Tiele

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Tingling'lerin yaşam alanları

Tingling (Çince: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Ting-ling, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 basit: 铁勒; Tiělè/T'ieh-le), tarihi Türk topluluklarındandır. Tinlingler aslen, güney Sibirya'da Lena Nehri boyunca, Baykal Gölü'nün batısında yaşarlardı.[1] Millat'tan önce 3. yüzyılda, batıya doğru yayılmaya başladılar ve Hiung-nu imparatorluğunun bir parçası oldular.[2][3]

Kökenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tinglinglerin kökeni ve nereden geldikleri hakkında fazla bir bilgi yoktur. MÖ 3. yüzyılda, Mete (冒頓; Mao-Tun) tarafından Yüeçiler (Çince: (月氏 veya seyrek 月支; Pinyin: Yuèzhī) ve Vusun (Çince: 烏孫 / 乌孙, Wūsūn)larla birlikte Hiung-nu'ların egemenliği altına sokulmuşlardır. [1]

Tingling'ler ile ilgili en eski kayıtlara MÖ 1 yüzyılda rastlanmaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Türk boyları, Çince kao-ch'e denilen, dört tekerlekli kağnıları ile, sürülerini otlattıkları yaylalar ve surlar içindeki kışlıklar arasında göç etmişlerdir. Kubbeli veya kümbetli otağlar kışın surlar içine kurulmuştur. Surlar içine, ayrıca otağa benzer, ağaçtan köşklerde yapılmıştır. Yaz geldiğinde kerekü denilen ve katlanabilen otağ, kağnıya yüklenmiş halde veya kurulmuş durumda yaylalara göç edilmiştir. Bu göçlerde kağnı ile taşınabilen otağlar yanında; çok renkli keçeden, kilimden veya işlemeli kumaşlardan yapılmış örtüler; göçebe hayata uygun kaftanlar, çakşırlar, çizmeler, börkler, kemerler, süs eşyaları, at koşumları kağnılı boyların beraberinde bulunan önemli eşyaları arasında yer almıştır.

Çin kaynaklarında, Tinglin'ler ile ilgili sıklıkla bahsedilen temel karakteristik özellikleri, arabaları üzerindeki çadırlarda yaşadıkları göçebe hayat tarzları ile ilgilidir. Bu arabalarından dolayı Kaoçe (Çincede Yüksek araba anlamına gelir) olarak da anılmıştır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Tarihi MÖ.65 b.jpg
Türk Tarihi 1nciYY.jpg
Türk Tarihi 2'nciYY.jpg

Hiung-nu dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tingling'ler, Türk kavimlerinin kurdukları devletlere katılmakta[kaynak belirtilmeli] ve devlet ortadan kalktığında bağımsız hareket edebilmekteydiler. Hiung-nu ve Göktürk politik hayatında oldukça etkili bir topluluktu.[kaynak belirtilmeli]

Hiungnunun ilk parçalanma dönemine girdiği MÖ 65 yıllarında Çin kaynaklarında Tinglinglerden bahsedilmeye başlandı. Hiungnuların MS 50 yıllarında yaşadığı ikinci kırılma sürecinde Tinglingler de bağımsız dönem yaşamaya başladı.

Vey[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Tarihi 300yılı.jpg

Ting-ling[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Tarihi yıl400.jpg
Türk Tarihi 451.jpg

Çin kaynaklarında Uygurların MÖ Ding-ling, MS 4. Yüzyıldan sonra ise T'ie-le adı verdikleri boylardan geldikleri belirtilmektedir.

Tie-le[değiştir | kaynağı değiştir]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Dingling yöneticileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Aile adları ve verilmiş ad Saltanatların süreçleri
Aile adı ve verilmiş ad
阿伏至羅 Āfúzhìluó 487-503
跋利延 Bálìyán 503-505
彌俄突 Mí'étú 505-516
伊匐 Yīfú 516-524
越居 Yuèjū 524-536
比造 Bǐzào 536-540
去賓 Qùbīn 540-541

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005.
  2. ^ Li, "A Research on Migration of Northwestern Minorities Between pre-Qin to Sui and Tang", sayfa 110-112
  3. ^ Lu, "A History of Ethnic Groups in China", sayfa 111, 135-137.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Xue, Zongzheng: A History of Turks. Peking: Chinese Social Sciences Press, 1992.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]