Uygurca

Uygurca
ئۇيغۇرچه, Uyghurche Uyğurçe
Ana dili olanlar	Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Çin), Kazakistan
Konuşan sayısı	Yaklaşık 10 milyon  (tarih gerekli)
Dil aileleri	Varsayılan Altay dilleri Türk dilleri Uygurca
Dil kodları
ISO 639-2	uig
ISO 639-3	–

Uygurca (ئۇيغۇرچه Uyghurche, veya ئۇيغۇر تىلى Uyghur tili), Uygurlar tarafından konuşulan, Türk dillerinden Uygur grubudur.

Ses Bilgisi

Uygurcanın yayılımı

Uygurcada 8 ünlü (a, e, é, i, o, u, ö, ü), 24 ünsüz vardır (b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, t, v, x, y, z). Uygurcada iki türlü e sesi vardır. Bunlardan ə Türkiye Türkçesindekinden daha açık, e ise daha kapalı telaffuz edilir. Kalın olan k̡ ve ƣ sesleri yanında i'ler ı okunabilir, diğer yerlerde ise i okunduğu kabul edilir. k̡ ve ƣ sesleri Türkçedekinden daha kalındır. Bu sesler gırtlağa daha yakın olarak telaffuz edilir. h̡ sesi sert olarak telaffuz edilen bir gırtlak sesidir. ng genizsi n sesidir. Yeni Uygur Arap Alfabesinin (UEY), Urumçi üniversitesince kabul edilen Latin alfabesi karşılıklarında (ULY); ɵ yerine ö, ə yerine e, e yerine ë, ƣ yerine gh, k̡ yerine q, q yerine ch, h̡ yerine h, h yerine x, x yerine sh, v yerine w kabul edilmiştir. Türkiye'deki Uygurlar, ch, sh, gh yerine ç, ş, ğ harflerini kullanırlar.

Coğrafi dağılım

Uygurca Çin'de 8.5 milyon kişi tarafından çoğunlukla uzak batı otonom bölgesi Sincan Uygur Özerk Bölgesinde konuşulur. Uygurca ayrıca 300,000 kişi tarafından Kazakistan'da konuşulur ve Afganistan, Arnavutluk, Avustralya, Belçika, Kanada, Almanya, Endonezya, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Suudi Arabistan, İsveç, Tayvan, Tajikistan, Türkiye, Birleşik Krallık, Birleşik Devletler ve Özbekistan'da da Uygurca konuşan topluluklar vardır.

Alfabe

Uygurca 10. yüzyıldan beri Arap alfabesi ile yazılmaktadır. 1969-1983 yılları arasında Çin hükümetinin hazırlattığı Uygur Latin alfabesi ile yazılmış fakat sonra Uygurca sesleri gösteren ek işaretler ile Arap alfabesine dönülmüştür.

Aşağıdaki kıyaslama Arap, Latin ve Kiril harflerinin bir karşılaştırılmasıdır:

(Kullandığınız web tarayıcınıza bağlı olarak bazı karakterleri göremeyebilirsiniz)

Uygur alfabesinin kıyaslanması

Arap	Pinyin	Kiril	Latin	Türkçe	UFA		Arap	Pinyin	Kiril	Latin	Türkçe	UFA
ئا	A a	A a	A a	A a	/a/		ق	Ķ ķ	Қ қ	Q q	K k (Q q)	/q/
ئە	Ə ə	Ə ə	E e	E e	/æ/		ك	K k	K k	K k	K k	/k/
ب	B b	Б б	B b	B b	/b/		ڭ	-ng	Ң ң	-ng	-ng (Ñ ñ)	/ŋ/
پ	P p	П п	P p	P p	/p/		گ	G g	Г г	G g	G g	/ɡ/
ت	T t	Т т	T t	T t	/t/		ل	L l	Л л	L l	L l	/l/
ج	J j	Җ җ	J j	C c	/ʤ/		م	M m	М м	M m	M m	/m/
چ	Q q	Ч ч	CH ch	Ç ç	/ʧ/		ن	N n	Н н	N n	N n	/n/
خ	H h	X x	X x	H h (X x)	/x/		ھ	H̡ h̡	Һ һ	H h	H h	/h/
د	D d	Д д	D d	D d	/d/		ئو	O o	О о	О о	O o	/o/
ر	R r	Р р	R r	R r	/r/		ئۇ	U u	У у	U u	U u	/u/
ز	Z z	З з	Z z	Z z	/z/		ئۆ	Ɵ ɵ	Ө ө	Ö ö	Ö ö	/ø/
ژ	Ⱬ ⱬ	Ж ж	ZH zh	J j	/ʒ/		ئۈ	Ü ü	Ү ү	Ü ü	Ü ü	/y/
س	S s	С с	S s	S s	/s/		ۋ	V v (W w)	В в	W w	V v	/v/
ش	X x	Ш ш	SH sh	Ş ş	/ʃ/		ئې	E e	E e	Ë ë	E e (É é)	/e/
غ	Ƣƣ	Ғ ғ	GH gh	Ğ ğ	/ʁ/		ئى	I i	И и	I i	İ i/I ı	/i/ veya /ɨ/
ف	F f	Ф ф	F f	F f	/f/		ي	Y y	Й й	Y y	Y y	/j/

Uygur Kiril alfabesi ek olarak iki harfe sahiptir, ki bunlar iki sesin birleşimidir. Bunlar aşağıda Arabik ve Latin harflerinin eşdeğeriyle gösterilmiştir.

