Abbâsîler

الخلافة العباسية الإسلامية El Hilâfet El Abbasiyye El İslâmi İslam Abbâsî Halifeliği İmparatorluk ← 750–1258 1261–1517 →   → Bayrak Açık yeşil ile gösterilen yer halifeliğe bağlı yerler ve en geniş sınırlar (850) Başkent Şam (750-819) Bağdat (819-1258) Resmi dili Arapça Dini Sünni İslam Yönetim Halifelik Halife  - 750–754 Ebu'l-Abbas Seffah  - 786–809 Harun Reşid  - 1261–1262 Mustansır  - 1242–1258 Mustasım Tarih  - Kuruluş tarihi 750  - Yıkılış tarihi 1258 Yüzölçüm 10.000.000 km² (3.861.022 sq mi) Nüfus  -  est. 50.000.000       Nüfus yoğunluğu 5 /km²  (12,9 /sq mi)

Arap tarihi

İslâm İmparatorlukları Hulefa-i Raşidin 632-661 Emevi İmparatorluğu 661-750 Abbasi İmparatorluğu 750-1258 Fatimi İmparatorluğu 909–1171 Meşrik Tolunoğulları 868-905 Hamdaniler 890-1004 Ikşidiler 935-969 Ukayliler 990-1096 Zengiler 1127-1250 Eyyubiler 1171-1246 Bahri Memlûk 1250-1382 Burci Memlûk 1382–1517 Mağrib Saadiler 750–1258 Muhallabiler 771-793 Rustamiler 776-909 İdrisiler 788-985 Aglebiler 800-909 Murabıtlar 1073-1147 Muvahhidler 1147-1269 Hafsiler 1229-1574 Mariniler 1258-1420 Vattasiler 1420-1547

Abbâsîler, (Arapça: العبّاسيّون; al-'Abbāsīyūn, Farsça: عباسیان 'Abbāsīyān) Emevî hanedanından sonra başa gelerek İslam Devleti'nin yönetimini ve halifeliği beş asırdan daha uzun bir süre elinde tutan hanedan.

Tarihçe

Muhammed'in ölümünden (632) sonra, İslam dünyasını Hulefa-yı Raşidin denilen dört halife ve ardından da Emevîler (661-750) yönetti. Emevîler, Ali’nin öldürülmesiyle yönetimi ele geçirmişlerdi. Emevîlerin iktidardan düşüşleri de aynı biçimde kanlı oldu. Muhammed'in amcası Abbas Bin Abdülmuttalip'ın soyundan gelen Abbâsîler, Emevî yönetimine karşı ayaklanarak 750'de halifeliği ve iktidarı ele geçirdiler. Bu tarihten başlayarak Abbâsîler 1258'e kadar İslam dünyasının büyük bölümüne egemen oldular.

İlk Abbâsî halifesi Ebu'l-Abbas Seffah (750-754) idi. 754'te kardeşi Mansur (754-775) onun yerine geçti. Bu iki halife döneminde orduda Türk ve İran kökenliler önemli görevler üstlendiler. Mansur, 762’de başkenti Şam’dan Bağdat'a taşıdı. Mansur'dan sonra sıra ile Mehdi (775-785) ve Hadi (785-786) halife oldular. Abbâsî Devleti Mansur'un torunu Harun Reşid (786-809) döneminde en geniş sınırlarına ulaştı. Harun Reşid, Binbir Gece Masalları’na konu olan görkemli saltanatını Bermeki ailesine borçluydu. Bu aileden Yahya Bermeki ve iki oğlu, vezir olarak Abbâsî Devleti’ni 17 yıl boyunca fiilen yönettiler.

Harun Reşid’in oğulları Emin (809-813), Memun (813-833) ve Mutasım (833-842) babalarının politikalarını sürdürdüler. Annesi Harun Reşid'in Türk asıllı bir cariyesi olan Mutasım Türklerden özel bir askerî güç kurmuştur , Türk unsurları yönetimde önemli görevlere getirmiştir. Daha sonra bu askeri gücün Bağdat’taki varlığı bazı huzursuzluklara neden olduğundan Samarra adıyla yeni bir kent kurdurarak devlet merkezini oraya taşıdı. 838 yılında Mutasım Anadolu'ya Bizans üzerine bir sefer düzenlemiş, ordusunun bir kolu Bizans imparatoru Theofilos ve ordusunu "Anzin Savaşı" adı verilen bir çarpışmada büyük yenilgiye uğratmış, Bizans'ın ikinci büyük kenti Amoriom'u kuşatıp eline geçirmiş ve Abbâsî orduları İznik kentinin yakınlarına kadar ilerlemiştir.

Yerine geçen oğlu Vâsık (842-847) döneminde Türk emirleri askerî işlerin yanı sıra yönetsel konularda daha etkili oldular. Vâsık'ın ölümünden sonra Abbâsî Devleti parçalanma sürecine girdi. Abbâsî toprakları üzerinde Tahirîler, Samaniler, Karahanlılar, Fatımiler, Tolunoğulları ve Hamdaniler gibi bağımsız devletler kuruldu.

