن N n Н н N n N n /n/
خ H h X x X x H h /x/ ھ H̡ h̡ Һ һ H h H h /h/
د D d Д д D d D d /d/ ئو O o О о О о O o /o/
ر R r Р р R r R r /r/ ئۇ U u У у U u U u /u/
ز Z z З з Z z Z z /z/ ئۆ Ɵ ɵ Ө ө Ö ö Ö ö /ø/
ژ Ⱬ ⱬ Ж ж J j J j /ʒ/ ئۈ Ü ü Ү ү Ü ü Ü ü /y/
س S s С с S s S s /s/ ۋ V v В в W w V v /v/
ش X x Ш ш SH sh Ş ş /ʃ/ ئې E e E e É é E e /e/
غ Ƣƣ Ғ ғ GH gh Ğ ğ /ʁ/ ئى I i И и I i İ i/I ı /i/ or /ɨ/
ف F f Ф ф F f F f /f/ ي Y y Й й Y y Y y /j/

Uygur Kiril alfabesi ek olarak iki harfe sahiptir, ki bunlar iki sesin kombinasyonudur.Bunlar aşağıda Arabik ve Latin harflerinin eşdeğeriyle gösterilmiştir.

Kiril Arabik Latin
Ю ю يۇ yu
Я я يا ya

Kaynak: http://www.uyghurdictionary.org/excerpts/An%20Introduction%20to%20LSU.pdf

[değiştir] Metin örneği

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 1. maddesi:...

Türkçe Yengi Yezik̡ Uygur Kril Uygur Türk K̡ona Yezik̡
Bütün insanlar özgür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik duygusu ile hareket etmelidirler. Həmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-hurmət wə hoquqta bab-barawər bolup tughulghan. Ular əqilgə wə wijdangha igə, həmdə bir-birigə qerindaxliq munasiwitigə khas roh bilən mu’amilə qilixi kerək. Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә виджданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк. Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we xoquqta babbarawer bolup tuğulğan. Ular eqilğe we wicdanğa ige hem de bir-birige qérindaşliq munasiwitige xaş rox bilen mu’amile qilişi kérek. ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا بابباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلغە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر-بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاس روھ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك

[değiştir] Doğu Türkistan Uygur ağızları

Doğu Türkistan'da Uygur ağızları aşağıdaki şekilde gruplara ayrılır;

[değiştir] Merkez ağız grubu

[değiştir] Tarım ağzı

  • Tarım alt-ağzı,
  • Moğal alt-ağzı,
  • Kuça alt-ağzı,

[değiştir] Hoten ağız grubu

[değiştir] Lopnur ağzı

  • Döñkotan ağzı,
  • Kara ağzı,
  • Miren ağzı.

Lopnur ağzı konuşanların sayısı, Uygurların nüfusunun %0,4'üne ulaşmasına rağmen, Lopnur bölgesinin özel coğrafi konumu ve özel tarih koşullarından dolayı, bu ağızda çok sayıda eski dil ögeleri korunmuştur. Lopnur ağzı bir "boy dili" olarak, Çağdaş Uygurcaya bağlıdır.[1]

[değiştir] Kaynakça

  1. ^ Dr. Erkin Emet, Doğu Türkistan Uygur Ağızları, Türk Dil Kurumu Yayınları, sayfa 66.

[değiştir] Dış bağlantılar


g • t • d
Türkî diller
Ogur Bulgar  · Çuvaşça  · Hun dili  · Hazarca  · Avarca
Uygur Eski Türkçe  · Ainice²  · Çağatayca  · İli Turki  · Lop  · Uygurca  · Özbekçe
Kıpçak Altayca  · Baraba dili  · Başkurtça  · Kırım Tatarcası¹  · Kumanca  · Karaçay-Balkarca  · Karayca  · Karakalpakça  · Kazakça  · Kıpçakça  · Kırımçakça  · Kumukça  · Kırgızca  · Nogayca  · Eski Tatarca  · Tatarca  · Urumca¹
Oğuz Afşarca  · Azerice  · Kırım Tatarcası¹  · Gagavuzca  · Balkan Gagavuzcası  · Horasanca  · Osmanlı Türkçesi  · Peçenekçe³  · Kaşgayca  · Salarca  · Türkiye Türkçesi  · Türkmence  · Urumca¹
Argu Halaçça
Sibirya Çulımca  · Dolganca  · Fuyü Gırgıs dili  · Hakasça  · Şorca  · Tofaca  · Tuvaca  · Batı Yugurca  · Yakutça
Notlar: ¹İki tane öbekte bulunan diller, ²Karma diller, ³Tartışmalı
İtalik yazılanlar ölü dillerdir.
"http://tr.wikipedia.org/wiki/Uygurca" adresinden alındı.