Ulahça

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Arumence (Ulahça)
Makedon-armânâ, Armãneashce, Armãneashti, Limba armãneascã.
Ana dili olanlar Yunanistan, Arnavutluk, Romanya, Sırbistan, Bulgaristan, Makedonya, Türkiye
Konuşan sayısı 300,000 - 700,000  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Arumence (Ulahça)
Dil kodları
ISO 639-2 rup
ISO 639-3

Ulahça (veya Makedo-Rumence, Arumence, ve Ulahça'da limba armãneascã, armãneshce veya armãneashti; Yunanca: Βλάχικα Vlahika (Türkçedeki "Ulahça" adı Yunanca'dan türetilmiştir) Balkanlar'da konuşulan Doğu Roman Dilidir.

Balkanlar'daki Roma fetihinden sonra düzenlenmiş ve çağdaş Rumence'nin grameri ve morfolojisi gibi birçok özellik paylaşıyor. Rumence ve Ulahça'nın arasında en büyük farkı söz varlığıdır - Rumence komşu Slav dilleriden çok etkilendi, ama Ulahça, tarihsel olarak Yunanca ile çok yakın ilişkilere sahip olduğu için Yunanca'dan çok etkilendi. Bu dillerin arasında bir tane daha önemli fark kökenleridir. Ulahça formunda üç farklı katmanlara sahiptir: eski katmanı (Epirus, Tesalya, İllirya ve Makedonya'da konuşulan diliden kaynaklanıyor), Latince katmanı (Roma İmparatorluğu kökenli insanların konuştuğu dil olması sebebi ile), ve Yunan veya Hellenik katmanı (Roma ve Doğu Roma İmparatorluğun döneminde ki yunancadan gelen sözcükler). Slavca katmanı: özellikle güney slavcası ve Bulgarcadan gelen sözcüklerden oluşur. Osmalılar döneminde de bu dile eklenen bazı Türkçe ve Arapça sözcükler vardır.

Küresel dağıtım[değiştir | kaynağı değiştir]

Makedonya Cumhuriyeti'nde Ulahlar ve Ulah dili resmî tanınmaya sahiptir, ama en büyük Ulah topluluklar Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan ve Sırbistan'da bulunmaktadır. Batı Makedonya'daki Moskopol ve Grammos kentlerin yıkılmalarından sonra Balkanlar'dan Romanya'ya birçok Ulah da taşındı.

Resmî durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulahça Makedonya'da bir tür resmî duruma sahiptir. Üsküp, Kruşevo ve Manastır'ın ilkokullarında Ulahça seçimli bir derstir, ve Ulahça konuşanlar mahkemede bu dili kullanma hakkına sahipler. 2006 yılından itibaren Kruşevo'da Ulahça ikinci resmî dili (Makedonca'dan sonra) oldu.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulahça Rumence'ye çok benzerdir, ve her iki dilin arasında en büyük farkı sözlerinde. Rumence'de daha çok Slavik kelime var, ayrıca Ulahça birçok Yunanca kelimeye sahiptir.

Genellikle, 800-1200 yıl önce Roma İmparatorluğun Balkan illerinde konuşulan Kaba Latince dört ayrı dillere bölündüğünü inanılıyor: Dako-Rumence (bügünkü Rumence dili, Ulahça, Megleno-Rumence ve İstro-Rumence. Bazı dilbilimciler Ulahça Proto-Rumence olduğunu inanmiyorlar.

Yunanca etkileri Ulahça'da diğer Doğu Roman dillerin arasında en çok görünendir. Bunu sebebi Ulahların Bizans ve Osmanlı döneminde ağırlıklı olarak Rumlar ile etkileşimde bulunmalarıdır. Ancak Rumenler İtalyanca ve Fransızca gibi diğer Latin dillerinin etkisinde daha fazla kalmışlardır.

Türkler Balkanlar'a geldiklerinde Ulahça Türkçe'den birkaç söz ekledi, ama Ulahça'nın sözcüksel kompozisyonu hala daha Romandir.

Lehçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Arnavutluk ve Yunanistan'da bulunmakta olan Ulahça lehçeler var: Moskopol lehçesi ve Grammos lehçesi. Diğer lehçeler de var: Malovista, Gopeş, Beala Supra ve Kruşevo lehçeleri.