İran'da hüküm süren Büveyhiler, 945'te Bağdat'a egemen oldular. Bundan sonra Abbâsî halifeleri Büveyhilerin izniyle başta kalabildiler. Halife Kâim'in (1031-1075) çağrısı üzerine Büyük Selçuklu Devleti Hükümdarı Tuğrul, 1031 yılında Büveyhileri Bağdat'tan çıkardı ve Abbâsîlere yeniden saygınlık kazandırdı.

Harun Reşid'in Şarlman'ın elçilerini kabul etmesi

9. yüzyılda Abbâsî topraklarında de facto bağımsız ülkeler

Abbâsîler Dönemi'nden bir Kur'an sayfası. Sayfada Hac suresinden bazı ayetler bulunmaktadır.

Ne var ki Abbâsîler eski askeri güçlerine ulaşamadılar ve Mustazhir dönemindeki Haçlı Seferleri karşı başarılı olamadılar. Büyük Selçuklu Devleti'nin parçalanmasıyla birlikte Abbâsîler yeniden gücünü yitirdi. Cengiz Han'ın torunu Hulagu'nun yönetimindeki İlhanlılar 1258'de Bağdat'ı yakıp yıktılar, Halife Mustasım'ı ve yakaladıkları hanedan üyelerini öldürdüler. Böylece 508 yıllık Abbâsî Devleti son buldu. İlhanlı hükümdarı Hulagu Han Bağdat'ta içlerinde on binlerce yazma kitap olan kütüphaneleri yakıp yıktırmıştır. Geri kalan kitapları da Dicle nehrine attırmıştır. Eserlerin mürekkebi suya karışmış ve Dicle nehri günlerce bulanık akmıştır.

Halife Zâhir'in oğlu Ahmed Mısır'a kaçtı ve orada Memluk Sultanı Baybars’ın koruması altında Mustansır adıyla halife ilan edildi (1261). Mısır Abbâsî halifeliği, siyasal ve askeri yetkiden yoksun, yalnız dinsel otoritesi olan bir kurumdu. Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim 1517'de Mısır topraklarına girerek, halifenin yetkileri ile Kutsal Emanetler’i devraldı ve Mısır Abbâsî halifeliğine son verdi.

Abbâsîlerde devlet örgütlenmesi, "Divan" adı verilen ve değişik alanlarda görevler üstlenen resmi kurullara dayanıyordu. maliyesinin ana gelir kaynağı ise toprak vergisiydi. Halktan toplanan zekât da önemli bir gelir kaynağıydı. Vergi gelirlerinin büyük bölümü orduya ve bayındırlık işlerine ayrılırdı. Halife Ömer döneminde kurulan divanı geliştirdiler. Divanı, devlet yönetiminde en etkili kurum haline getirdiler. Devlet ve memleket sorunları, önce divanda görüşülerek divanın önerdiği çözümleri uygularlardı.

Abbâsî Sanatı

Samara Ulu Camii minaresi.

İslam dininin sanata getirdiği en büyük yenilik cami mimarisidir. İslamlıkta her sınıf halkın ayrım gözetilmeden ön saflarda namaz kılabilmesi safların geniş tutulması isteği uyandırmış, bu nedenle kiliselerin aksine camilerde enine mekân tercih edilmiştir. Plan formunun ihtiyaçtan doğması gibi, mihrap, minber, minare türünden mimari ögeler de İslamlığın gelişmesine paralel olarak zamanla ihtiyaçtan doğmuşlardır.

Abbâsîlerden önceki İslam şehirciliği konusundaki bilgilerimiz çok kısıtlıdır. Bu konuda bilinen ilk örnek, 762-765 yıllarında Abbâsî halifesi Mansur’un kurdurduğu Bağdad şehridir. Kaynaklardan edinilen bilgilere göre ilk Bağdad şehiri daire planlıydı ve iç içe iki sur duvarı dıştan bir hendekle çevrelenmişti^{[kaynak belirtilmeli]}. Şehrin dört kapısına bulundukları yöndeki komşu şehirlerin adı verilmişti. Haç planlı saray ve yanındaki cami şehrin merkezinde yer alıyordu. 766 yılında yapılan Bağdad Ulu Camii kerpiç duvarlı, ahşap sütunlu ve düz damlı basit bir yapıydı. Halife Harun Reşid, 808’de yapıyı planını değiştirtmeden tuğla duvarlı olarak yeniden yaptırmıştır. Bağdat 892’de Abbâsîlerin başkenti olunca, artan nüfus nedeniyle camiye aynı planda ikinci bir bölüm eklenmiştir. Ancak, Bağdad şehrinin bu dönem yapılarından günümüze, ilk camiye ait basit bir mihraptan başka hiçbir şey gelmemiştir.

Samarra, Dicle kenarında Bağdad’ın yakınındadır. Bağdad’ın dairesel ve düzenli planı burada yerini araziye uydurulmuş, uzun bir plana bırakmıştır^{[kaynak belirtilmeli]}. Dicle kıvrımlarına paralel olarak uzanan şehrin büyük bölümü kazılarla ortaya çıkarılmıştır. Buluntular, Abbâsî cami, saray, türbe ve ev mimarisi ile zengin süsleme sanatı hakkında bilgi vermektedir. Samarra, 836 yılında Halife Mutasım tarafından Abbâsî hizmetindeki Türk birlikleri için “ordugah şehri” olarak kurdurulmuş.

