Çuvaşça

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin Çuvaşça (cv) sürümü
Çuvaşça
Чăвашла
Ana dili olanlar Rusya, Çuvaşistan Özerk Cumhuriyeti
Konuşan sayısı 1.800.000 kişi  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Çuvaşça
Dil kodları
ISO 639-1 cv
ISO 639-2 chv
ISO 639-3

Çuvaşça (Çuvaşça: Чӑвашла / Çavaşla), Rusya Federasyonu’nun orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türk yazı dillerinden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmi dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir.

Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.

Yazı sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

А Ӑ Б В Г Д Е Ё Ӗ Ж З И Й К Л М Н О П Р С Ҫ Т У Ӳ Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
а ӑ б в г д е ё ӗ ж з и й к л м н о п р с ҫ т у ӳ ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
а, ӑ, бӑ, вӑ, гӑ, дӑ, е, ё, ӗ, жӑ, зӑ, и, йӑ, кӑ, лӑ, мӑ, нӑ, о, пӑ, рӑ, сӑ, ҫӑ, тӑ, У, ӳ, фӑ, хӑ, цӑ, чӑ, шӑ, щӑ, хытӑлӑхпалли, ы, ҫемҫелӗхпалли, э, ю, я

Ses bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

İnce Kalın
Düz Yuvarlak Düz Yuvarlak
Yüksek i (и) y (ӳ) ɯ (ы) u (у)
Alçak e (е) ø̆ (ĕ) а (а) ŏ (ă)

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:

  • Ş>L dönüşümü: “Taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)

Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.

  • A>U dönüşümü: Örneğin “at” sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir.
  • Z>R dönüşümü: Örneğin “biz” kişi zamiri Çuvaşçada ebir şeklindedir.

'Örnekler: Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru”

  • D>R dönüşümü: Örnekler: “ayak” sözcüğünün eski Türkçesi “adak” şeklindedir. Çuvaşçada “ayak” sözcüğü a’nın u’ya, d’nin y’ye ve k harfinin yumuşak g’ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adak>urak>urağ>ura. Çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır.
  • Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada o’nun u’ya, k’nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
  • T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
  • K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün Çuvaşçası “yun” şeklindedir.
  • Çuvaşlar oldukça değişik bir Kiril alfabesinde okuyup yazarlar.

Çuvaşça - Tatarca - Türkçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Söz karşılaştırması

Çuvaşça Tatarca Türkçe
amak emek emek
ala elek elek
ala el el
ada öt, öd ötmek
ar ir, er er
ojir ajir ayır
şidik tişük açık
şina sinek sinek
hir kız kız
sir cer yer
büke bent
haşpa çapka şapka
ças kaş kaş
pa - bağ
chol kol kol
kibe kebi giysi/elbise
puş baş baş
halha kolak kulak
asajak asak asık
dos dust dost
tuvı türe tören
hora kara kara
Tora Tänri Tanrı
sira - bira
tatla tatlı tatlı
sjok yuk yok
kümül - gümüş
iltin altın altın
hunazam janım canım
oj ay ay
gon kün gün
jon kan kan
kisne kiçi küçük
sjül jüle yüksek
sjoradan jaratan yaratan
con jan can
kebe - kader
pül böl böl
jit it it(köpek)
pereget bereket bereket
ter tür tür
sjülen jilan yılan
asşi jasatşi yaşatıcı
sil jel yel
sjüren - süren
ijis - yiğiş/yemek
ij eb ev
az ad ad
smelle besmillah bismillah
jomzja kamcı kamcı(şaman)
pigambar pigamber peygamber
kür - güz
anne ana anne
kör köz göz
atte ata ata
kin kilen gelin
here jörek yürek
vilim ölüm ölüm
voda odun odun
vurz vuruş dövüş
vuru uri hırsız
vot ot ateş
kvak kök gök(mavi)
ivil oul oğul
ivis auş avuç
awlanas ewlenmek evlenmek
biras birmek vermek
bolas bolmak olmak
machtanas maktamak methetmek

Kaynak: Ármin Vámbéry, Das Türkenvolk in seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen - 1885

Çuvaşça Sayılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 1 - pĕrre
  • 2 - ikkĕ
  • 3 - vişşĕ
  • 4 - tăvattă
  • 5 - pillĕk
  • 6 - ulttă
  • 7 - şiççĕ
  • 8 - sakkăr
  • 9 - tăhhăr
  • 10 - vunnă
  • 11 - vunpĕr
  • 12 - vunikkĕ
  • 13 - vunvişşĕ
  • 14 - vuntăvattă
  • 15 - vunpillĕk
  • 16 - vunulttă
  • 17 - vunşiççĕ
  • 18 - vunsakkăr
  • 19 - vuntăhhăr
  • 20 - şirĕm
  • 30 - vătăr
  • 40 - hĕrĕh
  • 50 - allă
  • 60 - utmăl
  • 70 - şitmĕl
  • 80 - sakărvunnă
  • 90 - tăhărvunnă
  • 100 - şĕr
  • 1000 - pin

Çuvaşça kişi zamirleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ben: Epĕ (Эпĕ)
  • Sen: Esĕ (Эсĕ)
  • O: Văl (Вăл)
  • Biz: Epir (Эпир)
  • Siz: Esir (Эсир)
  • Onlar: Vĕsem (Вĕсем)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]