Kumukça

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kumukça
Къумукъ тили (Qumuq tili)
Ana dili olanlar Rusya
Konuşan sayısı 280.000  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Kumukça
Dil kodları
ISO 639-1 (kum)
ISO 639-2 (kum)
ISO 639-3

Kumukça veya Kumuk Türkçesi (kendi adı kiril abecesiyle Къумукъ тили) ve latin abecesiyle Qumuqça, Qumuq tili) Türk dillerinin Kıpçak öbeğine ait bir lehçe. Ancak Batı Türk dillerinden de özellikler taşımaktadır ve çok kez Güney Türk dillerine de kategorize edilir.

Kumukça Dağıstan'daki resmi dillerden biridir.[kaynak belirtilmeli]

Ağızları[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüze kadar Kumukçanın birçok lehçelerine rastlamak mümkündür: Kuzeyde Kasav Yurt, ortada Buynak ve güneyde Kaytak lehçesine rastlanılır.

Ancak Kumukçanın lehçeleri hakkında tüm dil bilimcileri aynı görüşde değildir; Kasav Yurt lehçesi Kumukça ile Nogayca arasındaki bağlantıyı oluşturur ve bu yüzden aslında Nogaycanın lehçesi de olabilir.

Tarihsel açıdan, Kumukça Batı Türk dillerinden Güney Türk dillerine geçişinin bağlantısını oluşturur. Kumukçaya en yakın diller Nogayca, Balkarca ve Karapapak-Terekeme Türkçeleridir.

Kumukça ayrıca Azericeden de etkilenmiştir: Kumuk. gelecekmen = Azeri geleceyem (Türkçe geleceğim); Kumuk. gelecekbiz = Azeri geleceyik (Türkçe geleceğiz); Kumuk. geleceksiz = Azeri geleceksiniz (Türkçe geleceksiniz).

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Kumukların 13'ncü yüzyılda Farsçayı yazı dili olarak kullanmış oldukları bilinmektedir (kendileri bu dili tacik dili olarak adlandırmışlardır). 15'nci yüzyılda Çagataycayı genel yazı dili olarak kullanmaya başlayıp Farsçayı edebiyat ve bilim dili olarak kullanmaya devam etmişlerdir.

19'ncu yüzyılın sonlarında Rusyanın millileştirme harekatı kapsamında Kumukça ilk kez yazı dili olmuş ve Farsça'da kullanılan arap abecesi ile yazılmaya başlanmıştır.

1929 yılında Rusyanın tüm Rus olmayan halklarının yaptığı gibi Kumuklar da latin abecesine geçmiş ve ortak Türk abecesini kullanmışlardır.Kumukların en büyük halk şairi Yırçı Kazaktır.

Ancak 1938 yılında Rusça ders verilmesi ve Kumukçanın kiril abecesinin değişik bir sürümü ile yazılması zorunlu tutulmuştur.

2002 yılında yeni Türk abecesi denilen bir latin abecesi kullanılmaya başlanmıştır. 2010 yılından itibaren hem latin hem kiril abecesi Kumukçanın yazılışı için resmen geçerli olacaktır. Latin abecesine geçiş Rusların rızası alınmadan gerçekleşmiş olsa da Rus yönetiminde bulunan çoğunluk buna göz yummaktadır.

Dil kodu Kum.

Kumuk latin abecesinin Türk abecesi ile karşılaştırması:

  • Kumuk.: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğğ Hh Iı İi Jj Kk Ll Mm Nn NGng (Ññ) Oo Pp Qq Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Xx Yy Zz
  • Türk.: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğğ Hh Iı İi Jj Kk Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Yy Zz

Örnek[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kumukça:

Tuwdu Çolpan, tang bilindi, boldu uyanma zaman. Şawla aldı dünya yüzün, yuhlağanımız taman.

Gözüng aç, dört yakğa qara! Getdi kerwan erterek. Biz geçigip kalğanbız, enni hozğalma gerek.

Doğdu Çolpan, sabah bilindi, ışık aldı dünya yüzünü. Uyanma zamanı geldi, uyuduğumuz yeter.

Gözünü aç, dört yana bak! Gitti kervan erkenden. Biz gecikip kaldık, artık harekete geçmek gerek.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kumuk Halk Şairi Yırçı Kazak Yrd. Doç. Dr. Erol Öztürk, Akçağ Yayınları
  • Kumuk ve Balkar Lehçeleri Sözlüğü Gyula Nemeth Kültür Bakanlığı Yayınları
  • Kumuk Türklerinin Atasözleri Çetin Pekacar
  • Kumuk Türkleri Edebiyatı Çetin Pekacar Türk Dünyası El Kitabı
  • Kumuk Şair Alişevadan Seçme Şiirler Osman Uyanık, Erol Öztürk

İnkubatordaki Türk Dilleri Vikipedileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Kumukça Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.