Gramer[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulahça'nın grameri ve morfolojisi Rumence'ye çok benzerdir. Belirli tanımlığı kelimenin sonuna ekleyen klitik cüzüdür; hem belirli hem de belirsiz tanımlıkları çekilebilirler; ve isimler üç ayrı cinste sınıflandırılmış.

Fiiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulahça gramer Rumence'den kendisini ayıran bazı özelliklere sahiptir, en önemli özelliklerinden biri mastar kullanmadığıdır. Bu nedenle, Rumence'de mastar kullanan fiil zamanlar ve kipler (örneğin: basit gelecek zaman veya şart kipi), Ulahça'da diğer yöntemlerde yapılıyor. Ayrıca, sözlüklerde fiiller bildirme kipi, şimdiki zaman ve birinci insanda veriliyor.

Ulahça fiiler dört fiil çekime sınıflandırılıyorlar. Aşağıdaki tablo birkaç örnek veriyor, Rumencesi ile.

Fiil çekimi Ulahça
(bild. şimd. 1. tek.)
Rumence
(bild. şimd. 1. tek.)
Rumence
(mastar)
Türkçe
I cãntu
dau
lucredzu
cânt
dau
lucrez
a cânta I
a da I
a lucra I
şarkı söylemek
vermek
çalışmak
II ved
şedu
armãn
văd
şed
rămân
a vedea II
a şedea II
a rămâne III (or a rămânea II)
görmek
oturmak
kalmak
III duc
cunoscu
ardu
duc
cunosc
ard
a duce III
a cunoaşte III
a arde III
taşımak, götürmek
bilmek
yanmak
IV mor
fug
îndulţescu
mor
fug
îndulcesc
a muri IV
a fugi IV
a îndulci IV
ölmek
koşmak
tatlılaştırmak

Gelecek zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Gelecek zaman, "va" (düslemek) yardımcı değişmeyen cüzü ve dilek kipi kullanarak, aynen eski Rumence gibi oluşturuluyor.

Ulahça Rumence
(eski)
Türkçe
va s-cãntu va să cânt şarkı söyleyeceğim
va s-cãntsã va să cânţi şarkı söyleyeceksin
va s-cãntã va să cânte şarkı söyleyecek
va s-cãntãm va să cântăm şarkı söyleyeceğiz
va s-cãntats va să cântaţi şarkı söyleyeceksiniz
va s-cãntã va să cânte şarkı söyleyecekler

Geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Rumence'de geçmiş zaman sentetik olarak (Portekizce gibi) oluşturuluyor, ama Ulahça "am" (sahip olmak) yardımcı fiili bitmemiş bir eylemi gösteren zamanı (aveam) ve geçmiş zaman cüzü olarak dolaylı anlatılmış yapı kullanıyor. Ulahça bu özelliği Megleno-Rumence ve Balkan dil birliğinde bazı dillerle paylaşıyor.

Birtek yardımcı fiil sayı ve kişiye bağlı çekim yapılabiliyor: aveam, aveai, avea, aveamu, aveatã, avea, ama geçmiş sıfatı değişmiyor.

Ulahça Megleno-Rumence Rumence Türkçe
avea mãcatã vea mancat mâncase (o) yemiş
vea durmit dormise (o) uyumuş

Fiilden türetilen isimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulahça'nın fiilden türetilen isimleri sadece bazı fiilerle kullanıyor, her fiile değil. Bu fiiler:

  • 1. sınıf: acatsã (acãtsãnda(lui)), portu, lucreashce, adiljeashce.
  • 2. sınıf: armãnã, cade, poate, tatse, veade.
  • 3. sınıf: arupã, dipune, dutse, dzãse, featse, tradze, scrie.
  • 4. sınıf: apire, doarme, hivrie, aure, pate, avde.

Yunanistan'daki durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunan devletine Ulahça konuşan bölgeler kapsadılmaktan önce bile Ulahça Yunanca'ya karşı madundu, ve geleneksel olarak Yunanca Ulahların eğitimsel ve dîni dilidi. Özellikle Moskopol'un istilasından sonra eğitim ve din kullanarak Yunancalaştırma işlemi iyice çalıştı.