Kiril	Arabik	Latin
Ю ю	يۇ	yu
Я я	يا	ya

Uygur alfabesi (OTA-UG)

Arap	OTA	Türkçe	UFA		Arap	OTA	Türkçe	UFA
ئا	A a	A a	/a/		ق	Q q	Q q	/q/
ئە	E e	E e	/æ/		ك	K k	K k	/k/
ب	B b	B b	/b/		ڭ	Ñ ñ	-ng	/ŋ/
پ	P p	P p	/p/		گ	G g	G g	/ɡ/
ت	T t	T t	/t/		ل	L l	L l	/l/
ج	C c	C c	/ʤ/		م	M m	M m	/m/
چ	Ç ç	Ç ç	/ʧ/		ن	N n	N n	/n/
خ	X x	H h	/x/		ھ	H h	H h	/h/
د	D d	D d	/d/		ئو	О о	O o	/o/
ر	R r	R r	/r/		ئۇ	U u	U u	/u/
ز	Z z	Z z	/z/		ئۆ	Ö ö	Ö ö	/ø/
ژ	J j	J j	/ʒ/		ئۈ	Ü ü	Ü ü	/y/
س	S s	S s	/s/		ۋ	V v	V v	/v/
ش	Ş ş	Ş ş	/ʃ/		ئې	É é	E e	/e/
غ	Ğ ğ	Ğ ğ	/ʁ/		ئى	I i	İ i/I ı	/i/ veya /ɨ/
ف	F f	F f	/f/		ي	Y y	Y y	/j/

Kaynak: http://www.uyghurdictionary.org/excerpts/An%20Introduction%20to%20LSU.pdf

Metin örneği

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 1. maddesi:...

Türkçe	Yengi Yezik̡	Uygur Kiril	Uygur Latin	Uygur Türk	Kona Yezik̡
Bütün insanlar özgür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik duygusu ile hareket etmelidirler.	Həmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-hɵrmət və hok̡uk̡ta bab-baravər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilgə və vijdanƣa igə həmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasivitigə h̡as roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.	Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә виджданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хас рох билән му’амилә қилиши керәк.	Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilge we wijdangha ige hemde bir-birige qërindashliq munasiwitige xas roh bilen mu’amile qilishi kërek.	Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet ve hoquqta babbaraver bolup toğulğan. Ular eqilge ve vicdanğa ige hemde bir-birige qérindaşliq munasivitige has roh bilen muâmile kilişi kérek.	ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا بابباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلگە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر-بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاس روھ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك

Doğu Türkistan Uygur ağızları

Doğu Türkistan Uygurları için yazı diline esas olan ağız Urumçi ağzı iken, eski Sovyetler Birliğinde yaşayan Uygurlar için yazı diline esas olan ağız, İli ağzıdır. Doğu Türkistan'da Uygur ağızları aşağıdaki şekilde gruplara ayrılır;

Merkez ağız grubu

• Urumçi ağzı,
• Kumul ağzı
• Turfan ağzı,
• Kâşgar - Artuş ağzı,
• İli ağzı.

Tarım ağzı

• Tarım alt-ağzı,
• Moğal alt-ağzı,
• Kuça alt-ağzı,

Hoten ağız grubu

• Guma ağzı,
• Karikaş ağzı,
• Elçi ağzı,
• Lop ağzı,
• Keriye ağzı.

Lopnur ağzı

• Döñkotan ağzı,
• Kara ağzı,
• Miren ağzı.

Lopnur ağzı konuşanların sayısı, Uygurların nüfusunun %0,4'üne ulaşmasına rağmen, Lopnur bölgesinin özel coğrafi konumu ve özel tarih koşullarından dolayı, bu ağızda çok sayıda eski dil ögeleri korunmuştur. Lopnur ağzı bir "boy dili" olarak, Çağdaş Uygurcaya bağlıdır.

Dış bağlantılar

• Uygurca-Türkçe Sözlük (GNU Public Lisans)
• Uygurca-Çince Sözlük
• Uygur Edebiyatı
• Free English-Uighur Dictionary
• Ing'lizche-Uyghurche Lughet
• Uygur Türkçesi öğretmek için hazırlanmış ücretsiz kitapçık