Samara Ulu Camii, öteki adıyla Mütevekkiliye Camii, İslam dünyasının en büyük cami yapılarından biridir. 150.000 kişi burada bir arada namaz kılabiliyordu. Basit mimarisi, ilk İslam cami planının anıtsal ölçüler içinde tekrarından ibarettir. Yapımında tuğla ve kerpiç kullanılan caminin ilginç bir minaresi vardır. Kare tabana oturan dev boyutlu bu anıtsal minareye geniş bir rampa ile çıkılır. Bu minare formu, yine Samarra’da Ebu Dulaf Camii’nde tekrarlanmış ve bir daha kullanılmamıştır.

Samarra’ın ikinci büyük camii olan Ebu Dulaf Camii, 860 yılında yapılmıştır^{[kaynak belirtilmeli]}. Kalıntılar daha gelişmiş bir mimarinin varlığını ortaya koymaktadır. Harem bölümü, kemerli duvarlarla birbirinden ayrılan neflerden oluşmuş ve üzeri düz bir çatıyla örtülmüştü.

Samarra’nın saray ve evlerinde kullanılan çeşitli süsleme arasında mermer tozu ve alçı karışımıyla yapılan “ıtuk” kabartmalar önemli bir yer tutar. Bu kabartmalarda iki farklı teknik kullanılmıştır: Dik kesim ve eğri kesim. Dik kesimde motifler yaş sıva üzerine dikine olarak oyulmakta, böylece ışık-gölge kesin çizgilerle birbirinden ayrılarak kuvvetli bir kontrast etkisi sağlanmaktadır. Eğik kesimde ise daha yumuşak bir plastik etki söz konusudur. Eğik kesim, Türklerin İslam sanatına belki de ilk katkısıdır^{[kaynak belirtilmeli]}. Bu teknik daha önceleri Orta Asya sanatında Türkler tarafından kullanılmıştır. Dik kesimde daha natüralist, eğik kesimde ise daha stilize bir üslup görülür.

Başkent Bağdat'da Şehir Düzeni

Tabiki hilafetin olduğu bir başken şehri olan Bağdatta şehrin en merkezi yerinde bir cami bulunmaktadır. Camin çevresinde ise şehir yerleşkeleri bulunmaktadır. Caminin yan kısmında bir pazar yeri bulunmaktadır. Bu pazar yeri daha sonra üstü kapatılarak kapalı pazar haline getirilmiştir. Tabiki günde beş vakit namaz kılınan bir müslüman şehirde tamizlik için bir hamam bulunmaktadır. Burasıda caminin etrafında şekillenmiştir. Şehirde mahremiyet açısından evlerin avluları geniştir ve genellikle içerisi görünmeyecek biçimdedir. Şehrin dış kısmına doğru bir mezarlık bulunmaktadır. Bu mezarlık gibi yerde sokak insanları bulunmaktadır. Bağdat şehri sonradan oluşmasına rağmen Avrupada görülen şehirler gibi düzenli bir planı olan bir şehir değildir. Dar ve karmaşık sokakları vardır.

Bağdat Abbâsîleri soy ağacı

: Kureyş

Abbas -

Ebu'l Abbas as-Sahab 1.(750-754)

Mansur 2.(754-775)

Mehdi 3.(775-785)

Hadi 4.(785-786)

Harun Reşid 5.(786-809)

Emin 6.(809-813)

Memun 7.(813-833)

Mutasım 8.(833-842)

-

Vasık 9.(842-847)

Mütevvekil 10.(847-861)

Mustain 12.(862-866)

Muhtedi 14.(869-870)

Muntasır 11.(861-862)

Mutaz 13.(866-869)

Mutemid 15.(870-892)

-

Mutedid 16.(892-902)

Muktefi 17.(902-908)

Muktedir 18.(908-932)

Kahir 19.(929)(932-934)

Mustekfi 22.(944 – 946)

Razi 20.(934–940)

Mutteki 21.(940–944)

Muti 23.(946–974)

-

Tai 24.(974 – 991)

Kadir 25.(991–1031)

Kaim 26.(1031–1075)

-

Muktedi 27.(1075–1094)

Mustazhir 28.

Musterşid 29.

Muktefi 31.

Reşid 30.

Mustancid 32.

Mustadi 33.

Nasır 34.

Zahir 35.

Mustansır 36.

Mustasım Billah 37.

Kahire Abbasileri Memlûk Devleti' nin himayesi

Ayrıca bakınız

• Halifeler listesi

Dış bağlantılar

• Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
• Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emevîler- Abbâsîler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
• Muir, William (1922), The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall: [2] (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
• Tabari, Muhammad bin Jarir, (İngilizce'ye çev. C.E. Bosworth), History , Albany:SUNY (İngilizce)
• Fransızca Wikipedia Abbassides maddesi : [3] (Fransızca) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
• İngilizce Wikipedia Abbasid Caliphate maddesi: [4] (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)